Tim Burton, właśc. Timothy Walter Burton (ur. 25 sierpnia 1958 w Burbank) – amerykański reżyser, scenarzysta, producent filmowy i animator. Wyreżyserował takie filmy jak: Edward Nożycoręki, Jeździec bez głowy czy Batman.

Otrzymał wiele wyróżnień, w tym nagrodę Emmy oraz nominacje do dwóch Oscarów, Złotego Globu i trzech nagród BAFTA. W 2007 roku został uhonorowany Złotym Lwem za całokształt twórczości na Międzynarodowym Festiwalu Filmowym w Wenecji, a w 2010 roku otrzymał francuski Order Sztuki i Literatury.

Życiorys Wczesne lata Urodził się w Burbank w Kalifornii jako syn Jean Burton (z domu Erickson), późniejszej właścicielki sklepu z pamiątkami o tematyce kotów, oraz Williama „Billa” Burtona, byłego piłkarza ligi małoletniej, który pracował dla Departamentu Parków i Rekreacji Burbank. Jako nastolatek Burton kręcił krótkometrażowe filmy na swoim podwórku przy Evergreen Street przy użyciu prymitywnych technik animacji poklatkowej lub kręcił je na filmie 8 mm bez dźwięku. W wieku 13 lat nakręcił Wyspę Doktora Agora (The Island of Doctor Agor). Burton uczęszczał do Providencia Elementary School w Burbank. Naukę kontynuował w Burbank High School, ale nie był szczególnie dobrym uczniem. Grał w drużynie piłki wodnej w Burbank High. Czerpał przyjemność z malowania, rysowania i oglądania filmów, a także czytając dzieła Edgara Allana Poego. Na jego przyszłe prace duży wpływ miały prace takich bohaterów z dzieciństwa, jak dr. Seuss i Roald Dahl. W 1981 ukończył studia na wydziale animacji w California Institute of the Arts w Walencji w Kalifornii. Jako student CalArts Burton wykonał krótkometrażowe filmy – Spodenki z łodyg selera potwora (Stalk of the Celery Monster) i Król i ośmiornica (King and Octopus).

Kariera Po studiach, w latach 70. rozpoczął pracę w jako animator w studiu Walta Disneya, współpracując przy animacji kilku kreskówek, w tym Rox i Rouky. Po tym doświadczeniu zrealizował dwa filmy krótkometrażowe – animowany Vincent (1982) i Frankenweenie (1984).

Stał się znany ze swoich mrocznych, gotyckich, makabrycznych i dziwacznych filmów grozy i fantasy, takich jak Sok z żuka (1988), Edward Nożycoręki (1990), Miasteczko Halloween (1993), Ed Wood (1994), Jeździec bez głowy (1999), Gnijąca panna młoda (2005), Sweeney Todd: Demoniczny golibroda z Fleet Street (2007), Mroczne cienie (2012) i Frankenweenie (2012). Jest także znany z takich przebojów kasowych, jak komedia przygodowa Wielka przygoda Pee Wee Hermana (1985), filmy o superbohaterach – Batman (1989) i kontynuacja Powrót Batmana (1992), filmie fantastycznonaukowym Planeta małp (2001), muzycznym filmie przygodowym Charlie i fabryka czekolady (2005) oraz filmie fantastycznym Alicja w krainie czarów (2010), który zarobił na całym świecie ponad 1 miliard dolarów.

W 1989 artysta otworzył własną firmę produkcyjną Tim Burton Productions. W 1990 roku Burton zdobył nagrodę Daytime Emmy w kategorii najlepszy program animowany dla dzieci za Żukosoczek. W 1997 wydał książkę The Melancholy Death of Oyster Boy & Other Stories, będącą zbiorem 23 historii pełnych czarnego humoru.

Zasiadał w jury konkursu głównego na 50. MFF w Cannes (1997) oraz w jury sekcji „Cinéfondation” na 59. MFF w Cannes (2006). Przewodniczył obradom jury na 63. MFF w Cannes (2010).

W lutym 2021 roku ogłoszono, że Burton wyreżyseruje i wyprodukuje serial Wednesday dla platformy Netflix, oparty na tytułowej postaci z Rodziny Addamsów, w którym w rolach głównych wystąpiły Jenna Ortega i Christina Ricci. Był to pierwszy powrót Burtona do reżyserii telewizyjnej od lat 80. Wyreżyserował cztery odcinki pierwszego sezonu, do którego zdjęcia rozpoczęły się w wrześniu 2021 roku, a premiera odbyła się w listopadzie 2022 roku. Serial spotkał się z uznaniem krytyków i w styczniu 2023 roku otrzymał zamówienie na drugi sezon, którego premiera odbyła się w sierpniu 2025 roku.

