thumb|300x300px|Świątynia, miejsce afiliacji. Loża wolnomularska De Achterhoek w miejscowości Winterswijk (prowincja Geldria w Holandii). thumb|300x300px|Afiliacja Casanovy do loży w warszawskiej świątyni wolnomularskiej w przedstawieniu Casanova w Warszawie Krzysztofa Pastora, Polski Balet Narodowy, 2015 Loża wolnomularska – podstawowa jednostka organizacyjna wolnomularstwa, a także miejsce spotkań wolnomularzy. Na jej czele stoi Czcigodny Mistrz oraz grupa oficerów lożowych. Dla powołania loży potrzeba przynajmniej siedmiu mistrzów wolnomularskich oraz zgody władz obediencji.
Loża wolnomularska jest pomieszczeniem zbudowanym na planie prostokąta, zorientowanym zgodnie z głównymi kierunkami geograficznymi, z najważniejszym – Wschodem.
Loże działają w różnych obrządkach i rytach. Stowarzyszenia kilku lóż tworzą obediencję. Każda loża posiada duży stopień autonomii.
Rytualne prace loży odbywają się w wolnomularskiej świątyni. W przeciwieństwie do pomieszczenia/budowli religijnej, ta jest świecka, filozoficzna i filantropijna.
Poza samym rytuałem, istotnym elementem prac lożowych są tzw. deski, czyli referaty, które następnie są dyskutowane. W pracach lożowych bardzo ważne znaczenie ma również muzyka.
Oficerowie lożowi W lożach wolnomularskich wyznaczeni (bądź wybrani) masoni pełnią specyficzne funkcje zwane oficerskimi (spotyka się także określenie „urzędnik”). Wiążą się z nimi rozliczne uprawnienia i obowiązki. Różne odłamy masonerii w różny sposób określają liczbę i nazwy oficerów, choć najważniejsze urzędy są wspólne dla wszystkich obediencji. Istnienie większości stanowisk oficerskich jest uświęcone długoletnią tradycją i znajduje umocowanie w podstawowym dokumencie wolnomularskim – Konstytucji Andersona (spisana na początku XVIII wieku). Niektóre (zwłaszcza te najważniejsze) pochodzą jeszcze z czasów wolnomularstwa operatywnego (cechowego) – wzmianki o nich można spotkać w statutach z XIV i XV wieku (np. Statuty Schowe’a).
Najważniejsze są trzy urzędy: Czcigodnego Mistrza oraz dwóch Dozorców (bez obecności tych oficerów loża nie może powstać ani pracować). Są one określane jako Trzy Oficerskie Światła Loży. Stopień niżej znajdują się Mówca i Sekretarz. Czcigodny Mistrz (ang. Honourable Master) – przewodniczący loży, najważniejsza postać lożowa, w większości obediencji po wyborze (tzw. instalacji) Czcigodny Mistrz wskazuje oficerów, z którymi chciałby pracować podczas swojej kadencji. Wskazanie musi jednak zostać potwierdzone przez głosowanie (zazwyczaj tajne) przeprowadzane pośród tych wolnomularzy z loży, którzy mają stopień mistrzowski Dozorcy (ang. Warden, Pierwszy i Drugi, czasem nazywany Starszym i Młodszym) – oficerowie loży, którzy w hierarchii wolnomularskiej zajmują miejsce po Czcigodnym. Pierwszy Dozorca opiekuje się wolnomularzami – Kolumna Południowej, Drugi Dozorca – Kolumna Północnej. Pierwszy Dozorca jako jedyna osoba w loży może (czasowo) zastąpić Czcigodnego Mistrza Mówca (ang. Speaker) – strażnik konstytucji i przepisów ogólnych, do obowiązków Mówcy należy zgłaszanie wniosków do głosowania Sekretarz (ang. Secretary) – zajmuje się prowadzeniem zapisów lożowych Dekarz (lub: Odźwierny, ang. Tyler) – wolnomularz czuwający nad bezpieczeństwem prac loży Jałmużnik (ang. Almoner) – zajmuje się zbieraniem funduszy na cele charytatywne, odpowiada przed Skarbnikiem Skarbnik (ang. Treasurer) – sprawuje pieczę nad finansami loży Wielki Ekspert (ang. Expert) – czuwa nad rozstrzygnięciami rytualnymi Mistrz Ceremonii (ang. Master of Ceremony) – prowadzi sprawy bieżące dotyczące rytuału Mistrz Harmonii (ang. Master of Harmony) – zajmuje się muzyką lożową, inicjuje śpiewy etc. W wolnomularstwie anglosaskim spotyka się jeszcze innych oficerów – np. dziekanów (Dean).
