mały|Kraje Kaukazu i ich podział wewnętrzny. Kaukaz Południowy rozciąga się na południe od granicy rosyjskiej thumb|Państwa Kaukazu Południowego

Kaukaz Południowy (rzadziej: Zakaukazie, Transkaukazja) – region geograficzny i geopolityczny położony na południe od głównego pasma Wielkiego Kaukazu, na pograniczu Europy Wschodniej i Azji Zachodniej.

Terytorium to obejmuje trzy niepodległe państwa: Armenię, Azerbejdżan oraz GruzjęWojciech Górecki: Planeta Kaukaz. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2002, s. 187. ISBN 83-01-13695-2.. Na obszarze regionu znajdują się również terytoria o spornym statusie międzynarodowym, kontrolowane przez władze separatystyczne przy wsparciu sił zewnętrznych: Abchazja i Osetia Południowa (formalnie część Gruzji). Do końca 2023 r. funkcjonowała tam także nieuznawana Republika Górskiego Karabachu, uległa likwidacji w wyniku azerbejdżańskiej operacji wojskowej i porozumienia o rozwiązaniu jej instytucji z dniem 1 stycznia 2024 r.

Łączna powierzchnia regionu wynosi około 186,1 tys. km². Zamieszkuje go ponad 17 mln osób (stan na lata 2020–2024).

Geografia i podział administracyjny Region graniczy od północy z Federacją Rosyjską, od zachodu z Morzem Czarnym, od południa z Turcją i Iranem, a od wschodu z Morzem Kaspijskim.

+ Państwa Kaukazu Południowego Państwo Stolica Powierzchnia (km²) Liczba ludności Erywań 29 743 2 777 000 (2023) Baku 86 600 10 180 000 (2024) Tbilisi 69 700 3 694 000 (2024)

Historia Starożytność i średniowiecze Kaukaz Południowy od starożytności stanowił strefę ścierania się wpływów imperiów śródziemnomorskich i bliskowschodnich. W I tysiącleciu p.n.e. rozwinęło się tu państwo Urartu, a w kolejnych stuleciach lokalne monarchie, m.in. Wielka Armenia, Iberia kaukaska oraz Kolchida. Region wcześnie przyjął chrześcijaństwo jako religię państwową – w Armenii miało to miejsce w 301 r., a w królestwie Iberii (Gruzji) około 326 r.

Od VII w. obszar podlegał ekspansji arabskiej i islamizacji, przy czym północne i zachodnie rejony zachowały chrześcijański charakter. W średniowieczu nastąpił okres rozkwitu Zjednoczonego Królestwa Gruzji (XI–XIII w.), załamany na skutek najazdów mongolskich i wojsk Tamerlana.

Rywalizacja nowożytna i panowanie rosyjskie Od XVI do XVIII w. terytorium Kaukazu Południowego było przedmiotem wojen między Imperium Osmańskim a perską dynastią Safawidów. W wyniku stopniowej aneksji przeprowadzonej przez Imperium Rosyjskie w latach 1801–1828 (m.in. po traktatach w Gulistanie i Turkmanczaju), cały region wszedł w skład państwa carskiego jako Namiestnictwo Kaukaskie.

XX wiek. Powstanie niepodległych państw Kaukazu Południowego i ich upadek

Po rewolucji lutowej i obaleniu caratu Rząd Tymczasowy Rosji utworzył Specjalny Komitet Zakaukaski do administrowania regionem. Po przewrocie bolszewickim (rewolucji październikowej) mieszkańcy regionu wzięli udział w demokratycznych wyborach do Wszechrosyjskiego Zgromadzenie Ustawodawczego (Konstytuanty), głosując w większości na partie narodowe regionu: dasznaków (Armenia), mienszewików (Gruzja) i Musawat (Azerbejdżan). Po rozpędzeniu Konstytuanty przez bolszewików po pierwszym dniu obrad 18 stycznia 1918, w Tyflisie zebrał się 10 lutego 1918 zdominowany przez mienszewików Sejm Zakaukaski złożony z deputowanych regionu do Konstytuanty, który proklamował powstanie Zakaukaskiej Demokratycznej Republiki Federacyjnej.

Sprzeczność interesów poszczególnych grup etnicznych zamieszkujących republikę, spowodowała secesję Demokratycznej Republiki Gruzji 26 maja 1918 roku. 28 maja 1918 roku Armenia i Azerbejdżan powołały w konsekwencji Demokratyczną Republikę Armenii i Demokratyczna Republika Azerbejdżanu, co oznaczało de facto likwidację republiki federacyjnej.

Po okupacji tych państw Armię Czerwoną w latach 1920–1921 władze bolszewickie utworzyły w 1922 Zakaukaską Federacyjną Socjalistyczną Republikę Radziecką (ZSFRR) ze stolicą w Tyflisie (Tbilisi). Była to jedna z czterech republik związkowych utworzonego 30 grudnia 1922 Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich (obok Rosyjskiej Federacyjnej SRR, Ukraińskiej SRR i Białoruskiej SRR).

W skład ZFSRR wchodziły: Gruzińska SRR (z autonomiami: Abchaską ASRR, Adżarską ASRR i Południowoosetyjskim OA), Armeńska SRR, Azerbejdżańska SRR (z autonomiami: Nachiczewańską ASRR i Górskokarabachskim OA).

Konstytucja ZSRR z 1936 rozwiązała ZFSRR - wchodzące w jej skład republiki sowieckie przekształcono w bezpośrednie republiki związkowe ZSRR.

Okres postradziecki W roku 1991, w obliczu rozpadu ZSRR, wszystkie trzy republiki ogłosiły niepodległość. Procesowi temu towarzyszyły konflikty etniczne i zbrojne, m.in. wojna o Górski Karabach (1988–1994), wojna w Abchazji (1992–1993) oraz konflikt w Osetii Południowej.

W 2008 r. doszło do wojny rosyjsko-gruzińskiej, w wyniku której Rosja uznaje niepodległość Abchazji i Osetii Południowej, utrzymując tam bazy wojskowe. Z kolei w latach 2020–2023 Azerbejdżan odzyskał kontrolę nad Górskim Karabachem, co doprowadziło do masowego uchodźstwa ludności ormiańskiej z tego terenu i likwidacji struktur samozwańczej republiki.

Zobacz też

Kaukaz (region) Kaukaz Północny Iberia kaukaska Języki kaukaskie

Przypisy

Bibliografia Wojciech Górecki: Planeta Kaukaz. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2002. ISBN 83-01-13695-2. Tadeusz Świętochowski: Azerbejdżan. Warszawa: Trio, 2006. ISBN 83-7436-037-2.

Linki zewnętrzne Gruzja, Armenia, Azerbejdżan - informacje dla turystów, zdjęcia, relacje z wypraw

Kategoria:Kaukaz Kategoria:Regiony i krainy historyczne Azji