Muzeum Literackie Henryka Sienkiewicza – muzeum biograficzne poświęcone Henrykowi Sienkiewiczowi, zlokalizowane w Poznaniu, przy Starym Rynku 84 (róg ul. Zamkowej). Stanowi oddział Biblioteki Raczyńskich funkcjonujący w ramach Działu Zbiorów Specjalnych.
Powstanie muzeum
Muzeum powstało w oparciu o fundację kolekcjonera pamiątek po Henryku Sienkiewiczu, Ignacego Mosia. Po wybuchu II wojny światowej, w 1941 roku, pochodzący z Ostrzeszowa w województwie wielkopolskim Moś trafił do Kielc Anna Surzyńska-Błaszak,Od subiekta do kolekcjonera. Ignacy Moś (1917-2001), Instytut Kultury Popularnej, Poznań 2017, s. 36. . Jego znajomy, Bolesław Cybulski, był administratorem położonego w Oblęgorku pałacu Marek Cieplik, O powiązaniach rodziny Sienkiewiczów z Ostrzeszowem, "Ostrzeszowska Kultura" 2018, nr 6, s. 10. należącego do dzieci Henryka Sienkiewicza – Henryka Józefa Sienkiewicza oraz Jadwigi Korniłowiczowej.
W trakcie wojny Moś zaprzyjaźnił się z rodziną Sienkiewiczów. W 1944 roku doszło do aresztowania syna pisarza oraz Bolesława Cybulskiego pod zarzutem pomocy partyzantom Zuzanna Sienkiewiczowa, Wspomnienia osobiste i z relacji rodzinnych o Henryku Józefie Sienkiewiczu, synu wielkiego pisarza, „Ze Skarbca Kultury: Biuletyn Zakładu Narodowego im. Ossolińskich Biblioteki Polskiej Akademii Nauk” 1972, z. 23, s. 202.. Ignacy Moś miał wręczyć łapówkę krawcowi szyjącemu mundury dla gestapoMałgorzata Derwich, Ignacy Moś w prasie, czyli… „Napisz, bo u mnie wielkie rzeczy się dzieją!”, w: Anna Surzyńska-Błaszak, Od subiekta do kolekcjonera. Ignacy Moś (1917-2001), Instytut Kultury Popularnej, Poznań 2017, s. 160., dzięki czemu aresztowanych udało się uwolnićAnna Surzyńska-Błaszak, Od subiekta do kolekcjonera. Ignacy Moś (1917-2001), Instytut Kultury Popularnej, Poznań 2017, s. 36.. Rodzina Sienkiewiczów, wdzięczna za gest Mosia, podarowała mu ekskluzywne wydanie Quo vadis pochodzące z prywatnej biblioteki Henryka Sienkiewicza z dedykacją od Henryka Józefa SienkiewiczaMirella Kryś, Monika Słomińska, Jeden księgozbiór, wiele historii – o kolekcji Ignacego Mosia, w: Szary kruk: sympozjum, red. A. Baliński, Polska Akademia Nauk, Biblioteka Gdańska, Gdańsk 2020, s. 159..
