Nagroda Kalinga (ang. Kalinga Prize) – międzynarodowe wyróżnienie za popularyzację nauki, przyznawane od roku 1952; zostało ustanowione w roku 1951 przez UNESCO – organizację ONZ wyspecjalizowaną do Spraw Oświaty, Nauki i Kultury.
Cele nagrody Nagroda jest przyznawana np. pisarzom, dziennikarzom, wykładowcom, naukowcom, zainteresowanym popularyzacją własnych dziedzin nauki, którzy tworzą publikacje, filmy lub programy radiowo-telewizyjne, ułatwiające zrozumienie problemów naukowych i technicznych. Rozpatrywane są kandydatury osób, które mają świadomość znaczenia badań naukowych i technologii dla rozwiązania problemów ludzkości, ochrony i wzbogacania dóbr publicznych i kulturowego dziedzictwa narodów.
Bijoyanand Patnaik Inicjatorem utworzenia nagrody i jej fundatorem był Bijayanand Patnaik (1916–1997), hinduski bojownik o wolność, światowej sławy lotnik z okresu II wojny światowej, przemysłowiec, polityk i filantrop; premier Orisy w latach 1961–1963 i 1990–1995, którego imieniem nazwano m.in. Biju Patnaik Airport w Bhubaneswar i Biju Patnaik University of Technology (BPUT). Prof. Janusz Lech Jakubowski, który – jako jeden z jurorów Nagrody Kalinga – zwiedzał na zaproszenie Patnaika jego fabrykę rur spawanych bez szwu, wspominał jej właściciela jako doskonałego organizatora produkcji przemysłowej.
Statut Nagrody Kalinga Nagroda jest finansowana przez Kalinga Foundation Trust (koordynator), władze Orisa (Indie) i Departament Nauki i Technologii rządu Indii.
Po otrzymaniu środków dyrektor generalny UNESCO oficjalnie zaprasza rządy państw członkowskich do przedstawienia nominacji. Kandydatami mogą być wyłącznie żyjące osoby fizyczne. Wnioski są kierowane do sekretariatu (do dnia 15 maja) w porozumieniu z odpowiednimi komisjami krajowymi i organizacjami pozarządowymi, utrzymującymi formalne stosunki z UNESCO. Każde państwo może wyznaczyć jednego kandydata. Nominację uzasadnia się przedstawiając m.in. opis osiągnięć kandydata i zestawienie jego prac. Istotne jest wskazanie, jak przekazywane prace przyczyniły się do popularyzacji nauki.
Wnioski rozpatruje pięcioosobowe jury wyznaczane przez dyrektora generalnego na okres sześciu lat. Jury składa się z pięciu niezależnych przedstawicieli różnych narodowości i płci (jednego z członków jury rekomenduje Kalinga Foundation Trust), wyznaczane na podstawie sprawiedliwego podziału geograficznego. Jurorzy nie otrzymują wynagrodzenia za swoją pracę (otrzymają wyłącznie zwrot kosztów związanych z procesem oceny). Niezbędne jest uzyskanie opinii co najmniej trzech jurorów. Decyzje są podejmowane w drodze konsensusu, a gdy nie jest to możliwe – w tajnym głosowaniu (zwykłą większością głosów). W głosowaniu nie bierze udziału członek jury z kraju, z którego pochodzi kandydat. Opinia jury przesyła swoją opinię do dyrektora generalnego UNESCO nie później niż do 31 sierpnia danego roku.
Nagroda jest wręczana przez dyrektora generalnego na oficjalnej uroczystości organizowanej w tym celu w miejscu, w którym jest obchodzony Światowy Dzień Nauki (10 listopada). Osoba nagrodzona otrzymuje również Srebrny Medal Einsteina, przyznawany przez UNESCO. Laureat – jeżeli jest to możliwe – wygłasza wykład dotyczący nagrodzonej działalności. Rząd Indii (Departament Nauki i Technologii) zaprasza laureata do odwiedzenia tego kraju, gdzie może zapoznać się z hinduską kulturą, instytucjami naukowymi i oświatowymi, przemysłem i gospodarką. Jest zapraszany na posiedzenia towarzystw naukowych, zwłaszcza należących do indyjskiego Science Congress Association. Jest proszony o wygłoszenie wykładów (w języku angielskim).
Laureaci
Do roku 2009 przyznano 63 Nagrody Kalinga przedstawicielom 22 krajów. Największą liczbę nagród otrzymali przedstawiciele Wielkiej Brytanii (10-krotnie), Stanów Zjednoczonych (7-krotnie), Francji (6-krotnie), Brazylii (5-krotnie), ZSSR i Rosji (łącznie 5-krotnie).