Zasady przyjmowania do lóż Większość lóż przyjmuje na nowych adeptów osoby mające minimum 18–25 lat (zależnie od obediencji), które nie były karane sądownie i posiadają w swoim środowisku dobrą opinię. Tradycyjnie do loży można było być przyjętym z rekomendacji należących do niej wcześniej braci, obecnie jednak niektóre obediencje zachęcają do samodzielnego zgłaszania się do lóż. Kandydaci są jednak selekcjonowani przez mistrzów lóż, według im tylko znanych kryteriów i wiele kandydatur jest odrzucanych na wstępie lub po tzw. przesłuchaniu „pod opaską”, w trakcie którego bracia z loży mogą zadać kandydatowi dowolne pytanie.
Niektóre loże oficjalnie publikują zasady rządzące procesem aplikacjiJak zostać masonem..
Kandydat do Wielkiej Loży Narodowej Polski (wolnomularstwo odłamu konserwatywnego) musi być mężczyzną i zgodnie z tradycją zadeklarować wiarę w Wielkiego Budowniczego Wszechświata. Wielki Wschód Polski (wolnomularstwo liberalne) nie wymaga od kandydatów wiary w Wielkiego Budowniczego Wszechświata, przyjmują także agnostyków i ateistów.
Zgodnie z tradycją wolnomularstwa regularnego, Wielka Loża Narodowa Polski przyjmuje do lóż wyłącznie mężczyzn. Wielki Wschód Polski i Wielki Wschód Rzeczypospolitej Polskiej są organizacjami mieszanymi, inicjującymi zarówno mężczyzn, jak i kobiety. Organizacją także mieszaną przyjmującą kobiety i mężczyzn jest Federacja Le Droit Humain, oraz wolnomularstwo ezoteryczne Memphis-Misraim. W Polsce istnieją także dwie loże żeńskie – Prometea i Gaja Aeterna, należące do Wielkiej Żeńskiej Loży Francji. Obediencja ta inicjuje wyłącznie kobiety, ale na swoich prawach przyjmuje mężczyzn z innych obediencji liberalnych.
Obraz loży Obraz loży – prowadzony na bieżąco spis członków loży wolnomularskiej. Dawniej określano tak też zbiór symboli masońskich na podłodze lub dywanie loży.