Po wojnie Moś zaczął kolekcjonować dzieła Henryka Sienkiewicza, ich przekłady oraz pamiątki po pisarzuAnna Surzyńska-Błaszak, 30 lat Muzeum Literackiego Henryka Sienkiewicza w Poznaniu, Poznań 2008, s. 19-20.. W 1951 roku zamieszkał w PoznaniuMałgorzata Derwich, Ignacy Moś we wspomnieniach dr Iwony Bestry, w: Wspomnienia o Ignacym Mosiu: w 35-lecie Muzeum Literackiego Henryka Sienkiewicza, koncepcja i red. Anna Surzyńska-Błaszak, Poznań 2013, s. 20.. Początkowo w prowadzonym przez siebie lokalu usługowym, a potem w prywatnym mieszkaniu zaczął gromadzić i udostępniać szerokiemu gronu zainteresowanych swoją kolekcjęAnna Surzyńska-Błaszak, Od subiekta do kolekcjonera. Ignacy Moś (1917-2001), Instytut Kultury Popularnej, Poznań 2017, s. 52.. Miał rozważać oddanie kolekcji instytucjom z Zakopanego, Krakowa i WarszawyAnna Surzyńska-Błaszak, Od subiekta do kolekcjonera. Ignacy Moś (1917-2001), Instytut Kultury Popularnej, Poznań 2017, s. 55.. W 1977 roku nawiązał jednak rozmowy z wiceprezydentem Poznania – Andrzejem Wituskim – który doprowadził do przekazania kamienicy zlokalizowanej przy Starym Rynku w Poznaniu na potrzeby organizacji w niej Muzeum Literackiego Henryka SienkiewiczaAndrzej Wituski, Dorota Ronge-Juszczyk, Przecież to mój Poznań. Andrzej Wituski w rozmowie z Dorotą Ronge-Juszczyk, Dom Wydawniczy Rebis, Poznań 2014, s. 116..
5 października 1977 roku podpisano fundacyjny akt notarialny, w którym zapisano, że „zbiory pozostaną po wsze czasy w mieście Poznaniu, tworząc niepodzielną całość pod patronatem Biblioteki Raczyńskich w Poznaniu”Anna Surzyńska-Błaszak, Barbara Sokołowska-Hurnowicz, 35-lecie Muzeum Literackiego Henryka Sienkiewicza w Poznaniu, w: Wspomnienia o Ignacym Mosiu w 35-lecie Muzeum Literackiego Henryka Sienkiewicza, koncepcja i redakcja Anna Surzyńska-Błaszak, Biblioteka Raczyńskich, Poznań 2013, s. 3..
Muzeum otwarto 10 czerwca 1978 roku podczas Jarmarku Świętojańskiego. Otwarcie poprzedził orszak z aktorem Kazimierzem Wichniarzem przebranym za bohatera powieści Sienkiewicza, ZagłobęAndrzej Wituski, Dorota Ronge-Juszczyk, Przecież to mój Poznań. Andrzej Wituski w rozmowie z Dorotą Ronge-Juszczyk, Dom Wydawniczy Rebis, Poznań 2014, s. 116-117..
Ignacy Moś Ignacy Moś urodził się 17 maja 1917 roku w OstrzeszowieAnna Surzyńska-Błaszak, Od subiekta do kolekcjonera. Ignacy Moś (1917-2001), Instytut Kultury Popularnej, Poznań 2017, s. 9.. W tym mieście ukończył szkołę podstawową i uczył się w gimnazjumMarek Makieła, Życiorys Ignacego Mosia, „Ostrzeszowska Kronika Regionalna”, R. 2 (2002), s. 122; Ja Marciszewski, Ignacy Moś – kustosz Muzeum Sienkiewicza, „Gazeta Poznańska” 1997 nr 113 (16 maja), s. 19. . Podjął pracę w magazynie kupca bławatnego, a następnie zaczął naukę w dokształcającej szkole zawodowej, gdzie zdobył tytuł subiektaMirella Kryś, Monika Słomińska, Jeden księgozbiór, wiele historii – o kolekcji Ignacego Mosia, [w:] Szary kruk: sympozjum, red. A. Baliński, Polska Akademia Nauk, Biblioteka Gdańska, Gdańsk 2020, s. 157. . W 1940 roku jego rodzina została wysiedlona do KielcAnna Surzyńska-Błaszak, Od subiekta do kolekcjonera. Ignacy Moś (1917-2001), Instytut Kultury Popularnej, Poznań 2017, s. 9. . Jak podaje siostrzenica Mosia:
Rodzina ukrywała w swoim domu niemałą grupę ludzi (bardzo liczną po powstaniu warszawskim), a mieścił się on bardzo blisko siedziby kieleckiego gestapo. […] Sienkiewiczowski Oblęgorek leży niedaleko Kielc. Jak trafili tam Mosiowie? Administratorem Oblęgorka był Bolesław Cybulski, ziemianin spod Ostrzeszowa i znajomy Ignacego Mosia z czasów młodości. Podczas łapanek w Kielcach nie tylko Ignacy, ale także jego rodzeństwo ukrywało się w Oblęgorku, gdzie poznali rodzinę wielkiego pisarzaMałgorzata Derwich, Ignacy Moś we wspomnieniach dr Iwony Bestry, w: Wspomnienia o Ignacym Mosiu: w 35-lecie Muzeum Literackiego Henryka Sienkiewicza, koncepcja i red. Anna Surzyńska-Błaszak, Poznań 2013, s. 19..
