mały|Michał VIII, pierwszy władca z dynastii Paleologów Literatura bizantyńska epoki Laskarysów i Paleologów – ostatni okres literatury bizantyńskiej, od zdobycia Konstantynopola przez krzyżowców w 1204 roku do upadku Konstantynopola w 1453 roku.
Po zdobyciu Konstantynopola przez krzyżowców w 1204 roku, w następnych latach państwo bizantyńskie odrodziło się w Azji Mniejszej z centrum w Nicei. Lata istnienia Cesarstwa Nicejskiego były w literaturze przede wszystkim okresem zbierania rozproszonej spuścizny. Do najwybitniejszych autorów tego okresu należą historyk i teolog Niketas Choniates i polihistor Nicefor Blemmydes.
Po odzyskaniu w 1261 roku Konstantynopola przez cesarza Michała VIII Paleologa w kolejnych dziesięcioleciach miał miejsce rozkwit literatury bizantyńskiej. Wokół zawartej przez cesarza unii lyońskiej gwałtowne spory w latach 70. i 80. XIII wieku toczyli Jan XI Bekkos, Grzegorz II Cypryjczyk, Konstantyn Meliteniota i Jerzy Metochita. Jeden z architektów unii, Jerzy Akropolita, w Historii współczesnej opisał wydarzenia z lat 1203–1261. Jego uczeń Jerzy Pachymeres, za panowania następnego cesarza, kontynuował dzieło swego mistrza, doprowadzając je do 1308 roku. Na dworze Andronika II Paleologa tworzył też polihistor Teodor Metochita, autor traktatów filozoficznych, historycznych, historycznoliterackich i astronomicznych. Jego uczeń, Nicefor Gregoras, oprócz Historii rzymskiej pozostawił po sobie prace z zakresu teologii, filologii i astronomii. Współczesnym Pachymeresa i Metochity był Maksym Planudes, wydawca dzieł antycznych Greków, autor zbiorów wypisów z dzieł naukowych i poetyckich, tłumacz licznych dzieł łacińskich na język grecki. W następnym pokoleniu jego pracę kontynuowali Manuel Moschopul, Tomasz Magister, Demetriusz Trykliniusz, Jan Pediazym i patriarcha Jan XIII Glykys. W retoryce za panowania Andronika II zaznaczył się Nicefor Chumnos, zwolennik stylu klasycznego i drobiazgowego studiowania i naśladowania pisarzy antycznych. W poezji wyróżnili się szczególnie Manuel Holobol i Manuel Files. Rozkwit przeżywał też romans bizantyński, nawiązujący do literatury rycerskiej Zachodu, głównie Francji, oraz do wzorów orientalnych. Do najciekawszych romansów tego okresu należą Niezwykła opowieść o Beltandrze i Chrysantzy, Kallimach i Chrysorroe i Libistros i Rodamne. W połowie XIV wieku, w okresie wojen domowych, doszło do kolejnego gwałtownego sporu teologicznego, tym razem dotyczącego doktryny hezychastycznej. W początkową polemikę pomiędzy Grzegorzem Palamasem a Barlaamem z Kalabrii włączyli się – po stronie antypalamitów – patriarcha Jan XIV Kalekas, Grzegorz Akyndyn i Nicefor Gregoras, a po stronie Grzegorza Palamasa – cesarz Jan VI Kantakuzen, patriarcha Filoteusz Kokkin i jego współpracownik Nil Kabazylas. Na obrzeżach tego sporu tworzyli Demetriusz Kydones i Mikołaj Kabazylas.
