mały|Książę Edynburga z królową (2007) Filip, książę Edynburga, ang. Philip, Duke of Edinburgh, urodzony jako książę Filip z Grecji i Danii; Daily Telegraph; Hello Magazine; Sky News; Official website of the British monarchy, [dostęp 3 grudnia 2012]., następnie Filip Mountbatten (ur. 10 czerwca 1921 niedaleko Korfu, zm. 9 kwietnia 2021 w Windsorze) – książę Zjednoczonego Królestwa, brytyjski książę małżonek jako mąż królowej Elżbiety II. W 2021 był najdłużej żyjącym małżonkiem władcy w historii imperium brytyjskiego i najstarszym współmałżonkiem kiedykolwiek panującego monarchy brytyjskiego.
Pochodził z duńskiego rodu królewskiego Schleswig-Holstein-Sonderburg-Glücksburg. Urodził się w Grecji jako członek greckiej i duńskiej rodziny królewskiej, ale jego rodzina została wygnana z kraju, gdy był dzieckiem. Kształcił się we Francji, Wielkiej Brytanii i Niemczech. W 1939 wstąpił do Royal Navy, podczas II wojny światowej służył we flotach na Morzu Śródziemnym i Pacyfiku. Nosił tytuł księcia Edynburga (Duke of Edinburgh), hrabi Merioneth (Earl of Merioneth) i (Baron Greenwich), a w 2011 został mianowany Lordem Wielkiego Admirała Marynarki (Lord High Admiral of the Navy).
Miał czworo dzieci: Karola, Annę, Andrzeja i Edwarda. Zmarł w wieku 99 lat w zamku Windsor w mieście Windsor. 11 listopada 2023 w Dzień Pamięci w London’s Royal Albert Hall odsłonięto pomnik Filipa i Elżbiety II.
Rodzina i edukacja Urodził się na stole jadalnianym w letniej willi „Mon Repos” na wyspie Korfu; Daily Telegraph; Hello Magazine; Sky News; Official website of the British monarchy; GQ Magazin; Biography Channel; Die Windsors: Glanz und Tragik einer fast normalen Familie von Tom Levine, p. 192. jako ostatnie, piąte dziecko Andrzeja, księcia Grecji i Danii, i księżnej Alicji Battenberg. Po narodzinach zajął szóste miejsce w linii sukcesji do greckiego tronu. Miał cztery starsze siostry: Małgorzatę (1905–1981), Teodorę (1906–1969), Cecylię (1911–1937) i Zofię (1914–2001).
Rewolucja 11 września 1922, rozpętana przez wojska rozczarowane klęską Grecji w wojnie z Turcją, miała znaczący wpływ na przyszłość rodziny Filipa. Jego ojciec został skazany przez rząd wojskowy na karę śmierci za niesubordynację i dezercję, ale w grudniu 1922 udało mu się opuścić kraj z pomocą lorda Louisa Mountbattena i króla Jerzego V. Rodzina po krótkim pobycie w Wielkiej Brytanii osiedliła się w podparyskim Saint-Cloud w domu użyczonym im przez księżną Marię Bonaparte.
Początkowo uczył się w amerykańskiej szkole w Paryżu, ale w 1928 został wysłany do Wielkiej Brytanii, gdzie podjął naukę w Cheam School. W tym okresie mieszkał u swojej babki, księżniczki Wiktorii, w Pałacu Kensington. Wówczas zaprzyjaźnił się ze swoim kuzynem, Dawidem Mountbattenem. W ciągu kolejnych trzech lat jego siostry poślubiły niemieckich arystokratów, a rodzice się rozwiedli; matka po rozwodzie popadła w depresję i trafiła do domu opieki po wykryciu u niej schizofrenii, a ojciec przeprowadził się do małego mieszkania w Monte Carlo. W 1933 rozpoczął naukę w elitarnej niemieckiej szkole , ale niecały rok później przeniósł się do prywatnej szkoly Gordonstoun w Szkocji. W 1937 uczestniczył w pogrzebie swojej siostry, księżnej Cecylii, oraz jej męża, dwóch synów i teściowej, którzy zginęli w katastrofie lotniczej pod Ostendą.
Kariera wojskowa Po ukończeniu Gordonstoun w 1939 wstąpił do Royal Navy. Ukończył naukę w Szkole Marynarki Wojennej w Dartmouth, w której był znakomitym uczniem. W styczniu 1940 uzyskał stopień aspiranta, a następne cztery miesiące spędził na pancerniku „Ramillies”, chroniąc konwoje z Australijskiego Centrum Ekspedycyjnego na Oceanie Indyjskim. Następnie zaliczył krótkie służby na krążownikach: „Kent” i „Shropshire” oraz na Cejlonie.
