– miasto i gmina we Włoszech, w regionie Marche, w prowincji Macerata.
Według danych na rok 2015 gminę zamieszkiwało 42750 osób (464 na km²). Miasto zajmuje szczyt wzgórza o wysokości 315 m n.p.m., pomiędzy dolinami, którymi od północy przepływa rzeka Potenza, od południa zaś Chienti. Macerata oddalona jest o 30 km od Morza Adriatyckiego oraz ok. 60 km od Apeninów Umbryjsko-Marchijskich. W mieście istnieje klub siatkarski Lube Banca Marche. Urodził się tutaj pierwszy misjonarz Chin Matteo Ricci.
Klimat Klimat Maceraty zaliczany jest do typowego dla położonych we wnętrzu terytorium Marchii wzgórz, odznaczający się cechami zarówno klimatu śródziemnomorskiego jak i kontynentalnego. Ogromną rolę w kształtowaniu się klimatu miasta ma bliskość wybrzeża, od którego Macerata oddalona jest o zaledwie 30 km. Większy jeszcze wpływ wywierają położenie na wysokości 315 m n.p.m. oraz stosunkowo bliskie sąsiedztwo wzniesień Apeninów. Na tym terenie obserwuje się stosunkowo chłodne zimy ze sporą ilością opadów. Charakterystyczne są też dla okresu zimowego mgły oraz nieczęste opady śniegu, które mogą też być obfite (w styczniu 2005 zanotowano 80 cm śniegu w ciągu jednego tygodnia). Opady śniegu związane są z wiatrami północno-wschodnimi, wiejącymi w zimie od strony Bałkanów. Opady śniegu przynoszą czasem również wiatry wiejące od północnego zachodu. W zimie zdarzają się okresy słoneczne i bez opadów. Dzieje się tak, gdy przeważają wiatry wiejące od wnętrza Półwyspu Apenińskiego (wł. garbino). Temperatura może wówczas osiągnąć 15-20 °C. Garbino jest w stanie wiać z prędkością 100 km/h. Okres letni, trwający od czerwca do września, jest gorący i słoneczny. Macerata posiada mniejszą wilgotność w okresie letnim niż tereny położone u wybrzeży Adriatyku, jednak zdarzają się i tutaj dni bardzo duszne, gorące (wł. afa), kiedy temperatura sięga 40 °C. Upał odczuwany jest szczególnie w granicach starego miasta i na wzniesieniach. Burze zdarzają się w godzinach popołudniowych i wieczorem, z reguły przy wiatrach wiejących od strony Apeninów. Miesiącem wybitnie burzowym jest sierpień.
Historia Początki i pierwsze wieki
Między III i II w. p.n.e. tereny, gdzie w czasach obecnych znajduje się dzielnica Villa Potenza, zostały skolonizowane przez Rzymian. Założyli oni miasto Helvia Recina. Pozostałości teatru rzymskiego z II w. n.e. świadczą o znacznym rozwoju demograficznym i kulturowym miasta. Pierwszą wzmiankę o istnieniu Helvia Recina odnajdujemy u Pliniusza Starszego w jego dziele Naturalis historia z I w. n.e. Przez starożytną Helvię Recinę przechodziła Via Salaria Gallica. Z tego okresu pochodzi najważniejszy zabytek starożytności w Maceracie – teatr o średnicy 72 m, mogący pomieścić 2000 widzów. Był prawdopodobnie ozdobiony płytami marmurowymi, które w okresie średniowiecza zostały użyte do dekoracji powstających w mieście nowych budowli. Odnaleziono zdobiące go kapitele w stylu doryckim i korynckim. Archeolodzy wyróżnili następujące elementy tej rzymskiej budowli: orchestrę, caveę oraz proskenion z cegły, jak to przewidywały reguły klasycznego teatru rzymskiego. Obok ruin teatru zachowały się fragmenty rzymskiej drogi, most na rzece Potenza oraz fragmenty zabudowy willowej z ozdabianymi mozaikami podłogami. W 205 Septymiusz Sewer wyniósł Recinę do rangi kolonii, zmieniając jej nazwę na Helvia Recina Pertinax, na cześć swojego poprzednika imperatora Pertynaksa. thumb|190px|Rzeźba Asklepiosa z II w. (dziedziniec Palazzo del Comune w Maceracie) W III w. w mieście został zamordowany miejscowy biskup Flawiusz, czczony jako święty w Kościele katolickim 24 listopada na terenie Marchii Ankońskiej i Umbrii. W ten sposób wyznaczony został ważny etap w historii chrystianizacji miasta i okolicy.