Ostatnie dziesięciolecia istnienia Cesarstwa Bizantyńskiego, wobec osłabienia stolicy państwa przyniosły wzrost znaczenia ośrodków lokalnych. Na Rodos tworzył w tym czasie Emanuel Georgilas Limenites, tam też powstał zbiór Rodyjskich pieśni miłosnych. Z Krety pochodzą Zapiski i strofy Stefana Sachlikisa. Na dworze despotów Morei w Mistrze pisał swoją satyrę Mazaris. W Mistrze działał też przez wiele lat filozof i uczony Jerzy Gemist-Pleton, odnowiciel neoplatońskiego i ezoterycznego platonizmu i propagator pogańskiego hellenizmu, który mocno oddziałał na renesansowe Włochy. Próbę obrony Platona, już we Włoszech, podjęli uczniowie i następcy Pletona: Bessarion i Jan Argiropul. Ze stanowiska arystotelizmu zaatakował z kolei Pletona inny jego uczeń Gennadiusz II Scholar, w podobnym duchu pisał również Jerzy z Trapezuntu. W latach 40. i 50. falę gwałtownych polemik wywołało zawarcie unii florenckiej. W obronie unii pisali, oprócz Bessariona, patriarcha Konstantynopola Grzegorz III Mammas, Sylwester Syropul i Józef z Metony. Przeciwko unii wystąpili Marek i Jan Eugenikowie oraz patriarcha Gennadiusz II Scholar. Przełom XIV i XV wieku przyniósł ostatnie romanse oparte na wzorach francuskich Floriosa i Platzię Florę i Imberiosa i Margaronę. Jednocześnie dał się zauważyć zwrot ku tematom greckim: oprócz Achilleidy powstała Opowieść historyczna o Belizariuszu Emanuela Georgilasa Limenitesa. Popularnością przewyższyła wszystkie powstałe dotąd romanse, oparta na wzorach antycznych, Opowieść o ciężko doświadczonym Apoloniuszu z Tyru. Historycy tego okresu różnili się stanowiskami. Jerzy Sfrantzes pisał swoją Kronikę z perspektywy Morei i dynastii Paleologów, związany z Lesbos Dukas zajmował stanowisko progenueńskie. Uczeń Pletona, Laonik Chalkokondyles napisał swój Wykład historii z pozycji tureckich. Ostatni wybitny historyk tego okresu Michał Kritobul był sekretarzem sułtana Mehmeda II i jego panowaniu poświęcił napisane przez siebie Dzieje. Z ostatnich lat istnienia Bizancjum pozostało też sporo świadectw dotyczących walk z Turkami: Opowiadanie o oblężeniu Konstantynopola Jana Kanana, Opowiadanie o zdobyciu Tesaloniki Jana Anagnosty, wierszowana Bitwa pod Warną Zotyka Paraspondyla oraz relacje związane ze zdobyciem Konstantynopola przez Turków w 1453 roku, wśród których najwcześniejszą jest wierszowane Zdobycie Konstantynopola, prawdopodobnie autorstwa Emanuela Limenitesa.
Okres nicejski thumb|Niketas Choniates Po zdobyciu Konstantynopola w kwietniu 1204 roku, Cesarstwo Bizantyńskie odrodziło się w Azji Mniejszej. Nowa dynastia Laskarysów za stolicę swego państwa obrała Niceę. Ze zdobytego Konstantynopola przedostał się do Nicei Niketas Choniates (ok. 1155 – ok. 1215) z pierwszą wersją swojej Historii obejmującej losy Cesarstwa od 1118 do 1204 roku. W Nicei Choniates ostatecznie ją opracował i uzupełnił, doprowadzając dzieło do roku 1206, drugiego roku panowania Henryka z Flandrii. Już na dworze Teodora I Laskarysa pisarz podjął pracę nad drugim swoim wielkim dziełem Skarbcem ortodoksji w 25 księgach przedstawiającym herezje i błędy doktrynalne w Kościele. Niketas napisał też wiele mów okolicznościowych i utwór poetycki Na zaślubiny Izaaka Angelosa z Małgorzatą, córką węgierskiego króla Beli III.
Za panowania cesarza Jana III Watatzesa (1222-1254) działał w Cesarstwie Nicejskim Nicefor Blemmydes (1197-ok. 1272). Po studiach filozoficznych, teologicznych i medycznych, podjął się on szukania rękopisów do założonej przez cesarza w Nicei biblioteki. Był nauczycielem późniejszego cesarza Teodora II Laskarysa. Blemmydes interesował się różnymi dziedzinami ludzkiej wiedzy. Do najsławniejszych jego prac filozoficznych należą Podręcznik logiki i fizyki i poświęcony cesarzowi Traktat (Lògos) – rzecz o obowiązkach panującego. W związku z zabiegami cesarza dotyczącymi zawarcia unii kościelnej napisał obszerne dwutomowe dzieło o pochodzeniu Ducha Świętego (księga pierwsza nosi tytuł Dowody, a druga Dysputa dogmatyczna). Napisał też szereg mniejszych traktatów teologicznych, komentarzy do Psalmów, dziełko Zarys geograficzny, dwie autobiografie i liczne wiersze o tematyce państwowej i religijnej.
Wśród pisarzy bizantyńskich tego okresu znaczące miejsce przypada też uczniowi Blemmydesa, cesarzowi (w latach 1254-1258) Teodorowi II Laskarysowi, autorowi pracy filozoficznej O jedności przyrody, w której wykazywał jedność przyrody pomimo panujących w niej sprzeczności i przeciwieństw oraz Teologii chrześcijańskiej, dzieła w 8 księgach, traktującego o Bogu, Trójcy Świętej i pochodzeniu Ducha Świętego. W O pochodzeniu Ducha Świętego skierowanym przeciw łacinnikom, Teodor II polemizował ze swym mistrzem. Napisał też szereg homilii i mów, pism o treści ascetycznej, modlitw i kanonów.
