thumb|Popiersie Leona Starkiewicza przed budynkiem III LO w ŁodziTreść inskrypcji: W roku Tysiąclecia pamięci założyciela–dyrektora szkoły w latach 1916–1939 Leona Starkiewicza i zespołu nauczycieli twórczych i oddanych młodzieży wychowawców przyjaciół w 50 rocznicę powołania przez robotniczą Łódź Gimnazjum Miejskiego, które dobrze zasłużyło się miastu i Ojczyźnie. thumb|Grobowiec rodziny Starkiewiczów w Busku-Zdroju z inskrypcją: Leon Starkiewicz – założyciel i dyrektor Gimnazjum Miejskiego w Łodzi, wybitny pedagog, wychowawca i przyjaciel młodzieży Leon Starkiewicz (ur. 1878 lub 24 maja 1881 w Będzinie, zm. 16 września 1953 w Busku-Zdroju) – polski nauczyciel, założyciel i wieloletni dyrektor Gimnazjum Miejskiego w ŁodziW tym samym okresie żył inny Leon Starkiewicz (zm. 1941 we Lwowie) – szlachcic, syn proboszcza greckokatolickiego, dzierżawca ziem m.in. w Trościańcu Wielkim, Litiatynie i Łuce, z wykształcenia rolnik, wieloletni współpracownik czasopisma „Łowca Polski” i autor licznych artykułów o wędkarstwie i łowiectwie, teść malarza, Kazimierza Sichulskiego; zob. .

Pochodził z rodziny nauczycielskiej. Studia przyrodnicze rozpoczął na Cesarskim Uniwersytecie Warszawskim, a od roku 1905 – po relegowaniu z uczelni za udział w strajku szkolnym – kontynuował je samodzielnie. Po zdaniu egzaminu dyplomowego został nauczycielem przedmiotów przyrodniczych. W latach 1910–1916 uczył w Gimnazjum Polskim. Był ideowo związany z warszawską Organizacją Nauczycieli Niepodległościowych, m.in. organizował akcje zmierzające do usunięcia ze szkół języka rosyjskiego i uroczystego obchodzenia w szkole rocznicy powstania styczniowego. W latach 1916–1939 pracował – jako nauczyciel i dyrektor – w utworzonej przez siebie nowej szkole dla chłopców z niezamożnych rodzin. Okres II wojny światowej spędził w Busku-Zdroju i jego okolicach, gdzie brał udział w tajnym nauczaniu. Po zakończeniu wojny nie wrócił do Łodzi. Kontynuację jego dzieła przejęli jego następcy (wśród nich – wychowankowie), kierujący III Liceum Ogólnokształcącym im. Tadeusza Kościuszki w powojennej Polsce.

Życiorys Dzieciństwo i młodość Był synem Antoniego Starkiewicza i Leonii z Jundziłłów. Ojciec był Litwinem i w domu dziadków rozmawiano po litewsku, w tym języku także prowadzono rodzinną korespondencję. Matka pochodziła z polskich Kresów Wschodnich i była unitką. Oboje rodzice byli nauczycielami w szkołach powszechnych Kongresówki (piotrkowskie). Narodziny pierworodnego syna Szymona, były przez ponad rok ukrywane. Miało to na celu uniknięcie przymusowego prawosławia, co carskie prawo przewidywało dla dzieci z mieszanych małżeństw (wiązało się z tym uznanie dziecka za Rosjanina). Dla pewności rodzina przeniosła się do Będzina, gdzie dziecko zostało wpisane do ksiąg metrykalnych. Leon był jednym z trzech młodszych braci Szymona. Bracia uczęszczali do szkoły powszechnej w Będzinie, prowadzonej przez ojca.

W latach późniejszych ich drogi rozeszły się: Szymon został lekarzem-pediatrą, założycielem Sanatorium „Górka” w Busku-Zdroju, drugi brat – inżynierem-górnikiem, dyrektorem kopalni w Dąbrowie Górniczej, a Leon, kontynuując rodzinną tradycję, został nauczycielem.

Studiował nauki przyrodnicze na Uniwersytecie Warszawskim. W czasie studiów aktywnie uczestniczył w działalności studenckiej organizacji „Spójnia”. Po relegowaniu z uczelni za udział w strajku szkolnym w 1905 r. uczył się samodzielnie, pracując jako nauczyciel w Olkuszu i w Piotrkowie. W roku 1908 uzyskał pozwolenie kontynuowania studiów w trybie eksternistycznym i zdał egzamin przed komisją państwową w Odessie, uzyskując tytuł kandydata nauk przyrodniczych.

Praca nauczycielska w Łodzi Był nauczycielem, dyrektorem szkoły i organizatorem oświaty w Łodzi w latach walki o odzyskanie niepodległości i w okresie dwudziestolecia międzywojennego.

