thumb|253x253px|Pogezania na mapie plemion bałtyjskich około 1200 roku. thumb|250x250px|Pogezania na mapie plemiennej Prus w XIII wieku.

Pogezania (niem. Pogesanien, prus. *Pagude) – dawne terytorium plemienne, zamieszkane przez Pogezan oraz kraina historyczna, zlokalizowana w zachodniej części Prus.

Po podbojach ziem pruskich przez zakon krzyżacki, w 1243 roku część Pogezanii (ziemia Gudikus) ze znajdującą się na niej Ornetą i Dobrym Miastem, weszły w skład Warmii. Po II pokoju toruńskim oraz powstaniu Prus Królewskich, w 1466 roku północny fragment dawnego terytorium plemiennego z miastami Elbląg i Tolkmicko, zaczął odtąd stanowić część ziemi malborskiej. Pozostałe tereny byłej Pogezanii po sekularyzacji państwa zakonu krzyżackiego i powstaniu Prus Książęcych, w 1525 roku weszły w skład Prus Górnych, znanych również jako Hockerland.

Etymologia Nazwę Pogezania wywodzi się od zrekonstruowanego pruskiego słowa *Pagude, oznaczającego "kraj krzewów". Nazwa całej krainy pochodzi od nazwy głównej włości Pogyzan, która znajdowała się prawdopodobnie w okolicach Miłakowa.

Hockerlandia

W XV wieku nazwa Pogezania została zastąpiona słowem Hockerlandia (Hockerland, Hoggerland, dosł. "garbata kraina"). Określenie to początkowo stosowano wobec okolic Wysoczyzny Elbląskiej, Młynar, Pasłęka, Miłakowa i Morąga ze względu na pagórkowaty ("garbaty") charakter tego terenu. W czasach nowożytnych nazwa ta zaczęła się pojawiać na mapach jako zamienne określenie na cały obszar Prus GórnychUtworzony w 1525 roku okręg górnopruski po lacinie określano circulus Hockerlandiae, a po niemiecku der Oberländische Kreis, co świadczy o tym, że oba określenia, Oberland i Hockerlandia, traktowano już wówczas jako synonimy..

Max Toeppen cytuje XVI-wieczne źródło łacińskie, które wyjaśnia, że niemieccy osadnicy określali Pogezanię nazwą Hockerlandia (Hoggerlandia), która znaczy "wysoczyzna" (łac. excelsa terra)„Ea [Pogesania] ex montibus sinui maris objectis Hoggerlandiae sive excelsae terrae apud Germanos nomen acquisivit.” Max Toeppen Historisch-comparative Geographie von Preussen, 1858. Cytat za: .

W XVI wieku pochodzący z Tolkmicka kronikarz Szymon Grunau wywiódł nazwę Hockerlandia od wymyślonego przez siebie pruskiego naczelnika Hoggo, jednego z synów legendarnego Wajdewuta i ojca mitycznej księżniczki Pogezanii. Od Hoggo miała pochodzić nazwa krainy. Jednak już historyk Adolf Bötticher, od 1891 roku konserwator zabytków prowincji Prusy Wschodnie, wykazał, że nazwa Hockerland pochodzi od staroniemieckiego słowa hocker, höcker (pagórek, garb, wyniesienie w terenie), a nie od fikcyjnego HoggoJohann Christoph Wedeke Prusy. Relacja z podróży Oberlandczyka, Wojewódzki Urząd Ochrony Zabytków w Olsztynie, 2023 (Magdalena Żółtowska-Siko ra: wstęp "Od tłumaczki", s. 13).

Z podobnych przyczyn w XIX wieku na Prusy Górne używano czasem nazwy die Höhe (pol. Pogórze, Wysoczyzna), obok utrwalonego później Oberland (pol. Prusy Górne)Johann Christoph Wedeke Prusy. Relacja z podróży Oberlandczyka, Wojewódzki Urząd Ochrony Zabytków w Olsztynie, 2023 (Magdalena Żółtowska-Sikora: wstęp "Od tłumaczki", s. 13).

Położenie Pogezania sąsiadowała z Pomezanią, Sasinią, Galindią, Barcją, Warmią i Pomorzem Gdańskim. Region ten rozciągał się od rzeki Nogat aż do Łyny i był oddzielony na wschodzie od Pomezanii m.in. jeziorami Piniewo i Sambród oraz położonym na wschód od nich i na południe od wsi Sambród zwartym kompleksem leśnym. Obecnie region ten znajduje się w całości na terenie województwa warmińsko-mazurskiego.

Historia Na przełomie V–IX wieku tereny te zasiedlili Prusowie. W VIII wieku duńscy wikingowie stworzyli tu emporium handlowe – TrusoMarek F. Jagodziński Truso. Między Weonodlandem a Witlandem, wyd. Muzeum Archeologiczno-Historyczne w Elblągu, 2010. Na przełomie XII i XIII wieku w Pogezanii istniały ziemie (okręgi, włości): Pogyzan (okolice Miłakowa), Glottowia (późniejsze Dobre Miasto), Zambroch (okolice Morąga), Passaluc (późniejszy Pasłęk), Drusen (okolice jeziora Druzno)Czasem zaliczane do Warmii plemiennej, Wurmedyten (późniejsza Orneta)Czasem zaliczane do Warmii plemiennej i Gudikus (obszar na zachód od dzisiejszego Olsztyna z ośrodkiem we wsi Godki)Grzegorz Białuński Pruskie związki terytorialno-osadnicze w dorzeczu środkowej Łyny w XIII wieku, Komunikaty Warmińsko-Mazurskie nr 1, 2004, str. 3-17.

W trakcie podbojów Prus przez Zakon Krzyżacki, Pogezanie stawiali zacięty opór. W 1239 r. zostali podbici w trakcie wyprawy z udziałem księcia Ottona z Brunszwiku. Pogezanie brali udział w obu wielkich powstaniach pruskich oraz w powstaniu w 1278 roku, po którym przestali istnieć w wyniku represji krzyżackich, kiedy to plemię z wyjątkiem nielicznych, którzy schronili się na Litwie w okolicach zamku Grodno, zostało wybite lub wzięte do niewoli. Po zdławieniu wielkiego powstania Prusów (1260-1276) obszar Pogezanii stał się miejscem ożywionej działalności kolonizacyjnej zakonu, w wyniku której jego większość znalazła się w obrębie komturii elbląskiej, z wyjątkiem ziemi Gudikus, która weszła w skład biskupiej Warmii.

Miasta Do miast leżących współcześnie na terenie Pogezanii należą: Lp.MiastoDawna ziemiaPopulacja (2024)Powierzchnia1.23x23px ElblągDrusen112 05279,82 km²2.22x22px MorągZambroch12 7576,11 km²3.23x23px PasłękPassaluc11 72811,41 km²4.24x24px Dobre MiastoGlottowia92554,86 km²5.24x24px OrnetaWurmedyten80079,63 km²6.22x22px MiłakowoPogyzan23998,76 km²7.23x23px TolkmickoMiasto znajduje się na pograniczu dawnej Pogezanii oraz Warmii plemiennej.Lanzania23952,26 km²8.22x22px Młynary16812,76 km²

Zobacz też Prusy (kraina historyczna) Prusowie Powiśle Prusy Górne Truso

Uwagi

Przypisy

Linki zewnętrzne

Kategoria:Historia zakonu krzyżackiego Kategoria:Plemiona pruskie Kategoria:Powiśle (region)