Renesans Paleologów Spór o unię thumb|Jan XI Bekkos W 1261 roku cesarz Michał VIII Paleolog odzyskał Konstantynopol. Wobec próby odbudowy Cesarstwa Łacińskiego przez koalicję jego przeciwników jednym z priorytetów jego polityki stało się zawarcie unii kościelnej z Rzymem, do której ostatecznie doszło na soborze w Lyonie w 1274 roku. Głównym teoretykiem unii za panowania Michała VIII był patriarcha Jan XI Bekkos (ok. 1225 – 1297), autor O jedności i pokoju Kościołów Starego i Nowego Rzymu, w której udowadnia, że greccy Ojcowie Kościoła uznawali pochodzenie Ducha Świętego również od Syna Bożego (Filioque). Bekkos jest również autorem Zbioru cytatów z pism Ojców Kościoła wskazujących, że Duch Święty pochodzi od Syna.
W 1282 roku, po śmierci Michała VIII, Bekkos został uwięziony. Przeciwko jego poglądom wystąpił wówczas nowy patriarcha Konstantynopola Grzegorz II Cypryjczyk (ok. 1241-1290) autor Księgi wiary. W obronie unii pisali uwięzieni wraz z Bekkosem Konstantyn Meliteniota (zm. 1307) w O pochodzeniu Ducha Świętego i Jerzy Metochita (zm. 1328) w Traktacie.
Historycy i polihistorzy Dzieło Choniatesa kontynuował po odzyskaniu Konstantynopola Jerzy Akropolita (1217-1282) – nauczyciel akademicki, poseł, wielki logoteta i przewodniczący delegacji bizantyńskiej na sobór lyoński. W swoim głównym dziele Historia współczesna opisał wydarzenia z lat 1203–1261, koncentrując się na losach Cesarstwa Nicejskiego i Łacińskiego. Jego współczesny, Teodor Skutariota, metropolita Kyzyku, napisał za panowania Michała VIII Przegląd historii, kronikę dziejów ludzkości od stworzenia świata do przywrócenia Cesarstwa Bizantyńskiego w 1261 roku. Na przełomie XIII i XIV wieku wierszowaną kronikę przedstawiającą cesarzy rzymskich od Kaliguli (37 r.) po Michała VIII Paleologa (1282 r.) napisał Efraim z trackiego Ajnos.
Za panowania Andronika II Paleologa Jerzy Pachymeres (1243-ok. 1310), uczeń Akropolity, polihistor i wysoki urzędnik cesarski napisał Dzieje współczesne, pracę historyczną w 13 księgach, obejmującą lata 1260-1308. W swoim dziele Pachymeres sporo miejsca poświęcił sporom teologicznym, dogmatycznym, a zwłaszcza zawartej w 1274 roku unii lyońskiej. Napisał ponadto pracę na temat systemu szkolnictwa bizantyńskiego zatytułowaną Quadrivium, zarys filozofii Arystotelesa, parafrazę Listów Dionizego Areopagity. Był też autorem Żywota Manuela Holobola, utworów retorycznych Progymnasmata i 13 mów na tematy polityczne.
Wielkim erudytą późniejszego okresu rządów Andronika II był Teodor Metochita (1270-1332), syn Jerzego Metochity, wielki logoteta od 1321 do 1328 roku. Głównym jego dziełem są Pisma różne, które składają się ze 120 rozpraw na tematy filozoficzne, historyczne i historycznoliterackie. Metochita pozostawił po sobie dwadzieścia utworów poetyckich. Jest też autorem utworów hagiograficznych, Zbioru komentarzy do Arystotelesa pozbieranych z różnych podręczników filozoficznych i Podstaw nauki astronomii.
thumb|Jan VI Kantakuzen Uczniem Teodora Metochity był inny bizantyński polihistor Nicefor Gregoras (1295-1359/1360) za panowania Andronika II chartofylaks i poseł cesarski, a pod koniec życia mnich. Najsłynniejszym dziełem Gregorasa jest Historia rzymska, dzieło w 37 księgach obejmujące okres pomiędzy 1204 a 1359 rokiem. Gregoras kontynuuje, a częściowo uzupełnia prace swoich poprzedników Jerzego Akropolitesa i Jerzego Pachymeresa w formie pamiętnika z filozoficznym komentarzem, szczegółowo opisując wydarzenia od 1320 roku. Oprócz historii Gregoras zajmował się również teologią, był zwolennikiem unii kościelnej i przeciwnikiem palamityzmu. Napisał liczne utwory hagiograficzne. Do jego prac filologicznych należą: Ćwiczenia gramatyczne, O ortografii oraz Komentarz do Odysei. Napisał też dwie prace z zakresu astronomii: Zachętę do astronomii i Przeciw wrogom astronomii.
Ostatnim wielkim historykiem tego okresu był Jan VI Kantakuzen, cesarz w latach 1347-1354. Już po zrzeczeniu się tronu i wstąpieniu do klasztoru napisał Historię lat 1320-1356, w 4 księgach, rodzaj pamiętnika, oparty na własnych notatkach, dokumentach archiwalnych i listach, będący apologią męża stanu, napisaną w obronie swoich rządów.
Planudes i filolodzy