thumb|280px|Lokalizacja wybranych pogromów Żydów na Ukrainie w latach 1918–1920 z uwzględnieniem liczby ofiar. Infografika oparta na tabeli w dalszej części hasła Pogromy Żydów na Ukrainie (1918–1920) – fala masowych mordów żydowskiej ludności cywilnej na terenie Ukrainy podczas wojny ukraińsko-radzieckiej oraz wojny domowej w Rosji między siłami Białych a bolszewikami, jak również, w znacznie mniejszym stopniu, podczas wojny polsko-ukraińskiej. W latach 1918–1920 doszło do 1500 pogromów w ponad 1300 miejscowościachO. Budnitskii, s. 217; , w których zamordowano od 50 do 250 tysięcy Żydów (wliczając ofiary głodu i epidemii wywołane masową grabieżą i dewastacją mienia)O. Budnitskii, s. 217; D. Vital, s. 717; M. Midlarsky, s. 45; Y. Arad, s. 14; E. Heifetz, s. 180; P. Kenez, Pogroms..., s. 292; z ok. 1,7 miliona ówczesnej populacji żydowskiej Ukrainy, a kilkadziesiąt tysięcy zostało rannych. Wszystkie siły zbrojne działające na Ukrainie dopuściły się mordów, w szczególności wojska ukraińskie i Siły Zbrojne Południa Rosji. Szacuje się, że straty materialne dotknęły ponad miliona osóbE. Heifetz, s. 180., 50-300 tysięcy dzieci zostało osieroconychO. Budnitskii, s. 217; L. Gartner, s. xxii; E. Heifetz, s. 182., a pół miliona wypędzono z domów lub je opuściłoY. Arad, s. 14..
Tło historyczne Sytuacja Żydów w Imperium Rosyjskim przed pogromami Od 1791 roku Żydom zamieszkującym Imperium Rosyjskie wolno było mieszkać prawie wyłącznie w strefie osiedlenia, w zachodniej części państwa. Funkcjonował również zakaz zajmowania stanowisk państwowych i publicznychE. Heifetz, s. 8.. W latach 1881–1884 oraz 1903–1906 miały miejsce rozległe fale pogromów.
Podczas I wojny światowej w Armii Imperium Rosyjskiego walczyło prawie pół miliona ŻydówP. Kenez, Pogroms..., s. 292; O. Budnitskii, s. 232.. Jednak rosyjskie dowództwo armii było wobec Żydów uprzedzone. Według historyka O. Budnickiego, oficerów w akademiach przekonywano, że Żydzi podważają moc cara, obwiniano ich o nieuznawanie Boga w Jezusie z Nazaretu i – wskazując na odrębność strojów, praktykę religijną oraz własny język – stygmatyzowano ich jako obcychO. Budnitskii, s. 225–228.. Podczas wojny ludność obwiniała kolektywnie Żydów o powodowanie niedoborów żywności i inflacji cen, czy np. o szerzenie plotek o braku broni, choć była to jedna z najbardziej powszechnie znanych tajemnic publicznychO. Budnitskii, s. 237.. Sytuację komplikowało powstanie w Niemczech „Niemieckiego Komitetu Wyzwolenia Rosyjskich Żydów”, którego założyciele postrzegali wojnę z Rosją jako metodę wyzwolenia rosyjskich Żydów od carskiego despotyzmuO. Budnitskii, s. 228..
Podczas wycofywania się w 1915 roku oddziałów rosyjskich z Królestwa Kongresowego pod naporem armii Państw Centralnych, dowództwo zbrojne deportowało 250 tysięcy Żydów w głąb Rosji. Do tej liczby dołączyło 350 tysięcy dalszych uchodźców. Często dochodziło do grabieży ich mieniaO. Budnitskii, s. 233–235.. W nowych siedzibach przybysze nie otrzymali zabezpieczeń prawnychP. Kenez, Pogroms..., s. 291..