Polskie loże Polskie loże Wielkiej Loży Narodowej Polski Loże należące do Wielkiej Loży Narodowej Polski: Loża Matka Kopernik – Warszawa Walerian Łukasiński – Warszawa Przesąd Zwyciężony – Kraków La France (francuskojęzyczna) – Warszawa Świątynia Hymnu Jedności – Poznań Eugenia Pod Ukoronowanym Lwem – Gdańsk Pod Szczęśliwą Gwiazdą – Warszawa Iwan Łuckiewicz (białoruskojęzyczna) – Warszawa Silesia – Legnica Wolność Odzyskana – Lublin Emil Drach – Katowice Pi – Warszawa Semper In Altum – Kraków Enigma (anglojęzyczna) – Warszawa
Polskie loże Wielkiego Wschodu Polski Loże Wielkiego Wschodu Polski prowadzą swoją aktywność również poza granicami Polski. Wolność Przywrócona – Warszawa, Ryt Francuski Moria – Ryga (Łotwa), Ryt Szkocki Dawny i Uznany Cezary Leżeński – Warszawa, Ryt Szkocki Dawny i Uznany Witelon – Warszawa (cała Polska, korespondencyjnie), Ryt Szkocki Dawny i Uznany Atanor – Warszawa, Ryt Szkocki Dawny i Uznany Abraxas pod Światłem Syriusza – Warszawa i Poznań, Ryt Memphis-Misraim – Warszawa, pracuje w języku angielskim. Ryt Francuski oraz Ryt Szkocki Dawny i Uznany Astrolabium – Kraków, Ryt Szkocki Dawny i Uznany Synergia – Europa, pracuje w języku angielskim. Ryt Francuski oraz Ryt Szkocki Dawny i Uznany Wolni Oracze – Lublin, Ryt Szkocki Dawny i Uznany Trzy Cyrkle – Szczecin, Ryt Szkocki Dawny i Uznany Fosforos – Wrocław, Ryt Szkocki Dawny i Uznany Lux Invicta – Łódź, Ryt Szkocki Dawny i Uznan Zawisza Czarny – Warszawa, Ryt Szkocki Rektyfikowany Polskie loże Wielkiego Wschodu Francji Loże należące do Wielkiego Wschodu Francji: Gabriel Narutowicz – Kraków
Polskie loże „Le Droit Humain” Loże należące do „Le Droit Humain”Le droit Humain w Polsce.: Loża Matka „Pierre et Marie Curie” – Warszawa „Orzeł Biały” – Katowice „Rencontre Fraternelle” (francuskojęzyczna) – Warszawa „Konstytucja 3 Maja” – Warszawa „Braterstwo pod Wawelem” – Kraków „Michał Tokarzewski-Karaszewicz” – Kielce „Janusz Korczak” – Łódź „Pod Trzema Basztami” – Poznań „Wanda Dynowska” – Wrocław Loża Doskonalenia „Spirala” – Warszawa Loża Doskonalenia „Świetlisty Krąg” – Katowice Kapituła „Feniks” – Warszawa Areopag „Orzeł Czarny i Biały” – Warszawa
Polskie loże Rady Najwyższej RSDU (Wielkich Suwerennych Inspektorów Generalnych 33 i Ostatniego Stopnia Rytu Dawnego Uznanego Wolnych i Przyjętych Mularzy Polski) Loża Doskonalenia „Jan Józef Lipski” – Warszawa Loża Doskonalenia „Góra Wawel” – Kraków Loża Doskonalenia „Miłość i Wierność” – Poznań Loża Doskonalenia „Temple de Isis” (francuskojęzyczna) – Warszawa Kapituła Różokrzyżowców „Tadeusz Gliwic” – Warszawa Kapituła Różokrzyżowców „Andrzej Strug” – Poznań Kapituła Różokrzyżowców „Jerzy Langrod” – Kraków Areopag Wielkich Wybranych Kawalerów Kadosz „ORDO AB CHAO” – Warszawa Konsystorz Wielkich Kawalerów Tajemnicy Królewskiej „Polonia” – Warszawa
Polskie Loże Rady Najwyższej Inspektorów Generalnych 33 i ostatniego stopnia Rytu Szkockiego Dawnego i Uznanego Wolnych i Uznanych Mularzy Polski i krajów Bałtyckich Loże należące do Rady Najwyższej Inspektorów Generalnych 33 i ostatniego stopnia Rytu Szkockiego Dawnego i Uznanego Wolnych i Uznanych Mularzy Polski i krajów Bałtyckich: Loża Doskonałości Dharma – Warszawa Loża Doskonałości Wieża Babel – Warszawa