Cechy charakterystyczne twórczości Często pracuje z aktorami Johnnym Deppem i Heleną Bonham Carter oraz twórcą muzyki filmowej Dannym Elfmanem. Często pokazuje w filmach martwe psy, klaunów, owce, poskręcane drzewa, latarnie z wydrążonej dyni i strachy na wróble. W większości filmów umieszcza scenę przy stole. Jego filmy najczęściej mają gotycki podtekst. Indywidualizuje logo początkowe filmu. W jego filmach można zauważyć wpływ grafik Edwarda Goreya. Często używa cieni, by stworzyć straszny, złowieszczy klimat filmu. Jego dzieła zawierają dość dużo czarno-białych pasków, krętych spiral i zakręconych krawędzi. Postacie z jego filmów często mają długie nogi i małe stopy oraz bladą skórę. Często w jego filmach pojawiają się bohaterowie z podkrążonymi oczami (Miasteczko Halloween, Sweeney Todd: Demoniczny golibroda z Fleet Street, Gnijąca panna młoda Tima Burtona, Edward Nożycoręki, Alicja w krainie czarów, Mroczne cienie). W swoich filmach pokazuje często głównych bohaterów jako postacie, które nie radzą sobie z otaczającą ich rzeczywistością i z problemami dotyczącymi normalnego życia. Z tego powodu są oni odrzucani i nieakceptowani. Burton potrafi w ten sposób pokazać problemy dręczące też jego. Jego filmy zazwyczaj mają morał lub pouczenie, które można wywnioskować z treści, np.: Edward Nożycoręki – „inność” Edwarda powoduje lęk u ludzi i strach oraz nieakceptowanie takim jakim jest.

Życie prywatne 24 lutego 1989 poślubił Lenę Gieseke, jednak 31 grudnia 1991 doszło do rozwodu. W latach 1993–2001 był związany z Lisą Marie Smith. W 2001 związał się z aktorką Heleną Bonham Carter, z którą ma syna Billy’ego Raya (ur. 4 października 2003) oraz córkę Nell (ur. 15 grudnia 2007). Po 13 latach para rozstała się pod koniec 2014.

Od 2023 roku spotykał się z włoską aktorką Monica Bellucci. Bellucci po raz pierwszy wypowiedziała się publicznie o ich związku w czerwcu 2023 roku. Parą pozostawali do września 2025 roku, kiedy to ogłosili rozstanie.

Filmografia Rok Tytuł Reżyser Scenarzysta Producent Obsada aktorska (rola) 1971 Wyspa Doktora Agora (The Island of Doctor Agor, film krótkometrażowy) doktor Agor Prehistoric Caveman (film krótkometrażowy) Houdini: The Untold Story (film krótkometrażowy) 1972 Tim’s Dreams (film krótkometrażowy) 1974 1997 (film krótkometrażowy) 1976Houdini: The Untold Story Harry Houdini 1979Wielka wyprawa muppetów (The Muppet Movie) Muppet Doctor of Doom (film krótkometrażowy) Don Carlo Stalk of the Celery Monster (film krótkometrażowy) dr Maxwell Payne King and Octopus Animation (film krótkometrażowy) 1982 Vincent (film krótkometrażowy) Luau (film krótkometrażowy) Najwyższa Istota / Mortie1983Hansel and Gretel (TV) 1984Frankenweenie 1985Wielka przygoda Pee Wee Hermana bandyta w zaułkuNowa seria Alfred Hitchcock przedstawia (serial TV)odc.: „The Jar” Faerie Tale Theatre (serial TV)odc.: „Aladyn i jego cudowna lampa” 1988Sok z żuka 1989–1991Żukosoczek (serial TV) 1989Batman 1990Edward Nożycoręki 1992Powrót Batmana Hoffa trup leżący w trumnieSamotnicy (Singles) Brian 1993Miasteczko Halloween Pies Binfordów (serial TV) 1994Ed Wood Chłopiec okrętowy 1995Batman Forever 1996Marsjanie atakują! Jakubek i brzoskwinia olbrzymka 1999Jeździec bez głowy 2001Planeta Małp 2003Duża ryba 2005Charlie i fabryka czekolady Gnijąca panna młoda 2007Sweeney Todd: Demoniczny golibroda z Fleet Street 2009 –9 2010Alicja w Krainie Czarów 2012Abraham Lincoln: Łowca wampirów Faceci w czerni III kosmita na ekranie telewizoraFrankenweenie Mroczne cienie 2014Wielkie oczy (Big Eyes) 2016Osobliwy dom pani Peregrine pasażer na atrakcjęAlicja po drugiej stronie lustra 2019Dumbo 2022Wednesday (serial) 2024Beetlejuice Beetlejuice

Teledyski Rok Tytuł Wykonawca 2008 „Bones” The Killers 2012„Here with Me”„Powerless”Linkin Park2025„The Dead Dance”Lady Gaga2026„Don't Be Dumb”ASAP Rocky

Nagrody Nagroda na MFF w Wenecji 2005: Nagroda Festiwalu Przyszłości Kina za Gnijąca panna młoda Tima Burtona 2007: Honorowy Złoty Lew za całokształt twórczości Daytime Emmy 1990: Najlepszy program animowany dla dzieci za Żukosoczek

Przypisy

Linki zewnętrzne

Kategoria:Absolwenci California Institute of the Arts Kategoria:Amerykańscy reżyserzy filmowi Kategoria:Amerykańscy reżyserzy teledysków Kategoria:Amerykańscy producenci filmowi Kategoria:Amerykańscy reżyserzy telewizyjni Kategoria:Amerykańscy producenci telewizyjni Kategoria:Amerykańscy scenarzyści XX wieku Kategoria:Amerykańscy scenarzyści XXI wieku Kategoria:Amerykańscy twórcy filmów animowanych Kategoria:Amerykańscy ilustratorzy Kategoria:Amerykanie odznaczeni Orderem Sztuki i Literatury Kategoria:Kawalerowie Orderu Sztuki i Literatury Kategoria:Laureaci Honorowego Złotego Lwa Kategoria:Urodzeni w 1958 Kategoria:Laureaci nagrody Daytime Emmy