Pieniądze łódzkiego getta – banknoty i monety wprowadzone na terenie getta w Łodzi decyzją niemieckiej administracji okupacyjnej w 1940 i funkcjonujące do 1944 roku. Poza gettem nie miały żadnej wartości.

Geneza emisji pieniędzy w łódzkim getcie Po odizolowaniu Litzmannstadt Ghetto z dniem 30 kwietnia 1940 r. Niemcy zarządzili w tydzień później wprowadzenie wewnętrznej waluty getta w postaci „pokwitowań” (Quittung), nawiązujących w nazewnictwie i funkcji do oficjalnej waluty, czyli marek niemieckich. Celem ich wprowadzenia był prosty i skuteczny sposób grabieży majątku więźniów łódzkiego getta oraz dodatkowa izolacja getta od świata zewnętrznego, w tym likwidacji zjawiska szmuglu z i do getta, ponieważ poza gettem ta waluta nie miała żadnej wartości. Inicjatywa ta wymagała akceptacji Ministerstwa Finansów III Rzeszy oraz Banku Rzeszy. Zajął się tym osobiście Friedrich Übelhör – ówczesny prezes rejencji łódzko-kaliskiej, otrzymując zgodę 24 czerwca 1940 r. na emisję wewnętrznej waluty gettaArch. Państwowe w Łodzi, zespół Przełożonego Starszeństwa Żydów, mikrofilm L-21696, k. 563.. Pieniądze dla getta zaprojektowali łódzcy graficy Ignacy Gutman i Pinkus Szwarc. Po zatwierdzeniu projektów przez niemiecki zarząd getta, Szwarc niezwłocznie przystąpił do wykonania giloszy i przygotowania do druku w drukarni S. Manitiusa. Zaprojektował także monety o nominałach 5 i 10 marek.

W ramach stworzonego systemu pieniężnego drukowano banknoty oraz bito bilon z aluminium i magnezu. Było to jedyne getto na terenie okupowanej Polski, które emitowało własną walutę. Innym gettem, które również emitowało własne banknoty, było getto w Terezinie, na terenie ówczesnego Protektoratu Czech i Moraw.

Obwieszczenia nr 70 i 71 Chaima Rumkowskiego, wzywające ludność getta do zamiany banknotów i bilonu Rzeszy na kwity markowe, ukazały się 24 czerwca 1940 rokuM. Miller, Europa wg Auschwitz. Litzmannstadt Ghetto (2009), s. 109.. Pieniądze te były w getcie popularnie nazywane „rumkami” lub „chaimkami” od nazwiska szefa żydowskiej administracji getta – Chaima Mordechaja Rumkowskiego. Za posiadanie innych, oficjalnych, pieniędzy (marki niemieckie, dolary itp.) groziły surowe kary.

W okresie funkcjonowania tej waluty getta były podejmowane próby jej fałszowania. Największa inicjatywa w tym zakresie została wykryta w maju 1941 roku. Fałszerzem był litograf – Moszek Rauchwerger, zamieszkały przy Sattlergasse (ob. Wawelska) 27. Podczas przesłuchań przyznał się do wyprodukowania około 5 tys. sztuk banknotów o nominale 2 marek w okresie od jesieni 1940 do czerwca 1941. 14 listopada 1941 r. w wyniku procesu został skazany na rok ciężkiego więzienia i 500 marek grzywny, z zamianą na dwa miesiące więzieniaKronika getta łódzkiego, t. I, s. 239–240; Arch. Państwowe w Łodzi, zespół PSŻ, mikrofilm L-18785, k. 60.. Większość fałszywych banknotów odnaleziono i wycofano z obrotu perforując je dziurkaczem oraz stemplując pieczątką „Entwertet” i po jakimś czasie, wobec dotkliwego braku waluty w getcie, ponownie wprowadzono do obrotu. Matryce litograficzne, które posłużyły do tego fałszerstwa zachowały się i znajdują się w zbiorach Yad VashemSarosiek J., op. cit., s. 49–51, 58..