Czynnikiem silnie osłabiającym możliwości obrony Żydów był brak własnego państwa, a zwłaszcza armii. Rozproszenie ludności po terytoriach kilku krajów i podział sił podczas I wojny światowej sprawiły, że Żydzi znaleźli się po różnych stronach frontu. Po każdej z tych stron byli kolektywnie oskarżani o sprzyjanie przeciwnikowi, w tym szpiegowanie na rzecz jego armii. Podejrzanych o szpiegostwo zwykle wieszano bez procesuO. Budnitskii, s. 226–232.. Według historyka Petera Keneza, większość oskarżeń o dezercję, już po straceniu, okazywała się jednak fałszywaP. Kenez, Pogroms..., s. 293.. Wzniecenie atmosfery stygmatyzacji sprawiło, że podczas wycofywania się oddziałów rosyjskich z rejonu Tarnopola latem 1917 roku, doszło do pogromów m.in. w Stanisławowie, Czerniowcach i TarnopoluO. Budnitskii, s. 242..
Po obaleniu caratu, 2 kwietnia 1917 roku Rząd Tymczasowy A. Kiereńskiego zniósł funkcjonującą przez 126 lat Strefę osiedlenia i restrykcje wobec mniejszości narodowych i religijnych. Decyzje te zaowocowały nie tylko rozkwitem żydowskiego życia kulturalnego i politycznego, ale i sprawiły, że Żydzi z ogromnym entuzjazmem poparli rząd Kiereńskiego. W tym czasie najbardziej popieranym ruchem politycznym był syjonizm, do którego zapisanych było 300 tysięcy członków. Do socjalistycznego Bundu w 1917 roku należało 34 tysięcy osób. W tym samym czasie poparcie dla komunizmu było nikłe: spis partyjny z 1922 roku wykazał, że przed rokiem 1917 tylko 958 członków było żydowskiego pochodzenia. Wprawdzie wśród samych komunistów była nadreprezentacja Żydów, jednak Żydzi w swojej masie nie mieli powodów do popierania komunizmu: rząd Kiereńskiego, nadający im równouprawnienie i spoglądający przychylnie na ich rozwój kulturowy, całkowicie ich satysfakcjonował, zaś komunizm jako ideologia ateistyczna i przeciwna prywatnej przedsiębiorczości godziła w judaizm oraz w sposób utrzymywania się większości ŻydówZ. Gitelman, s. 60–64; M. Midlarsky, s. 47..
Pierwsze znaczne pogromy (1917–1918) Bezpośrednim skutkiem rewolucji październikowej w 1917 roku była destabilizacja wewnętrzna Rosji. Pomiędzy listopadem a grudniem doszło do pogromów i ekscesów antyżydowskich w sześćdziesięciu miejscowościach, w tym w Benderach, Tyraspolu, Charkowie, Kijowie i WitebskuO. Budnitskii, s. 242; J. Dekel-Chen, s. 83.. Niespodziewane wyniesienie żydowskich komunistów na eksponowane stanowiska władzy sowieckiej dodatkowo rozjątrzyło sentymenty antyżydowskie. W obwodach, gdzie żydowscy mieszkańcy stanowili większość, ich wyraźna reprezentacja we władzach przyczyniała się do wzrostu niechęci wśród nieżydowskich mieszkańców, którzy często bunt przeciw decyzjom bolszewików przenosili na ogół Żydów.
Z kolei komuniści w zbiorowości żydowskiej widzieli burżuazję, klasę, z którą walczyli. Podczas wycofywania się Armii Czerwonej z guberni czernihowskiej pod naporem Niemców wiosną 1918 roku wojska bolszewickie, motywując się „walką z burżuazją”, dokonały pogromów na Żydach, m.in. w Czernihowie i Głuchowie, gdzie w ciągu dwóch dni zamordowano około czterystu żydowskich mieszkańcówJ. Dekel-Chen, s. 84; O. Budnitskii, s. 245..