W latach 1910–1916 uczył przyrody w 8-klasowym męskim Gimnazjum PolskimHenryk Władysław Skorek (red.). Nasz wiek. Gimnazjum i Liceum imienia Mikołaja Kopernika w Łodzi 1906–2006. Zarys historyczny. Wspomnienia. Łódź: I Liceum Ogólnokształcące im. Mikołaja Kopernika w Łodzi i Stowarzyszenie Wychowanków Gimnazjum i Liceum im. Mikołaja Kopernika w Łodzi, 2006, s. 478. ISBN 83-908655-0-5., w którym od roku 1911 stanowisko dyrektora zajmował Jan Czeraszkiewicz. W latach I wojny światowej podejmował – wraz z grupą postępowego nauczycielstwa – intensywne starania o usunięcie języka rosyjskiego ze szkół. Współorganizował wiec (15 marca 1915), na którym przyjęto uchwałę:

Zgoda na wprowadzenie polskiego języka wykładowego została wydana. W sierpniu tego samego roku Starkiewicz był jednym z członków grupy nauczycieli, która czynnie sprzeciwiała się podporządkowaniu łódzkich szkół policji niemieckiej. Spotkania z prezydentem policji i pisemne protesty odniosły pożądany skutek – szkołom pozostawiono stosunkowo dużą samodzielność.

Na początku roku 1916 doszło do ostrego konfliktu grupy nauczycieli z dyrektorem szkoły, dotyczącego formy obchodów 53 rocznicy powstania styczniowego. Nauczyciele – Julian Brona, Stanisław Garlicki, Leon Starkiewicz, Konstanty Wysznacki i Wacław Zawadzki (ideowo związani z warszawską Organizacją Nauczycieli Niepodległościowych) – przedstawili Radzie Pedagogicznej wniosek o zorganizowanie, w dniu wolnym od nauki, manifestacji patriotycznej na terenie szkoły. Ich wniosek został kategorycznie odrzucony przez dyrektora. Wyrażając swój protest przeciwko tej decyzji wnioskodawcy demonstracyjnie nie stawili się do pracy w dniu rocznicy, a wkrótce potem zostali zwolnieniOpinie na temat przebiegu wydarzeń są podzielone; zob. Jan Czeraszkiewicz – praca nauczycielska w Łodzi..

Leon Starkiewicz zaangażował się w tworzenie nowej szkoły męskiej dla chłopców z niezamożnych rodzin, której tradycje obecnie kontynuuje III Liceum Ogólnokształcące im. Tadeusza Kościuszki; uczestniczył też w pracach utworzonego w Łodzi Kuratorium Okręgu Szkolnego (wspólnie m.in. z Tadeuszem Łopuszańskim, Janem Jaroszem). Był dyrektorem nowej szkoły od 2 października 1916 r. do grudnia 1939.

Jako nauczyciel prowadził zajęcia z geologii, biologii, mineralogii i petrografii. Jako dyrektor zabiegał o to, aby szkoła dawała młodzieży do wyboru zróżnicowane pola aktywności, „od zajęć technicznych do filozofii, od spółdzielczości do samodzielnego spreparowania szkieletu konia”. Usilnie zabiegał o fundusze, umożliwiające finansową pomoc ubogiej młodzieży, w tym podejmowanie studiów. Utrzymywał ścisłe kontakty z Oddziałem Piotrkowskim Polskiego Towarzystwa Krajoznawczego (PTK), m.in. zorganizował – wspólnie z Michałem Witanowskim (prezesem Oddziału), Józefem Karczewskim i innymi – sekcję muzealną (pierwszym kustoszem zbiorów muzealnych był Onufry Krajewski). Uczestniczył w pracach Kuratorium Okręgu Szkolnego w Łodzi, pełniąc funkcję wizytatora szkolnego. Pracował też w Wydziale Kultury i Oświaty łódzkiego Magistratu.

W kronikach szkoły zanotowano następujące daty z tego okresuPo II wojnie światowej: 1946 – nadanie nazwy I Miejskiego Gimnazjum i Liceum im. T. Kościuszki, 1949 – upaństwowienie i nadanie nazwy XXI Państwowego Gimnazjum i Liceum im. T. Kościuszki, we wrześniu 1949 – przekształcenie w III Ogólnokształcącą Szkołę Stopnia Podstawowego i Licealnego, 1954 – utworzenie szkoły koedukacyjnej, 1962 – wyodrębnienie III Liceum Ogólnokształcącego im. T. Kościuszki w Łodzi i Szkoły Podstawowej nr 173.: 1916 – powołanie Męskiej 4–klasowej Szkoły Miejskiej (profil matematyczno-przyrodniczy), 1919 – przekształcenie szkoły w 8-klasowe Męskie Gimnazjum (z zachowaniem profilu przyrodniczo-matematycznego), na podstawie decyzji Ministerstwa Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego finansowanej przez Magistrat m. Łodzi, 1920 – przeniesienie szkoły z ulicy Nowo-Targowej do neorenesansowego budynku przy ulicy Sienkiewicza, 1921 – nadanie imienia Józefa Piłsudskiego, 1923 – opuszczenie murów szkoły przez pierwszych maturzystów, 1926 – utworzenie Stowarzyszenia Byłych Wychowanków, 1933 – przekształcenie klas trzecich w klasy pierwsze 4-letniego gimnazjum, grudzień 1939 – przerwanie działalności.