W V i VI w. mieszkańcy Reciny zmuszeni zostali przez napadających na miasto Gotów do przeniesienia się na sąsiadujące z terenami zabudowanymi wzgórza. Dało to początek istniejącej do dzisiaj, najstarszej części miasta.
Istnieją różne teorie dotyczące etymologii nazwy miasta. Niektórzy historycy wywodzą ją od łacińskiego słowa maceriae, tzn. ruiny, zgliszcza, w domyśle starożytnej Helvia Recina. Inni upatrują genezy nazwy w łacińskim słowie macera oznaczającym miejsce, w którym macerowano len i konopie.
Przez wieki miasto było podzielone na dwa oddzielne organizmy, jeden samodzielny, drugi zależny od biskupstwa w Fermo. W 1138, po długich zabiegach dyplomatycznych, Macerata wywalczyła dla siebie koncesję prawa komuny miejskiej. 29 sierpnia 1138 przed kościołem św. Juliana obie części zostały połączone. Nowe miasto zapożyczyło swą nazwę od istniejącej w średniowieczu twierdzy Castrum Maceratae. Reminiscencje istniejącego poprzednio Podium Sancti Juliani widoczne są jeszcze w dzisiejszych dzielnicach Cocolla i Fosse, które utrzymują kult i tradycje związane ze św. Julianem Gościnnym.
Wraz z nadaniem praw komuny miejskiej postanowiono przyjąć nowy herb, na którym widniał kamień młyński na czerwonym tle z umieszczoną powyżej koroną królewską. Kamień młyński, będący zapożyczeniem ze starożytnej heraldyki miasta Helvia Recina, miał symbolizować pracowitość mieszkańców Maceraty oraz charakterystyczną cechę terytorium, w którym liczne strumienie umożliwiały budowę młynów. Herb miejski zmieniony został dopiero w 1570, kiedy dodano czerwony krzyż grecki na białym tle za pozwoleniem papieża Piusa V. Papież wyraził w ten sposób wdzięczność dla miasta za udział w walkach z Turkami i wspieranie krucjat od 1188.
W sporach pomiędzy papiestwem a cesarzem mieszkańcy Maceraty opowiedzieli się pierwotnie po stronie tego ostatniego. Stanięcie po stronie Gibelinów spowodowane było przyznaniem miastu praw nad niektórymi okolicznymi zamkami w 1239 przez króla Enzia Sardyńskiego. Stopniowo jednak Macerata przeszła do obozu papieskiego, za co społeczność została nagrodzona przez papieża franciszkanina Mikołaja IV pozwoleniem na założenie uniwersytetu. Gibelini odpowiedzieli atakiem na miasto w 1316 pod wodzą kondotiera Fryderyka z Montefeltro. Natarcie to zostało odparte.
XIV wiek thumb|150px|Casa del Podestà z 1373 W 1320 papież Jan XXII, karząc miasta Fermo i Recanati, odebrał pierwszemu znaczną część terytorium, a drugiemu siedzibę biskupią. W ten sposób utworzone zostało nowe biskupstwo w Maceracie. Decyzja ta przyczyniła się wzrostu liczby ludności. Do tej pory Macerata była mniejsza niż inne okoliczne miasta, takie jak Fermo, San Severino czy Ascoli. Ustanowienie biskupstwa w Maceracie wpłynęło również na wzrost znaczenia politycznego miasta. Za pontyfikatu Innocentego III zostało wybrane na siedzibę rektora Marchii Ankońskiej, jednej z czterech nowo utworzonych prowincji Państwa Kościelnego. thumb|150px|Portal kościoła Santa Maria della Porta z XIV w. Wiek XIV jest też naznaczony znamieniem kryzysu, który dotykał inne miasta Półwyspu Apenińskiego, były nim rządy tzw. signorii (od wł. signore – pan). Rządy w Maceracie w połowie lat 20. XIV w. przejęła rodzina Maluccich, odznaczająca się przywiązaniem do stronnictwa Gwelfów. Dominacja Maluccich trwała do połowy XIV w., kiedy to papież, rezydujący w Awinionie, nakazał kardynałowi Gilowi Álvarezowi de Albornozie przywrócenie siłą władzy papieskiej na terenie całej Marchii Ankońskiej. Z czasem władzę nad miastem rozciągnęła rodzina Varano z Camerino, co przyczyniło się do kryzysu zakończonego próbą zdobycia miasta przez Lucia z Landau, zakończonego jednakże wielkim niepowodzeniem.