Wśród laureatów Kalinga Prize znaleźli się m.in. Louis de Broglie (1952), Julian Huxley (1953), George Gamow (1956), Bertrand Russell (1957), Karl von Frisch (1958), Arthur C. Clarke (1961), Fred Hoyle (1967) i Siergiej Kapica(1979). Przedstawiciele Indii byli nagrodzeni czterokrotnie.
RokImię i nazwiskoNagroda NoblaPaństwo+ Lista laureatów Nagrody Kalinga w latach 1952–2023 Laureates. UNESCO Kalinga Prize for the Popularization of Science, unesco.org [dostęp 2025-10-15].1952Louis de BroglieNobel 1929 Francja 1953Julian Huxley Wielka Brytania 1954Waldemar Kaempffert Stany Zjednoczone 1955Augusto Pi Suner Wenezuela 1956George Gamow Stany Zjednoczone 1957Bertrand RussellNobel 1950 Wielka Brytania 1958Karl von FrischNobel 1973 Niemcy 1959Jean RostandFrancja 1960Ritchie Calder Wielka Brytania 1961Arthur C. Clarke Wielka Brytania 1962Gerald Piel Stany Zjednoczone 1963Jagjit Singh Indie 1964Warren Weaver Stany Zjednoczone 1965Eugene Rabinowitch Stany Zjednoczone 1966Paul Couderc Francja 1967Fred Hoyle Wielka Brytania 1968Gavin de Beer Wielka Brytania 1969Konrad LorenzNobel 1973 Austria 1970Margaret Mead Stany Zjednoczone 1971Pierre Augier Francja 1972Philip Abelson Stany Zjednoczone 1972Nigel Calder Wielka Brytania 1973Nie przyznano 1974José Reis Brazylia 1974Louis Estrada Meksyk 1975Nie przyznano 1976George PorterNobel 1967 Wielka Brytania 1976Aleksandr Oparin23px|left ZSRR 1977Fernand Seguin Kanada 1978Hoimar von Ditfurth Niemcy 1979Siergiej Kapica23px|left ZSRR 1980Aristide Bastidas Wenezuela 1981David Attenborough Wielka Brytania 1981Dennis Flanagan Stany Zjednoczone 1982Oswaldo Frota-Pessoa Brazylia 1983Abdullah Al Muti Sharafuddin Bangladesz 1984Yves Coppens Francja 1984Igor Petryanov23px|left ZSRR 1985Sir Peter MedawarNobel 1960 Wielka Brytania 1986Nikołaj BasowNobel 196423px|left ZSRR 1986David Suzuki Kanada 1987Marcel Roche Wenezuela 1988Björn Kurtén Finlandia 1989Saad Ahmed Shabaan Egipt 1990Misbah-Ud-Din Shami Pakistan 1991Radu Iftimovici Rumunia 1991Narender K. Sehgal Indie 1992Jorge Flores Valdés Meksyk 1992Peter Okebukola Nigeria 1993Piero Angela Włochy 1994Nikolai N. Drozdov Rosja 1995Julieta Fierro Gossman Meksyk 1996Jirí Grygar Czechy 1996Jayant V. Narlikar Indie 1997Dorairajan Balasubramanian Indie 1998Regina Paz Lopez Filipiny 1998Ennio Candotti Brazylia 1999Marian Addy Ghana 1999Emil Gabrielian Niemcy 2000Ernst W. Hamburger Brazylia 2001Stefano Fantoni Włochy 2002Marisela Salvatierra Wenezuela 2003Pervez Amirali Hoodbhoy Pakistan 2004Jean Audouze Francja 2005Jeter Jorge Bertoletti Brazylia 2009Yash Pal Indie 2009Trịnh Xuân Thuận Wietnam 2010Gokulananda Mohapatra Indie 2011René Raúl Drucker Colín Meksyk 2012Basanta Kumar Behura Indie 2013Li Xiangyi Chiny 2014Trilochan Pradhan Indie 2015Diego Golombek Argentyna 2017Erik Jacquemyn Belgia2019Karl Kruszelnicki Australia2021Jean-Pierre Luminet Francja2023Ana María Cetto Meksyk
Zobacz też Kalinga
Przypisy
Kategoria:Nagrody dziennikarskie Kategoria:Nagrody naukowe Kategoria:Nagrody radiowe Kategoria:Nagrody telewizyjne Kategoria:UNESCO