Koczkodan (Cercopithecus) – rodzaj ssaków naczelnych z podrodziny koczkodanów (Cercopithecinae) w obrębie rodziny koczkodanowatych (Cercopithecidae).
Rozmieszczenie geograficzne Rodzaj obejmuje gatunki występujące w Afryce.
Morfologia Długość ciała (bez ogona) 20–71 cm, długość ogona 26–100 cm; masa ciała samic 1,3–6 kg, samców 2,5–11,1 kg.
Systematyka Rodzaj zdefiniował w 1758 roku szwedzki przyrodnik Karol Linneusz w dziesiątym wydaniu Systema Naturae, publikacji swojego autorstwa poświęconej systematyce zwierząt i roślin. Linneusz wymienił kilkanaście gatunków – Simia silenus, S. faunus (nomen dubium), S. paniscus, S. diana, S. cephus, S. aygula (= Simia fascicularis ), S. hamadryas, S. Jacchus, S. oedipus, S. aethiops, S. midas, S. cynamolgos (= S. hamadryas), S. pella, S. morta (= S. sciurea), S. capucina, S. sciurea i S. syrichta – z których gatunkiem typowym jest S. diana.
Etymologia Cercopithecus (Cercocephalus – kerkos ‘ogon’); -κεφαλος -kephalos ‘-głowy’, od κεφαλη kephalē ‘głowa’ ): kerkopithēkos ‘małpa z długim ogonem’, od gr. κερκος kerkos ‘ogon’; πιθηκος pithēkos ‘małpa’. Lasiopyga: gr. λασιος lasios ‘włochaty, kudłaty’; πυγη pugē ‘zad’. Gatunek typowy: Illiger wymienił dwa gatunki – Simia nictitans i Simia nemaeus – z których gatunkiem typowym jest Simia nictitans . Monichus: epitet gatunkowy Simia mona ; port., hiszp., wł. mona ‘samica małpy’. Gatunek typowy: Oken wymienił trzy gatunki – Simia mona , Simia diana i Simia roloway – nie wyznaczając gatunku typowego. Mona: port., hiszp., wł. mona ‘samica małpy’. Gatunek typowy (absolutna tautonimia): Simia mona . Diademia (Diadema): gr. διαδημα diadēma ‘diadem’. Gatunek typowy: Reichenbach wymienił cztery gatunki – Simia diana , Simia roloway , Simia leucampyx (= Cercopithecus mitis ) i Cercopithecus Pluto (= Cercopithecus mitis ) – z których gatunkiem typowym jest Simia leucampyx (= Cercopithecus mitis ). Petaurista: gr. πεταυριστής petauristēs ‘balansista, linoskoczek’. Gatunek typowy (absolutna tautonimia): Simia petaurista . Diana: w mitologii greckiej Diana (, gr. Ἄρτεμις Artemis) była boginią łowów, przyrody, płodności, księżyca. Gatunek typowy (oznaczenie monotypowe): Simia diana . Rhinostictus: gr. ῥις rhis, ῥινος rhinos ‘nos’; στικτος stiktos ‘cętkowany, plamiasty’, od στιζω stizō ‘tatuować’. Otopithecus: gr. ους ous, ωτος ōtos ‘ucho’; πιθηκος pithēkos ‘małpa’. Gatunek typowy: Trouessart wymienił cztery gatunki – Cercopithecus pogonias , Cercopithecus GrayiPodgatunek C. pogonias. , Cercopithecus nigripes i Cercopithecus wolfi – z których gatunkiem typowym jest Cercopithecus pogonias . Pogonocebus: gr. πωγων pōgōn, πωγωνος pōgōnos ‘broda’; κηβος kēbos ‘długoogoniasta małpa’. Neopithecus: gr. νεος neos ‘nowy’; πιθηκος pithēkos ‘małpa’. Gatunek typowy: Elliot wymienił pięć gatunków – Simia cephus , Cercopithecus cephus cephodesPodgatunek C. cephus. , Cercopithecus inobservatus (= Simia cephus ), Cercopithecus erythrotis i Cercopithecus sclateri – z których gatunkiem typowym jest Simia cephus . Insignicebus: łac. insignis ‘godny uwagi’; κηβος kēbos ‘długoogoniasta małpa’. Gatunek typowy (oryginalne oznaczenie): Cercopithecus albogularis . Melanocebus: gr. μελας melas, μελανος melanos ‘czarny’ ; κηβος kēbos ‘długoogoniasta małpa’. Neocebus: gr. νεος neos ‘nowy’; κηβος kēbos „długoogoniasta małpa”. Gatunek typowy (oryginalne oznaczenie): Simia cephus . Rhinostigma: gr. ῥις rhis, ῥινος rhinos ‘nos, pysk’; στιγμα stigma, στιγματος stigmatos ‘plama, skaza’, od στιζω stizō ‘tatuować’. Gatunek typowy (oznaczenie monotypowe): Cercopithecus hamlyni .
