Melecjusz (w j. pol. także Meletiusz Smotriski, Smotrzyski, Smotrziski; ukr. Мелетій Смотрицький, biał. Мялецій Сматрыцкі, ros. Мелетий Смотрицкий, łac. Meletius Smotrickij, Smotriscky, SmotryskyWszystkimi wymienionymi polskimi i łacińskimi wariantami imienia i nazwiska posługiwał się sam Smotrycki.; ur. ok. 1577 na Podolu, zm. 27 grudnia 1633 w Dermaniu) – prawosławny, a następnie unicki duchowny działający w Rzeczypospolitej, w latach 1620–1629 prawosławny arcybiskup połocki, archimandryta dermański w 1627 rokuScriptores rerum polonicarum. Tomus IV. Archiwum komisyi historycznej. Tom I, Kraków 1878, s. 357.. Autor gramatyki języka cerkiewnosłowiańskiego zaliczanej do najważniejszych opracowań w tej tematyce.
Był synem Herasyma Smotryckiego, wykładowcy Akademii OstrogskiejAntoni Mironowicz, Kultura prawosławna w dawnej Rzeczypospolitej, w: Rzeczpospolita wielu wyznań, materiały z międzynarodowej konferencji Kraków, 18-20 listopada 2002, Kraków 2004, s. 424., pracującego m.in. przy druku Biblii ostrogskiej. Absolwent tejże Akademii, następnie prawdopodobnie studiował w wileńskim kolegium jezuickim. Jako korepetytor Bohdana Sołomereckiego podróżował z nim po Niemczech, uczestnicząc jako wolny słuchacz w wykładach na uniwersytetach w Lipsku i Wittenberdze. Uzyskane w ten sposób wiadomości, jak również własne lektury, pozwoliły mu stać się jednym z najlepiej wykształconych duchownych swojej epoki.
Od 1610 roku brał aktywny udział w polemice prawosławno-unickiej wokół zawartej w 1596 roku unii kościelnej. W wymienionym roku wydał w Wilnie, pod pseudonimem Theofil Ortholog, traktat polemiczny Threnos, w którym w dramatyczny sposób opisywał sytuację Kościoła prawosławnego w Rzeczypospolitej i dowodził fałszywości dogmatów katolickich. Był to najcenniejszy tekst polemiczny napisany w toku sporów międzywyznaniowych przez prawosławnego autora. Król Zygmunt III Waza, po zapoznaniu się z tekstem, nakazał aresztowanie jego autorów i wydawców. Zmusiło to Smotryckiego do usunięcia się z życia publicznego. Najpóźniej w 1618 autor Threnosu złożył wieczyste śluby mnisze w monasterze Św. Ducha w Wilnie. W 1619 roku opublikował gramatykę języka cerkiewnosłowiańskiego, znacząco przyczyniając się do kodyfikacji norm tego języka.
W październiku 1620 roku w tajemnicy i bez zgody władz państwowych przyjął chirotonię biskupią z rąk patriarchy jerozolimskiego Teofana III, otrzymując godność arcybiskupa połockiego. Razem z wyświęconym w tym samym czasie metropolitą kijowskim Hiobem bronił kanoniczności i legalności chirotonii, domagając się przyznania prawosławnym prawa do posiadania własnej, nieunickiej, hierarchii kościelnej. Wiernych żyjących na terenie archieparchii połockiej wzywał do nieposłuszeństwa wobec unickiego biskupa Jozafata Kuncewicza, szerzącego unię przy pomocy organów państwowych. Gdy w 1623 roku Kuncewicz został zamordowany w Witebsku przez prawosławnych mieszczan, arcybiskup Melecjusz został oskarżony o zainspirowanie tej zbrodni. W momencie, gdy do niej doszło, znajdował się już jednak poza Rzecząpospolitą, w podróży do Jerozolimy i Konstantynopola.
Prawdopodobnie pod wpływem rozczarowania kondycją obu odwiedzonych starożytnych patriarchów prawosławnych Melecjusz Smotrycki przyjął w 1627 roku unię, jednak początkowo zachował ten fakt w tajemnicy. Usiłował przekonać prawosławnych hierarchów Rzeczypospolitej do zgody na nową unię, prowadzącą do utworzenia w kraju autonomicznego patriarchatu, uznającego jednak zwierzchnictwo papieża. W sierpniu 1628 roku jego sugestie zostały jednak odrzucone przez prawosławny sobór pod wyraźnym naciskiem jednoznacznie wrogich unii delegatów kozackich. Najpóźniej w styczniu roku następnego Smotrycki publicznie wyznał wiarę katolicką. W sierpniu 1629 roku wystąpił na synodzie we Lwowie, ponownie apelując do prawosławnych o przyłączenie się do Kościoła unickiego. Było to jego ostatnie wystąpienie publiczne. W miarę upływu lat Smotrycki dochodził do przekonania, że pomyślność żyjących w Rzeczypospolitej Rusinów jest możliwa tylko pod warunkiem przyjęcia przez nich unii. Twierdził, że dla zachowania własnej odrębności powinni zdecydować się na to, dopóki nie byli jeszcze społecznością wyłącznie chłopską. Jego argumenty nie były jednak przyjmowane przez prawosławny episkopat, a wydane po 1627 roku pisma polemiczne – zwalczane przez prawosławnych mnichów jako szczególnie niebezpieczne.