W styczniu 1918 Centralna Rada proklamowała niepodległość Ukrainy. Z terytorium, które w późniejszym czasie wejdzie w skład ZSRR, najwięcej Żydów mieszkało właśnie na tym terenie (1,6 mln z 2,6 mln)P. Kenez, Civil War..., s. 167.. Żydowska partia socjalistyczna Bund, która popierała ukraińską autonomię, tym razem sprzeciwiła się separacji od Rosji. Inne socjalistyczne partie wstrzymały się od głosu. Brak poparcia rozsierdził ukraiński ruch narodowyE. Heifetz, s. 13–15..
Już w środku miesiąca doszło do pogromów w Bracławiu, połączonego z grabieżą i podpaleniami. Z kolei 20 stycznia w Kijowie, podczas walk sił ukraińskich z sowieckimi, zabito ponad stu Żydów i splądrowano żydowskie sklepyJ. Dekel-Chen, s. 83–84..
W kwietniu 1918 w wyniku zamachu stanu w porozumieniu z Niemcami, władzę przejął gen. Pawło Skoropadski, a Ukraina funkcjonowała pod nazwą Państwa Ukraińskiego (Hetmanatu). W tym czasie władze wydawały proklamacje zbiorowo obwiniające Żydów za szerzenie antyniemieckich plotek i udział w czarnym rynkuP. Kenez, Pogroms..., s. 294.. W marcu 1918 w Kijowie, podczas przejmowania miasta przez siły ukraińsko-niemieckie, hajdamacy wyłapywali i rozstrzeliwali Żydów. Doszło również do mordów w Krzemieńczuku i GogolewieJ. Dekel-Chen, s. 84..
W sumie w latach 1917–1918 doszło do 90 pogromów, głównie między sierpniem a październikiem 1917 oraz pomiędzy marcem a majem 1918.
Według P. Keneza, dawna carska Rosja po I wojnie światowej zbrutalizowała się, a z rozpoczęciem wojny domowej duże ilości broni dostały się w ręce nieregularnych sił zbrojnych. Na skutek słabości władzy cywilnej i upadku tradycyjnych więzów, Żydzi stali się szczególnym celem ataków. W nowej, XX-wiecznej wersji antysemityzmu, propagowano zarzut rzekomych intencji zapanowania nad światem (por. np. Protokoły mędrców Syjonu)P. Kenez, Pogroms..., s. 292..
W listopadzie 1918 wybuchła wojna polsko-ukraińska. 21 listopada polskie oddziały pod dowództwem Czesława Mączyńskiego przejęły z rąk Armii Halickiej Lwów. Nazajutrz część żołnierzy, cywilów i ochotników milicji wszczęła pogrom ludności żydowskiej i ukraińskiej. Po trzech dniach fali przemocy spośród kilkuset ofiar, zginęło między 52 a 150 Żydów, około 450 odniosło rany, zaś około 500 domów mieszkalnych i sklepów splądrowano. Oddziały generała Józefa Hallera dokonały również pogromów w Samborze i Gródku Jagiellońskim.
Dominacja pogromów ukraińskich (styczeń-lipiec 1919) Wprowadzenie W listopadzie 1918 roku ukraiński Hetmanat został zastąpiony władzą Dyrektoriatu, zaś 22 stycznia 1919 Ukraińska Republika Ludowa połączyła się z Zachodnioukraińską Republiką Ludową. W lutym funkcję prezesa dyrektoriatu objął Symon Petlura. Jednocześnie począwszy od stycznia 1919 r. terytorium ukraińskie od wschodu przejmowała Armia Czerwona. Aby scalić wewnętrznie wojska, Dyrektoriat wykorzystał agitację antysemicką. W miejscach, w których ukraińscy nacjonaliści czuli się zagrożeni, na masową skalę wzniecano pogromy. Według historyka Davida Vitala, do lata 1919 różnorakie siły ukraińskie zamordowały ponad trzydzieści tysięcy żydowskich cywilówD. Vital, s. 717., nie wliczając w to dalszych ofiar, które w wyniku rabunku i plądrowania ginęły z powodu rozprzestrzeniania się głodu i chorób zakaźnych.