Podział systematyczny Do rodzaju należą następujące gatunki: Grafika Gatunek Autor i rok opisu Nazwa zwyczajowa Podgatunki Rozmieszczenie geograficzne Podstawowe wymiaryDC – długość ciała; DO – długość ogona; MC – masa ciała StatusIUCNcentruj|150pxCercopithecus diana(Linnaeus, 1758)koczkodan Dianygatunek monotypowypołudniowa Gwinea (prefektura Forécariah), Sierra Leone, Liberia i południowo-zachodnie Wybrzeże Kości Słoniowej (na zachód od rzeki Sassandra)DC: 42–60 cmDO: 70–85 cmMC: 3,9–5,2 kgcentruj|150pxCercopithecus roloway(von Schreber, 1774)koczkodan mnisigatunek monotypowypółnocno-wschodnie Wybrzeże Kości Słoniowej i południowo-zachodnia Ghana; być może TogoDC: 42–60 cmDO: 70–85 cmMC: 3,9–5,2 kgcentruj|150pxCercopithecus neglectusSchlegel, 1876koczkodan nadobnygatunek monotypowypołudniowy Kamerun, środkowa Republika Środkowoafrykańska, Gwinea Równikowa, Gabon (na południe do rzeki Mpassa i jej dopływów), Kongo (na południe od rzeki Nambouli), Demokratyczna Republika Konga, Uganda, Kenia, południowo-zachodnia Etiopia i północno-wschodnia Angola; zakres wysokości: 450–2200 m n.p.m.DC: 44–54 cmDO: 59–70 cmMC: 3,2–5,5 kgcentruj|150pxCercopithecus mona(von Schreber, 1775)koczkodan rzecznygatunek monotypowypołudniowo-wschodnia Ghana (na wschód od rzeki Wolta), Togo, Benin, Nigeria, zachodni Kamerun (nieco na południe od rzeki Sanaga); wprowadzony na Wyspy Świętego Tomasza i Książęcą oraz KaraibyDC: 38–63 cmDO: 53–88 cmMC: 2,5–7,5 kgcentruj|150pxCercopithecus campbelliG.R. Waterhouse, 1838koczkodan liberyjskigatunek monotypowySenegal (od miejsca tuż na północ od rzeki Casamance), Gambia, Gwinea Bissau (z wyspą Caravela w archipelagu Bijagós), Gwinea, Sierra Leone i Liberia (do miejsca tuż do rzeki Cavalla)DC: 36–54 cmDO: 49–85 cmMC: 2,2–4,6 kgcentruj|150pxCercopithecus loweiO. Thomas, 1923koczkodan ghańskigatunek monotypowynieregularnie od rzeki Cavalla (zachodnie Wybrzeże Kości Słoniowej) na wschód do rzeki Wolta (Ghana); zakres wysokości: do 300 m n.p.m.DC: 40–52 cmDO: 54–75 cmMC: 2–5,8 kgcentruj|150pxCercopithecus pogoniasE.T. Bennett, 1833koczkodan czubaty3 podgatunkipołudniowo-wschodnia Nigeria, Kamerun, Gwinea Równikowa (włącznie z wyspą Bioko), Gabon, Kongo, południowa Republika Środkowoafrykańska, północno-zachodnia Demokratyczna Republika Konga (na północ od rzeki Kongo) oraz być może Angola (Kabinda)DC: 44–57 cmDO: 60–87 cmMC: 3,1–4,7 kgcentruj|150px Cercopithecus wolfiA.B. Meyer, 1891koczkodan barwny3 podgatunkiendemit Demokratycznej Republiki Konga: środkowa Kotlina Konga od lewego brzegu rzeki Kongo i rzeki Lualaba na południe do około 7° szerokości geograficznej południowejDC: 28–46 cmDO: 60–72 cmMC: 2,8–6,5 kgcentruj|100pxCercopithecus dentiO. Thomas, 1907koczkodan białobrzuchygatunek monotypowypółnocno-wschodnia Demokratyczna Republika Konga (na wschód i północ od systemu rzecznego Kongo-Lualaba, na północ do rzeki Itimbiri, na południe do sawanny w obszarze Kasongo), zachodnia Uganda i północno-zachodnia RwandaDC: 40–50 cmDO: 68–90 cmMC: 2,8–5,7 kgcentruj|150pxCercopithecus hamlyniPocock, 1907koczkodan sowiogłowygatunek monotypowywschodnia Demokratyczna Republika Konga (rzeka Lualaba na wschód do Ituri i Wielkiego Rowu Zachodniego, na północ do systemu rzecznemu Lindi–Nepoko, na południe do granicy lasu deszczowego), zachodnia Rwanda (Park Narodowy Lasu Nyungwe); być może południowa Uganda i północne Burundi; zakres wysokości: 600–3300 m n.p.m.DC: około 55 cmDO: około 57 cmMC: 3,1–5,5 kgcentruj|80pxCercopithecus lomamiensisJ.A. Hart, Detwiler, C.C. Gilbert, Burrell, Fuller, Emetshu, T.B. Hart, Vosper, Sargis & Tosi, 2012koczkodan sowiolicy gatunek monotypowyendemit Demokratycznej Republiki Konga : wschodnio-środkowa część Kotliny Konga, od górnego biegu rzeki Tshuapa (24° szerokości geograficznej wschodniej), południowa granica lasu (około 3°30′ szerokości geograficznej południowej), północna granica niejasna (najwyraźniej nie występuje na północ od 1° szerokości geograficznej południowej); zakres wysokości: 400–715 m n.p.m.DC: 47–65 cmDO: 65–78 cmMC: 4–7,1 kgcentruj|150pxCercopithecus petaurista(von Schreber, 1774)koczkodan oliwkowy2 podgatunkipołudniowo-wschodni Senegal, południowa Gwinea Bissau, południowa Gwinea, Sierra Leone, Wybrzeże Kości Słoniowej, Ghana i zachodnie Togo; być może BeninDC: 40–53 cmDO: 52–79 cmMC: 2–4,5 kgcentruj|150pxCercopithecus erythrogasterJ.E. Gray, 1866koczkodan rudobrzuchy2 podgatunkipołudniowo-wschodnie Togo (las Togodo), południowy Benin (las klasyfikowany Lama i granica z Nigerią, na północ od Porto-Novo), południowo-zachodnia i południowo-środkowa NigeriaDC: 40–50 cmDO: 55–70 cmMC: 2–4,5 kgcentruj|80pxCercopithecus sclateriPocock, 1904koczkodan nigeryjski gatunek monotypowyendemit Nigerii: rozproszony w lesie i na sawannie pomiędzy dolnym biegiem rzeki Niger i rzeką Cross, także w Delcie Nigru, na północ do wschodniej części rzeki EbonyiDC: 40–55 cmDO: 45–75 cmMC: 2,5–4,5 kgcentruj|150pxCercopithecus erythrotisG.R. Waterhouse, 1838koczkodan czerwonouchy2 podgatunkipołudniowo-wschodnia Nigeria (na wschód od rzeki Cross), zachodni Kamerun (na północ od dolnego biegu rzeki Sanaga; niewielki obszar na południe od rzeki Sanaga, w pobliżu jej ujścia), góry na wyspie Bioko (Gwinea Równikowa)DC: 40–55 cmDO: 46–77 cmMC: 2,3–4,5 kgcentruj|150pxCercopithecus cephus(Linnaeus, 1758)koczkodan białowargi3 podgatunkiśrodkowy Kamerun (na południe od rzeki Sanaga), południowo-zachodnia Republika Środkowoafrykańska, Gwinea Równikowa, Gabon, Kongo, północno-zachodnia Angola i północno-zachodnia Demokratyczna Republika KongaDC: 44–58 cmDO: 60–90 cmMC: 2–5 kgcentruj|150pxCercopithecus ascanius(Audebert, 1799)koczkodan rudoogonowy5 podgatunkówDemokratyczna Republika Konga, Uganda, południowo-zachodnia Kenia, Rwanda, wschodnie Burundi, wschodnia Tanzania, północno-zachodnia Zambia i północna Angola; na północ i zachód od rzeki Ubangi w Republice Środkowoafrykańskiej i południowym Sudanie Południowym; zakres wysokości: 0–2500 m n.p.m.DC: 34–51 cmDO: 54–92 cmMC: 1,8–6 kgcentruj|80pxCercopithecus nictitans(Linnaeus, 1766)koczkodan białonosy5 podgatunkówpółnocna Liberia, zachodnie Wybrzeże Kości Słoniowej, południowa Nigeria, Kamerun (rozciągający się na północ od rzeki Sanaga do części wyżynnej), południowo-zachodnia Republika Środkowoafrykańska, Gwinea Równikowa (w tym wyspa Bioko), Gabon, Kongo, północno-zachodnia Demokratyczna Republika Konga oraz być może północno-zachodnia AngolaDC: 43–70 cmDO: 56–100 cmMC: 2,7–8 kgcentruj|150pxCercopithecus mitisJ. Wolf, 1822koczkodan czarnosiwy16 podgatunkówzachodnia i wschodnia Angola, Afryka Wschodnia od południowo-zachodniej Etiopii, południowego Sudanu Południowego i południowej Somalii przez wschodnią Demokratyczną Republikę Konga, Ugandę, Kenię, Tanzanię, Rwandę, Burundi, Zambię, Malawi, Mozambik, Zimbabwe do wschodniej Południowej AfrykiDC: 20–71 cmDO: 26–95 cmMC: 1,3–11,1 kg Kategorie IUCN: – gatunek najmniejszej troski, – gatunek bliski zagrożenia, – gatunek narażony, – gatunek zagrożony, – gatunek krytycznie zagrożony.
Uwagi
Przypisy Nazwy polskie za:
Bibliografia
Kategoria:Koczkodanowate Kategoria:Taksony opisane przez Karola Linneusza