Po inwazji Włoch na Grecję w październiku 1940 został przeniesiony z Oceanu Indyjskiego na pancernik „Valiant”, na którym brał udział w bitwie o Kretę i w bitwie u przylądka Matapan. Za swoją służbę otrzymał nagrodę tzw. Mentioned in Despatches i został odznaczony greckim Krzyżem Wojennym. Zakończywszy serię szkoleń w Portsmouth, pod koniec 1941 został awansowany na podporucznika marynarki. W czerwcu 1942 został przydzielony do służby na niszczycielu typu V/W – „Wallace”, który brał udział w zadaniach eskortowych konwojów na wschodnim wybrzeżu Wielkiej Brytanii i w operacji Husky. W lipcu 1942 został promowany na porucznika, a w październiku tego samego roku objął stanowisko pierwszego oficera królewskiego statku „Wallace”. Podczas inwazji na Sycylię w lipcu 1943 uratował okręt przed nocnym nalotem bombowców. W 1944 przeniósł się na pokład niszczyciela „Whelp”, na którym prowadzono działania w ścisłej współpracy z nowo utworzoną Brytyjską Flotą Pacyfiku. Był obecny w Zatoce Tokijskiej, gdy podpisywano akt kapitulacji Japonii kończący II wojnę światową.
W 1946 wrócił do Wielkiej Brytanii na pokładzie „Whelp” i został wysłany jako instruktor do Szkoły Oficerskiej w Corsham w hrabstwie Wiltshire. Po ślubie pracował w biurze admiralicji. Odbył kurs w Old Royal Naval College w Greenwich. W 1949 został mianowany pierwszym oficerem królewskiego niszczyciela „Chequers” i stacjonował na Malcie. W lipcu 1950 został awansowany do stopnia komandora porucznika i objął dowodzenie królewską fregatą „Magpie”.
W lipcu 1951 zakończył czynną służbę w marynarce, w 1952 awansował do stopnia komandora, a 15 lutego 1953 został mianowany admirałem floty.
Związek z Elżbietą II Znajomość i ślub mały|upright|Monogram Filipa W lipcu 1939 na pokładzie królewskiego jachtu „Britannia” poznał wówczas 13-letnią księżniczkę Elżbietę, na której wywarł duże wrażenie. Zaczął z nią korespondować, a lord Louis Mountbatten zasugerowal, że powinien się z nią ożenić. Nie przypadł do gustu parze królewskiej, bo prowadził rozwiązły tryb życia i nie miał majątku, poza tym jego krewni byli blisko związani z reżimem nazistowskim, a siostry wyszły za niemieckich arystokratów. Mimo to w grudniu 1943 został zaproszony do zamku w Windsorze, a w sierpniu 1946 przybył do zamku Balmoral, gdzie oświadczył się Elżbiecie podczas spaceru brzegiem jeziora. Król Jerzy VI niechętnie zezwolił na małżeństwo, ale pod warunkiem, że Filip zaniecha wszelkich starań do czasu ukończenia 21 lat przez Elżbietę. Po uzyskaniu obywatelstwa brytyjskiego w 1947 porzucił rodowe nazwisko Schleswig-Holstein-Sonderburg-Glücksburg i przyjął nazwisko matki Battenberg w zanglicyzowanej formie – Mountbatten, a także zrzekł się wszelkich grecko-duńskich tytułów i dokonał konwersji z prawosławia na anglikanizm, spełniając tym samym wszystkie wymogi, by móc ożenić się z Elżbietą. Zaręczyny pary zostały ogłoszone publicznie w lipcu 1947 wraz z informacją o ślubie zaplanowanym na listopad tego samego roku. Filip w przeddzień ślubu uzyskał tytuł Kawalera Wielce Szlachetnego Orderu Podwiązki i upoważnienie do używania tytułu Jego Królewskiej Wysokości po zawarciu związku małżeńskiego z Elżbietą, a następnego dnia został mianowany księciem Edynburga, hrabią Merioneth i baronem Greenwich.
Ślub księżniczki Elżbiety i Filipa Mountbattena odbył się 20 listopada 1947 w Opactwie Westminsterskim i był transmitowany przez radio BBC do ponad 200 mln ludzi na świecie. Spośród członków rodziny Filipa w uroczystości wzięła tylko jego matka, a jego siostrom odmówiono zaproszenia z powodu ich małżeństw z niemieckimi książątami, którzy mieli bliskie stosunki z reżimem nazistowskim. Filip i Elżbieta po ślubie zamieszkali w rezydencji Clarence House w Londynie. 14 listopada 1948 urodził im się syn, książę Karol, a niecałe dwa lata później – córka, księżniczka Anna.
Po złożeniu 4 listopada 1951 oficjalnej wizyty w Kanadzie razem z żoną został powołany przez króla Jerzego VI do Tajnej Rady Wielkiej Brytanii. W styczniu 1952 rozpoczął z żoną objazd po krajach Wspólnoty Narodów, który przerwali 6 lutego 1952 podczas pobytu w Kenii w związku ze śmiercią ojca Elżbiety. To Filip przekazał informację o śmierci króla żonie, po czym oboje niezwłocznie powrócili do Wielkiej Brytanii, a Elżbieta została nową królową Zjednoczonego Królestwa. Śmierć teścia załamała Filipa, ponieważ zdał sobie sprawę z faktu, że po objęciu tronu przez żonę jego pozycja jako głowy rodziny będzie drugorzędna wobec obowiązku Elżbiety wobec korony.