Przebieg wybranych pogromów Pogromy o liczbie ofiar ponad 100 osób Data Miejsce Liczba ofiar 1918 7 III Głuchów 400 1919 II – IV Bałta 100–120E. Heifetz, s. 402–403. 15 II Płoskirów 1500–1600+E. Heifetz, s. 226; Y. Arad, s. 13; D. Vital, s. s. 715. 18 II Felsztyn 600E. Heifetz, s. 233; Y. Arad, s. 13. 22-26 III Żytomierz 317E. Heifetz, s. 46. II-V Czarnobyl 150 V Jekaterynosław 150 V Radomyśl 400–1000Y. Arad, s. 14; 10 V Krywe Ozero 258E. Heifetz, s. 408. 10-11 V Trostianeć 342–400+E. Heifetz, s. 167, s. 393. 12 V Hajsyn 340E. Heifetz, s. 405; 12-14 V Humań 300–400E. Heifetz, s. 323. 14 V Lityn 120E. Heifetz, s. 389. 15-22 V Aleksandrowka 211E. Heifetz, s. 275. 15-17 V Jelizawetgrad 1300–3000E. Heifetz, s. 247; O. Budnitskii, s. 218. 18 V Kodyma 120E. Heifetz, s. 407; 18-20 V Aleksandrowka-Fundukiejewka 160+E. Heifetz, s. 307. 16-20 V Czerkasy 700 17 IV Dubowo 300–800M. Midlarsky, s. 46. 11 VII Tulczyn 519; 11 VIII Jelizawietgrad 1000 VIII Czerkasy 250 22 VIII Pogrebiszcze 350–400; 23-26 IX Fastów 1300–1800J. Klier, Russian..., s. 636; O. Budnitskii, s. 218; Y. Arad, s. 14. 16-20 X Kijów 500–600Y. Arad, s. 14; E. Heifetz, s. 112. 1919-1920 Biała Cerkiew 300–850; 1920 26 III Tetyjów 4000–5000
Przez połowę stycznia 1919 wojska atamana stacjonujące w Owruczu zabiły 80 mieszkańców i splądrowały ok. 1200 domów. Zgromadzonych Żydów na rynku ataman obarczył winą „za bolszewizm” i zażądał wysokiego okupu. Pomimo uzbierania haraczu, rozkaz wstrzymania pogromu nie został usłuchany. Zajścia skończyły się dopiero z wycofaniem się wojsk atamana pod naporem bolszewikówE. Heifetz, s. 27–30, s. 185–200.. W tym czasie w Żytomierzu żołnierze, do których dołączyli chłopi z okolicznych wiosek, wzniecili pogrom, zabijając 80 osób i plądrując mienie. Dwa miesiące później podczas przejmowania miasta przez wojska Dyrektoriatu, wśród żołnierzy rozpuszczono plotkę o rzekomym zamordowaniu 1300 chrześcijan przez Żydów. Jej kanwą było zabicie przez bolszewików 22 osób, wśród których były również ofiary żydowskie. Delegacja przedstawicieli miasta zdołała przekonać dowództwo, że oskarżenie jest fałszywe, jednak na przekonanie szeregowców było za późno. Pomimo ucieczki wielu Żydów z miasta, w trakcie trwającego pięć dni pogromu, zamordowano 317 osób, a wielu raniono. Gdyby nie postawa części chrześcijańskich mieszkańców, którzy udzielili wielu Żydom schronienia, liczba ofiar byłaby wyższa. Pogrom ustał wraz z ponownym natarciem 24 marca wojsk bolszewickichE. Heifetz, s. 44–47..