Znajomość z potomkami Henryka Sienkiewicza zaowocowała pasją do kolekcjonowania dzieł pisarza oraz pamiątek po nimMirella Kryś, Monika Słomińska, Jeden księgozbiór, wiele historii – o kolekcji Ignacego Mosia, w: Szary kruk: sympozjum, red. A. Baliński, Polska Akademia Nauk, Biblioteka Gdańska, Gdańsk 2020, s. 159.. W 1945 roku Ignacy Moś zamieszkał ponownie w Ostrzeszowie, a następnie przeprowadził się do Ostrowa Wielkopolskiego, gdzie prowadził sklep z tekstyliami i futramiMałgorzata Derwich, Ignacy Moś we wspomnieniach dr Iwony Bestry, w: Wspomnienia o Ignacym Mosiu: w 35-lecie Muzeum Literackiego Henryka Sienkiewicza, koncepcja i red. Anna Surzyńska-Błaszak, Poznań 2013, s. 20. . W 1951 roku wyjechał z Ostrowa Wielkopolskiego i osiedlił się w PoznaniuMałgorzata Derwich, Ignacy Moś we wspomnieniach dr Iwony Bestry, w: Wspomnienia o Ignacym Mosiu: w 35-lecie Muzeum Literackiego Henryka Sienkiewicza, koncepcja i red. Anna Surzyńska-Błaszak, Poznań 2013, s. 20..
5 października 1977 roku, aktem notarialnym, przekazał swoje zbiory Państwu PolskiemuFundacja Ignacego Mosia, akt notarialny z 5 października 1977 r., Archiwum Zakładowe Biblioteki Raczyńskich. . W 1978 roku stał się honorowym kustoszem Muzeum Literackiego Henryka Sienkiewicza w Poznaniu, choć formalnie zajmował tam stanowisko młodszego bibliotekarzaEliza Hamrol-Grobelna, Mirella Kryś, Specyfika księgozbiorów w oddziałach muzealnych Biblioteki Raczyńskich w Poznaniu, „Muzealnictwo” 2021, nr 62, s. 237.. Systematycznie pozyskiwał i przekazywał kolejne obiekty do kolekcji muzealnej, przekazywane w II (1983 r.), III (w 1987 r.) i IV fundacji (w 1992 r.)Danuta Płygawko, Ignacy Moś (1917-2001), „Rocznik Towarzystwa Literackiego imienia Adama Mickiewicza” 2002, nr 37, s. 187. . Przez lata utrzymywał kontakty z potomkami Henryka SienkiewiczaMałgorzata Derwich, Ignacy Moś w prasie, czyli… „Napisz, bo u mnie wielkie rzeczy się dzieją!”, w: Anna Surzyńska-Błaszak, Od subiekta do kolekcjonera. Ignacy Moś (1917-2001), Instytut Kultury Popularnej, Poznań 2017, s. 153. .
Moś dbał o upamiętnienie wybitnych Polaków poprzez ufundowanie pomników i tablic pamiątkowych. Z jego inicjatywy w 1987 r. odsłonięto tablicę poświęconą wizycie Henryka Sienkiewicza w Hotelu Bazar w Poznaniu, gdzie pisarz dawał odczyt fragmentów noweli Za chlebemDanuta Płygawko, Ignacy Moś (1917-2001), „Rocznik Towarzystwa Literackiego imienia Adama Mickiewicza” 2002, nr 37, s. 188. .