W 1631 roku papież Urban VIII nadał mu tytuł biskupa Hierapolis; Kongregacja Rozkrzewiania Wiary nie zgodziła się na nadanie mu jakiejkolwiek katedry w Kościele unickim. Smotrycki spędził ostatnie lata życia w klasztorze w Dermaniu, nie angażując się już w życie publiczne. Tam też zmarł i został pochowany. W XVII w. była rozważana jego kanonizacja, którą to myśl ostatecznie zarzucono. Życiorys
Pochodzenie, rodzina, edukacja
Kwestia pochodzenia Smotryckiego oraz miejsca i daty jego urodzenia Data urodzenia Melecjusza Smotryckiego nie została jednoznacznie ustalona. W kwestii tej istnieją trzy źródła. Pierwszym z nich jest list samego Smotryckiego do papieża Urbana VIII z 6 lipca 1627 roku, w którym nadawca, prosząc o przyjęcie do Kościoła katolickiego, stwierdzał, iż pozostawał schizmatykiem przez pięćdziesiąt lat, co oznaczałoby, iż przyszedł na świat w 1577. Unicki biskup chełmski Jakub Susza, powołując się na dokumenty papieskiej kancelarii, twierdził, że Smotrycki stwierdził w tym samym liście, iż został urodzony jako schizmatyk, a następnie przez pięćdziesiąt lat pozostawał przy tym wyznaniu. Późniejsi interpretatorzy tekstu Suszy sugerowali na tej podstawie datę urodzenia o dwa lata wcześniejszą. Zarys biografii Smotryckiego sporządzony na potrzeby Kongregacji Rozkrzewiania Wiary w 1630 roku wskazywał na datę ok. 1580 roku. Wreszcie kronika monasteru Trójcy Świętej w Dermaniu zawiera informację, iż Melecjusz Smotrycki zmarł w 1633 roku w wieku pięćdziesięciu ośmiu lat, a zatem urodził się w 1575 roku. Zdaniem Fricka najtrafniejsze byłoby usytuowanie daty urodzenia duchownego około roku 1577, jako zasugerowanego przez niego samego. Równie niejasna jest kwestia miejsca urodzenia Smotryckiego. On sam stwierdzał jedynie, iż jego ojciec był związany z Wołyniem i Podolem, współcześni mu pisarze wskazywali jako obszar jego pochodzenia Podole lub ogólnie Ruś. Część autorów uznaje, iż pochodził z miejscowości Smotrycz.
Ojciec przyszłego duchownego, Herasym, był pisarzem na dworze Konstantego Wasyla Ostrogskiego, brał udział w drukowaniu Biblii ostrogskiej, sam również tworzył prawosławne teksty polemiczne, najprawdopodobniej był także pierwszym rektorem prawosławnej szkoły w Ostrogu. O matce Smotryckiego nie przetrwały żadne informacje. Przyszły biskup miał starszego brata Stefana, a być może także drugiego, nieznanego z imienia brata. Imię świeckie przyszłego hierarchy brzmiało, według większości źródeł, Maksym. On sam w 1616 roku zasugerował, iż brzmiało ono Maksientij.
Kwestia szlacheckiego pochodzenia Smotryckiego była za jego życia przedmiotem gwałtownych polemik. Przeciwnicy duchownego, najpierw unici, a po jego konwersji – prawosławni, zarzucali mu, iż był synem plebejusza. Sam Smotrycki wypowiadał się na ten temat bardzo ostrożnie, sugerując jedynie uczciwe urodzenie i szlachecką poważność swojego ojca. W ocenie Fricka nawet jeśli Herasym Smotrycki faktycznie był szlachcicem, musiałby sam być uszlachconym, trudno bowiem przypisywać takie pochodzenie jego ojcu, diakonowi Danile. Nie ulega przy tym wątpliwości przeciętna sytuacja majątkowa Smotryckich; Herasym utrzymywał się z pracy na dworze Ostrogskiego, zaś edukacja przyszłego biskupa Melecjusza była możliwa dzięki finansowemu wsparciu Ostrogskich.