Okres II wojny światowej W czasie okupacji niemieckiej w budynku działała niemiecka szkoła żeńska. Część kadry nauczycielskiej, najbliższych współpracowników i przyjaciół Leona Starkiewicza, nie przeżyła wojny – polonista Zygmunt Hajkowski zmarł w obozie Auschwitz-Birkenau, historyk Zygmunt Lorentz zmarł w Łodzi w 1943 roku, zakatowany przez gestapo przy ul. Sterlinga (w 1939–1945 Robert-Koch-Straße). Leon Starkiewicz został wysiedlony z Łodzi. Byli wychowankowie (przede wszystkim Mieczysław Stawski) pomogli mu przedostać się do Buska-Zdroju, do brata – Szymona. Początkowo pracował w biurze cegielni, należącej do Sanatorium „Górka”, a później zamieszkał w małej wsi Tuczępy, w której do sierpnia 1944 r. uczył w szkole rolniczej i prowadził, w wiejskiej chacie, tajne nauczanie (Tuczępy należały do sieci, której centralą było Gimnazjum i Liceum w Busku).

Gdy okolice Buska znalazły się w strefie frontu, został przez wojska radzieckie ewakuowany do Sandomierza. Zapadł na zdrowiu i nie skorzystał z zaproszenia do Lublina, do pracy w powstającym tam resorcie oświaty PKWN. Działał w Rytwianach, wspomagając, jako tłumacz z języka rosyjskiego, tworzenie nowej polskiej administracji. Po zakończeniu ofensywy 1945 r. wrócił na „Górkę”.

Okres powojenny Po wojnie postanowił nie wracać do ŁodziDo swoich wychowanków i współpracowników napisał 28 maja 1947 [w: Dzieje szkoły, s.184]:Mieczysław Woźniakowski, jego powojenny następca na stanowisku dyrektora (1945–1959), napisał: . Zajął się ponownie administracją Sanatorium „Górki”. Po przejściu na emeryturę nadal przebywał w Busku. Zajmował się m.in. wędkowaniem, które było jego pasją, i tłumaczeniami książek z zakresu rybołówstwa.

Zmarł w roku 1953. Został pochowany na cmentarzu parafialnym w Busku-Zdroju, przy ul. Langiewicza, w rodzinnym grobowcu, w którym wcześniej spoczęli jego rodziceW roku 1962 w grobowcu został pochowany również brat Szymon, założyciel i wieloletni dyrektor Szpitala Dziecięcego „Górka”..

Ordery i odznaczenia Krzyż Kawalerski Orderu Odrodzenia Polski (9 listopada 1932) „za zasługi na polu pracy przy organizacji szkolnictwa i pracy oświatowej”.

Upamiętnienie W dniu 20 listopada 1966 roku, z okazji 50-lecia Szkoły, przed jej frontonem, został odsłonięty pomnik dyrektora Leona Starkiewicza. Pomnik jest dziełem Mariana Wnuka, zaś opracowanie architektoniczne – inż. arch. Mariana Spychalskiego, marsz. Polski, byłego wychowanka Szkoły.

Opinie i wspomnienia Witold Dembowski, autor szkicu biograficznego zamieszczonego w książce „Dzieje szkoły. 50-lecie Gimnazjum Miejskiego w Łodzi” (wyd. 1968) napisał w zakończeniu:

Mieczysław Woźniakowski, pierwszy dyrektor powojennego gimnazjum, był jednym z jego absolwentów, uważających Leona Starkiewicza za swojego wychowawcę. W wydanej w 1982 r. książce o szkole w pięciu powojennych latach („Było i tak i siak”) próbował odpowiedzieć – sobie i czytelnikom – na pytanie, czym zasłużył Leon Starkiewicz na tak wielki szacunek wychowanków, że po latach postanowili oni ufundować mu, z własnych środków, pomnik stojący przed budynkiem:

Podobne opinie wyrażają inni wychowankowie, członkowie Stowarzyszenia Byłych WychowankówEdward Szuster, jeden spośród wychowanków, napisał (Dzieje szkoły, s. 24; strona internetowa Stowarzyszenia Wychowanków):.

Uwagi

Przypisy

Patryk Nowakowski, „Niektóre zagadnienia osobowości nauczyciela”, w: Organizacje społeczne. Przygotowanie pedagogiczne nauczycieli [opublikowany: inicjatywa.net.pl, data dostępu: 2012-10-25].

Kategoria:Absolwenci i studenci Cesarskiego Uniwersytetu Warszawskiego Kategoria:Ludzie urodzeni w Będzinie Kategoria:Nauczyciele związani z Łodzią Kategoria:Odznaczeni Krzyżem Kawalerskim Orderu Odrodzenia Polski (II Rzeczpospolita) Kategoria:Ofiary wysiedleń dokonanych przez Niemcy nazistowskie w Polsce 1939–1945 Kategoria:Polscy działacze społeczni Kategoria:Polscy nauczyciele