Ignacy Moś zmarł 14 grudnia 2001 r. w PoznaniuDanuta Płygawko, Miłośnicy Henryka Sienkiewicza, w: Wspomnienia o Ignacym Mosiu: w 35-lecie Muzeum Literackiego Henryka Sienkiewicza, koncepcja i red. Anna Surzyńska-Błaszak, Poznań 2013, s. 50. , pochowany został w rodzinnym Ostrzeszowie.
Kamienica
Siedzibą muzeum jest kamienica usytuowana w zachodniej pierzei Starego Rynku w Poznaniu, pod numerem 84. W połowie XVI wieku jej właścicielką była zakonnica, Anna PaszużankaAnna Surzyńska-Błaszak, Barbara Sokołowska-Hurnowicz, Przebudowa i renowacja zabytkowego Muzeum Literackiego Henryka Sienkiewicza w Poznaniu, [w:] Fundusze unijne w muzeach. Materiały z konferencji zorganizowanej przez Muzeum Literackie Henryka Sienkiewicza w Poznaniu, Poznań 2015, s. 59., która sprzedała budynek Janowi Baptyście Quadro, włoskiemu architektowi odpowiedzialnemu za renesansową przebudowę poznańskiego ratusza, na którą kontrakt podpisał 3 marca 1550 rokuTeresa Jakimowicz, Jan Baptysta Quadro artis cementariea magister, „Kronika Miasta Poznania” 1998, nr 1, s. 168.. Pochodził z Lugano, miejscowości położonej na pograniczu włosko-szwajcarskim i reprezentował grupę tzw. Komasków (maestri commacini)Teresa Jakimowicz, Jan Baptysta Quadro artis cementariea magister, „Kronika Miasta Poznania” 1998, nr 1, s. 169. zajmujących się pracami budowlanymi i kamieniarskimi. Jego zjawienie się w Poznaniu zawdzięcza się decyzji ówczesnej poznańskiej Rady Miejskiej, która najpierw zleciła mu wykonanie prac w poznańskim ratuszu, a w 1552 r. powierzyła funkcję architekta miejskiego, którą sprawował prawdopodobnie do 1570 rokuTeresa Jakimowicz, Jan Baptysta Quadro z Lugano – architekt, Poznań 1998, s. 10.Monika Słomińska, Kamienica przy Starym Rynku 84 – nie tylko Muzeum Sienkiewicza!, „Winieta: Pismo Biblioteki Raczyńskich” 2020, nr 1 (78), s. 6.. W tym mieście pozostał do śmierci. Jak pisze Teresa Jakimowicz:
Ożenił się z poznańską mieszczką Barbarą Sztametówną, nabył kilka kamienic, sam zamieszkał w Rynku 84 i stał się "mieszczaninem poznańskim". Rozwinął ożywioną działalność jako murator i przedsiębiorca budowlany oraz człowiek interesu. Kupował i przebudowywał kamienice (w tym własne na Rynku 84 i przy Wrocławskiej 11), miał winiarnię w Rynku, cegielnię i łaźnięTeresa Jakimowicz, Jan Baptysta Quadro artis cementariea magister, „Kronika Miasta Poznania” 1998, nr 1, s. 170..
Architektowi zlecono także prace przy Wadze Miejskiej w Poznaniu, kaplicy św. Trójcy w Katedrze Poznańskiej, przypuszczalnie również remont Kolegiaty św. Marii Magdaleny w Poznaniu oraz budowę jezuickich budynków klasztornych w mieścieMonika Dobek, Maria Niestrawska, Znany/nie/znany architekt Poznania – Jan Baptysta Quadro z Lugano, „Merkuriusz” 2018, nr 90, s. 31.. Pracował nie tylko w Poznaniu. Brał udział między innymi w budowie kaplicy nagrobnej Kościelskich w Kościelcu, Katedry Płockiej oraz w przebudowie Zamku Królewskiego w WarszawieMonika Słomińska, Kamienica przy Starym Rynku 84 – nie tylko Muzeum Sienkiewicza!, „Winieta: Pismo Biblioteki Raczyńskich” 2020, nr 1 (78), s. 6..