Mąż królowej mały|Elżbieta II i Filip (1953) Wstąpienie Elżbiety II na tron wywołało zamieszanie w kwestii nazwiska, jakie nosić będą dzieci jej i Filipa. Książę i jego wuj, Louis Mountbatten, nalegali, by dzieci nosiły nazwisko ojca (Mountbatten). Królowa Maria poinformowała o ich zamiarach premiera Winstona Churchilla, który zalecił Elżbiecie II wydanie królewskiej odezwy stwierdzającej, że rodzina królewska pozostaje przy rodowym nazwisku – Windsor. Filip prywatnie skarżył się, że czuje się w rodzinie jak „ameba” i jest jedynym człowiekiem w kraju, który nie może dać dzieciom swojego nazwiska. Miał z żoną czwórkę dzieci: Karola (ur. 1948), Annę (ur. 1950), Andrzeja (ur. 1960) i Edwarda (ur. 1964); niektórzy biografowie rodziny królewskiej (np. Sarah Bradford, Kitty Kelley i John Parker) utrzymują, że ojcem drugiego syna Elżbiety II jest jej bliski przyjaciel, Lord Porchester (Henryk Grzegorz Reginald Molyneux Herbert. Królowa na spotkaniu Tajnej Rady w 1960 zaproponowała, by jej dzieci nosiły nazwisko Mountbatten-Windsor, ale tylko wtedy, gdy nie będą bezpośrednio w linii sukcesji do tronu.
Królowa Elżbieta II po wstąpieniu na tron ogłosiła, że Filip ma „miejsce, prymat i pierwszeństwo” obok niej „w każdej sytuacji i przy każdym wystąpieniu, chyba że inaczej mówi ustawa”, dzięki czemu Filip zyskał pierwszeństwo nad swoim starszym synem, z wyjątkiem oficjalnych wizyt w brytyjskim parlamencie. Na mocy Aktu Regencyjnego został w 1953 mianowany regentem na wypadek śmierci Elżbiety II.
Obowiązki mały|Filip w Brisbane (1954) Pomagał królowej w pełnieniu obowiązków na dworze królewskim jako suwerenny towarzysz w ceremoniach, takich jak Inauguracje Obrad Parlamentu w krajach Wspólnoty, obiady państwowe i wizyty zagraniczne. W latach 1952–2017 uczestniczył samodzielnie w 22 219 oficjalnych wydarzeniach i wygłosił 5493 przemówienia. 17 września 1993 uczestniczył w pogrzebie Władysława Sikorskiego na Wawelu.
W 1956 wraz z Kurtem Hahnem ustanowił Nagrodę Księcia Edynburga, która miała propagować samodyscyplinę, przedsiębiorczość i wytrwałość wśród młodzieży.
Przez sześć miesięcy na przełomie 1953–1954 wizytował z żoną kraje Wspólnoty. Od połowy 1956 do 1957 odbył na pokładzie jachtu królewskiego „Britannia” podróż dookoła świata, w trakcie której m.in. otworzył Letnie Igrzyska Olimpijskie 1956 w Melbourne. Podróż bez żony wywołała spekulacje o kryzysie małżeńskim Filipa i Elżbiety, co doprowadziło do wydania przez Pałac Buckingham oświadczenia, w którym wszelkie tego typu pogłoski zostały zdementowane.
22 lutego 1957 uzyskał od królowej, w uznaniu zasług dla kraju, tytuł księcia Wielkiej Brytanii i od tego czasu był przedstawiany jako „Jego Królewska Wysokość Książę Filip, Książę Edynburga”. 14 października tego samego roku został powołany do Królewskiej Tajnej Rady dla Kanady i złożył przed królową przysięgę wierności i lojalności (tzw. Oath of Allegiance). Zwiedzając Kanadę w 1969, mówił o swoich poglądach na temat republikanizmu:
Był patronem ponad 800 organizacji, w większości zajmujących się środowiskiem, przemysłem, sportem i edukacją. W latach 1961–1983 był prezesem brytyjskiego oddziału Fundacji na Rzecz Ochrony Przyrody (WWF), od 1981 był międzynarodowym prezesa tej fundacji, a od 1996 – jej honorowym przewodniczącym. Patronował Fundacji Pracy. W latach 1964–1986 był prezesem Międzynarodowej Federacji Jeździeckiej, a także kanclerzem uniwersytetów w Edynburgu, Salford i Aberystwyth.
Podczas obchodów Złotego Jubileuszu Elżbiety II w 2001 został wyróżniony przez Spikera Izby Gmin za rolę we wspieraniu królowej podczas panowania. Staż Filipa jako małżonka królowej był większy od jakiegokolwiek innego małżonka w brytyjskiej historii.