Polskie loże Wielkiej Żeńskiej Loży Francji Prometea – Warszawa Gaja Aeterna – Warszawa Budowa Loży Doskonałości Wrota Kosmosu na Wschodzie Warszawy
Polskie loże Wielkiej Loży Kultur i Duchowości (Grande Loge des Cultures et de la Spiritualité) Loże należące do Wielkiej Loży Kultur i Duchowości: Ul – Toruń Erasmus Roterodamus – Ustroń Jan Henryk Dąbrowski – Warszawa Loża Doskonałości „Jan Szczepański” – Ustroń
Polskie loże Wielkiej Loży Francji (Grande Loge de France) Loże należące do Wielkiej Loży Francji: Fryderyk Chopin – Warszawa
Niektóre wydarzenia z działalności lóż polskich 1717 – powołanie Wielkiej Loży Narodowej Londynu, uznawane za początek światowego wolnomularstwa spekulatywnego. 1721 – powstaje Czerwone Bractwo, początki masonerii na terenie Rzeczypospolitej 1773 – Pierwsza Loża Masońska na Górnym Śląsku, Nysa. 1781 – konstytuuje się Wielka Loża Narodowa Wielkiego Wschodu Polski, która podlegając pod Wielką Lożę Anglii wzoruje się na konstytucji Jamesa Andersona 1784 – powstanie Wielkiego Wschodu Polski (wówczas pod nazwą: Wielki Wschód Polski y Litewski) pracującego na terenie Królestwa Polskiego i Wielkiego Księstwa Litewskiego 1821 – wydany przez Aleksandra I zakaz działalności wolnomularstwa na terenie całego Cesarstwa 1878 – utworzona zostaje loża w Chorzowie. 1920 – powstanie Wielkiej Loży Narodowej „Polacy Zjednoczeni” 1921 – powstanie Bund deutscher Freimaurerlogen in Polen 1925 – utworzenie pierwszej placówki Zakonu Wolnomularstwa Zjednoczonego „Le Droit Humain” w Polsce 1935 – utworzenie w Warszawie Wielkiej Świątyni Mistycznej Polski podległej Zakonowi Masońskiemu Wschodniego Obrządku Dawnego i Pierwotnego Memphis-Misraïm 1938 – dekretem prezydenta RP Ignacego Mościckiego następuje rozwiązanie wszystkich stowarzyszeń masońskich w Polsce 1961 – powołanie w Warszawie loży „Kopernik”, która działa w konspiracji 1991 – reaktywowanie loży „Wolność Przywrócona”, loży matki Wielkiego Wschodu Polski 1991 – Wielka Loża Narodowa Polska zostaje wpisana jako stowarzyszenie do rejestru Sądu Wojewódzkiego w Warszawie. 1997 – powołanie Wielkiego Wschodu Polski 1998 – powstanie Trójkąta Wolnomularskiego Wielkiej Żeńskiej Loży Francji w Polsce 2000 – utworzenie loży „Prometea”, należącej do Wielkiej Żeńskiej Loży Francji /Grand Lodge Feminine de France/ 2008 – utworzenie loży „Galileusz” w Bydgoszczy, erygowany przez Wielki Wschód Polski 2009 – utworzenie loży „Moria” w Rydze, należącej do Wielkiego Wschodu Polski 2009 – utworzenie loży „Cezary Leżeński”, należącej do Wielkiego Wschodu Polski 2010 – utworzenie loży „Witelon”, należącej do Wielkiego Wschodu Polski 2010 – utworzenie loży „Gaja Aeterna”, należącej do Wielkiej Żeńskiej Loży Francji /Grand Lodge Feminine de France./ 2012 – utworzenie loży „Atanor”, należącej do Wielkiego Wschodu Polski 2013 – powstanie trójkąta wolnomularskiego Jan i Elżbieta Heweliusz na Wschodzie Gdańska (Wielki Wschód Polski) 2013 – wystąpienie Loży Kultura z Wielkiego Wschodu Polski