W wyniku żywego zainteresowania kolekcjonerskiego pieniędzmi łódzkiego getta, które powstało na przełomie XX i XXI w. na rynku numizmatycznym można spotkać (nabyć) współczesne falsyfikaty zarówno banknotów, jak i monet.

Rodzaje banknotów i monet Zlecenie na druk banknotów otrzymała drukarnia Zygmunta Manitusa przy ulicy S. Żeromskiego 87 w Łodzi. Druk banknotów pierwszej emisji odbył się nieprzerwanie od 5 czerwca do 16 lipca 1940. Na potrzeby wymiany nowej waluty, 26 czerwca 1940 roku został powołany Bank Emisyjny, który pierwotnie znajdował się przy ulicy Marysińskiej 71, a jego filia przy ulicy Limanowskiego 56. Emisja banknotów rozpoczęła się 27 czerwca 1940. Dotychczasowa waluta (marki niemieckie) miała funkcjonować do 8 lipca. Po tym terminie obowiązywały wyłącznie „pokwitowania markowe”. Emitentem pieniędzy łódzkiego getta był Przełożony Starszeństwa Żydów w Łodzi – Chaim RumkowskiSarosiek Jacek, Banknoty getta łódzkiego 1940–1944, Białystok, 2012..

Dwukrotnie wyemitowano również 10-fenigowe kwity Urzędu Pocztowego. Monety wytwarzano w dwóch miejscach na terenie getta (przy ulicy Zgierskiej 56 i Łagiewnickiej 63). Waluta getta była w obiegu do końca jego istnienia, 29 sierpnia 1944 roku.

Pokwitowania pocztowe: 10 fenigów 1942 i 10 fenigów 1944. Banknoty: 50 fenigów, 1, 2, 5, 10, 20 i 50 marek. Monety: 10 fenigów, 5, 10 i 20 marek. + Monety Getta w ŁodziWizerunek Nominał Metal Średnica Masa (zależna od grubości blachy) Rant Nakład RokData wycofaniacentruj|240px10 fenigów – typ IMg21,20,94gładkinieznany1942 29 sierpnia 1944bezramki|centruj|240x240px10 fenigów – typ II Mg 19,1 0,76 gładki nieznany 1942centruj|240px5 marek AL 22,5 1,57 gładki nieznany 1943centruj|240px5 marek Mg 22,7 1,03 gładki nieznany 1943centruj|240px10 marek AL 28,3 3,4 gładki nieznany 1943centruj|240px10 marek Mg 28,3 3,4 gładki nieznany 1943centruj|240px20 marek AL 33,45 6,98 gładki nieznany 1944

+ Banknoty Getta w Łodzi Awers Rewers NominałRozmiar SeriaNumer Data emisjiData wycofania200px200px 50 fenigów88 × 56 mm brak6 cyfr 27.06.1940 29 sierpnia 1944200px200px1 marka120 × 64 mmbrak6 cyfr200px200px1 marka120 × 64 mmbrak7 cyfr200px200px 1 marka120 × 64 mm A6 cyfr200px200px 2 marki124 × 69 mm brak6 cyfr200px200px 5 marek129 × 73 mm brak6 cyfr200px200px 10 marek150 × 75 mm brak6 cyfr200px200px 20 marek160 × 80 mm brak6 cyfr200px200px 50 marek167 × 84 brak6 cyfr

Zobacz też

Ignacy (Izaak) Gutman

Przypisy

Bibliografia Stanisław Bulkiewicz, Pieniądz getta łódzkiego, 1940–1944. Piła 1993. Jacek Sarosiek, Banknoty getta łódzkiego, 1940–1944. Białystok 2012.

Linki zewnętrzne Monety z łódzkiego getta na stronie Wirtualny Sztetl

Kategoria:Getto łódzkie Kategoria:Numizmatyka polska