Edukacja Większość informacji o wykształceniu uzyskanym przez przyszłego biskupa pochodzi z jego żywota autorstwa Jakuba Suszy. Podaje on, iż Smotrycki uczył się początkowo w prawosławnej szkole w Ostrogu, następnie zaś został skierowany, dzięki pomocy księcia Ostrogskiego, do kolegium jezuickiego w Wilnie. Opuścił je po trzech latach i razem z Bohdanem Sołomereckim (którego uczył łaciny) udał się do Niemiec. Tam uczył się na protestanckich uczelniach we Wrocławiu, Lipsku i Norymberdze. Sam Smotrycki, pisząc o swojej nauce w Niemczech, wymieniał jedynie studia w Wittenberdze i Lipsku. Według Suszy Smotrycki udał się do Wilna w 1601 roku, zaś wrócił do Rzeczypospolitej w 1610 roku; mogło to jednak nastąpić nawet dwa-trzy lata wcześniej. Raport nuncjusza papieskiego z 1628 roku informuje, iż Smotrycki był studentem Akademii Wileńskiej, jednak został z niej usunięty z powodu przywiązania do schizmy (tj. do prawosławia). Przyjmując, iż duchowny przyszedł na świat ok. 1577 roku, musiałby rozpocząć naukę w Wilnie wcześniej, ok. 1596 roku.
Wśród nauczycieli przyszłego hierarchy wymieniany jest Cyryl Lukaris, o którym pisał także sam Smotrycki. Nie jest jednak jasne, w której szkole mogłoby dojść do ich spotkania i jak długo trwała ich znajomość.
Smotrycki był jednym z najlepiej wykształconych duchownych swojej epoki, co przyznawali za jego życia zarówno jego zwolennicy, jak i adwersarze. Nie oznacza to jednak, że ukończył pełny kurs którychkolwiek rozpoczętych przez siebie studiów; część swojej wiedzy mógł uzyskać drogą samodzielnych lektur. Archiwa uczelni w Lipsku, na której uczył się razem z Bohdanem Sołomereckim, nie zawierają jego nazwiska na listach absolwentów, chociaż wzmiankują osobę Sołomereckiego. Może to oznaczać, że przyszły biskup w rzeczywistości udał się do Niemiec jedynie jako prywatny nauczyciel Sołomereckiego i uczestniczył w zajęciach uniwersyteckich jako wolny słuchacz.
Życie świeckie w Rzeczypospolitej O działalności Smotryckiego przed rokiem 1620 przetrwało niewiele świadectw. Można jednak wywnioskować, że był on znaczącą postacią wśród świeckich liderów społeczności prawosławnej Rzeczypospolitej.
W okresie przed wstąpieniem do monasteru Smotrycki ukończył prace nad traktatem polemicznym Threnos to jest lament jedynej ś. powszechnej apostolskiej wschodniej Cerkwie, który wydał w wileńskiej prawosławnej drukarni brackiej w 1610 roku pod pseudonimem Theofil Ortholog jako przekład z języka greckiego. Tekst ten był odpowiedzią na broszurę unickiego metropolity kijowskiego Hipacego Pocieja sugerującą, iż prawosławni nie mieli prawa do korzystania z cerkwi wileńskich, zatytułowanej Relacja y uważanie postępków niektórych około cerkwi ruskich wileńskich roku 1608 y 1609 Wilnie wszystkiemu świadomych. Threnos szybko stał się dziełem symbolizującym w oczach prawosławnych opór przeciwko siłowemu wprowadzaniu unii. Zygmunt III Waza, który zapoznał się z tym tekstem w kwietniu 1610 roku w obozie wojsk polskich pod Smoleńskiem, nakazał skonfiskować cały nakład traktatu, zabronić jego lektury i uwięzić autora i wydawcę. To samo polecał czynić z innymi publikacjami brackiej drukarni w Wilnie. Smotrycki nie trafił jednak do więzienia, spotkało to jedynie drukarza Leoncjusza Karpowicza. To, że autor Threnosu pozostał na wolności, Mironowicz przypisuje temu, iż trwała wojna polsko-turecka.
Odpowiedzią katolików na Threnos był tekst Piotra Skargi Na Threny i lament Theophila Orthologa do Rusi greckiego nabożeństwa przestroga, wydany również w 1610 roku w Krakowie. Jego treść wskazuje, jak wielkie wrażenie wywarł tekst na katolikach, którzy uznali go za niebezpieczny i szkodzący planom unijnym. Ze strony unickiej polemikę ze Smotryckim podjął Joachim Morochowski (w broszurze Papnyopia). Z kolei nuncjusz Francesco Simonetti, pisząc o traktacie do Rzymu, ocenił jego publikację jako poważny cios dla unijnej propagandy.