W tym okresie wzniesiono na terenie miasta kilka okazałych budowli: kościół Matki Bożej u Bramy (wł. Santa Maria della Porta, najstarsza część świątyni pochodzi z 990-1000, gotycki portal zawdzięcza konfraternii flagellantów), kościół św. Franciszka (1316), kościół Matki Bożej Pokoju (wł. Santa Maria alla Pace z 1323, wybudowany by uczcić pokój zawarty pomiędzy Gibelinami i Gwelfami) oraz ratusz (wł. Casa del Podestà z 1373, na Piazza del Mercato).
XV wiek Po latach dobrobytu i pokoju, Macerata, podobnie jak cały region, została w 1433 zajęta przez Franciszka I Sforzę. Signoria Sforzów odznaczała się serią niepokojów i działań zbrojnych, szczególnie w latach 1443-1445, kiedy to Franciszkowi I stanęła na drodze liga zjednoczonych sił papieża Eudeniusza IV, książąt Mediolanu oraz króla Neapolu. W końcu wpływowi mieszczanie Maceraty przejęli inicjatywę i wywalczyli ustanowienie niezależnego sądu miejskiego opartego na instytucji rektora mianowanego przez papieża jako władcę Państwa Kościelnego (wł. Corte Generale de lo Rectore de Sancta Chiesa). Dzięki temu ważnemu awansowi administracyjnemu z komuny miejskiej, związanej przede wszystkim z okolicznym kapitałem rolniczym, miasto przekształciło się stopniowo w ważny ośrodek polityczno-urzędniczy. Wzrastała liczba ludności. W mieście osiedlali się notariusze, urzędnicy miejscy, wojskowi oraz przedstawiciele kleru.
thumb|150px|Porta Montana z ok. 1367 W XV w. postanowiono również o wybudowaniu nowych murów miejskich. We wnętrzu miasta miały znaleźć się tereny peryferyjne wokół dzisiejszych bram Montana i Mercato (wł. Porta Montana, Porta Mercato). Mury miały być wyposażone w nowe baszty. Odbudowano katedrę (lata 1459-1464), odrestaurowano Palazzo dei Priori oraz Palazzo della Regione. Te ostatnie stawały się siedzibą kardynała legata. Tradycja mówi iż 15 sierpnia 1477 w ciągu jednego dnia wzniesiono kościół Santa Maria della Misericordia, przez mieszkańców miasta do dzisiaj nazywany „ciucarella”, tzn. maleńka.
Tradycja mówi też o cudownym objawieniu się Matki Bożej pewnej Albance. W związku z tym faktem poza murami miasta wybudowano kościół Santa Maria alla Fonte del Sabato (pol. Matki Bożej u Sobotniego Źródła) wraz z niewielkim szpitalem i czworakami dla trędowatych. W tym okresie trędowatym nie było wolno przebywać na terenie miasta. U końca XV w. rozpoczęto budowę wieży ratuszowej (wł. torre civica), prace zostały jednak przerwane.
XVI wiek Wiek XVI może być nazwany złotym okresem w dziejach miasta. Kwitło życie polityczno-administracyjne oraz ekonomiczne. U progu stulecia niebezpieczeństwo najazdów ze strony Landsknechtów i innych obcych oddziałów zaciężnych wpłynęły na decyzję dotyczącą zamknięcia linii murów miasta. Nowe fortyfikacje są przykładem kunsztu budownictwa fortecznego. Murami otoczono Borgo Novo (dzisiejsza Corso Garibaldi) oraz Borgo Vecchio (współczesna Via Mozzi). Na linii pomiędzy bramami Montana i Romana wzniesiono kilka baszt fortecznych, które wystając na zewnątrz pozwalały na lepszą obronę miasta. Na początku stulecia postanowiono przebudować centralny plan (współczesna Piazza della Libertà). Dzieło to powierzono dwom architektom Kasjanowi z Fabriano (zaprojektował Loggię dei Mercanti) oraz Laktancjuszowi Venturze, budowniczemu sanktuarium w Loreto. thumb|150px|Piazza della Libertà thumb|150px|Duomo z XVIII w. Laktancjuszowi Ventura postanowił nadać głównemu placowi miasta formę trapezoidalną. Po zburzeniu dwóch kościołów i kilku prywatnych domów, wzniesiono Palazzo Legatizio oraz Palazzo di Studio. Ten ostatni stał się nową siedzibą uniwersytetu (dzisiaj siedziba urzędu miasta). Podjęto kolejną próbę wzniesienia wieży zegarowej. Wytyczono Strada Grande (dzisiaj Via Matteotti).