Kazimierz Łyszczyński herbu własnego (ur. 4 marca 1634 w Łyszczycach, zm. 30 marca 1689 w Warszawie) – urzędnik państwowy, polityk, żołnierz i filozof, a przejściowo też duchowny katolicki z zakonu jezuitów, kilkakrotny poseł na Sejm walny I Rzeczypospolitej. Podstoli mielnicki (1669–1682), sędzia grodzki brzeskolitewski (1680–1682) i podsędek brzeskolitewski (1682–1689).
Przeszedł do historii głównie jako skazaniec na śmierć oskarżony o ateizm jako autor nieopublikowanego traktatu De non existentia Dei (). Kazimierz Łyszczyński nie przyznał się do winy, ale mimo to został ścięty, jego zwłoki spalono, a popioły rozrzucono.
Życiorys Genealogia Źródła:
Pochodzenie i młodość mały|Białoruski znaczek pocztowy wydany z okazji 375 rocznicy urodzin Kazimierza Łyszczyńskiego (autor: Mikoła Ryży) Kazimierz Łyszczyński pochodził ze średniozamożnej szlachty zasłużonej w wojnach XVII wieku. Urodził się w Łyszczycach pod Brześciem 4 marca 1634 jako syn Hieronima Kazimierza Łyszczyńskiego, sędziego grodzkiego brzeskiego (ur. 1583, zm. po 1670), i Zofii z Bobińskich Seweryn Uruski, Rodzina. Herbarz szlachty polskiej, t. X, s. 77. lub Bałyńskich (Балынская). Miał braci Mateusza, Piotra łowczego brzeskiego (nominacja 1676) i Wincentego.
Od młodych lat służył w wojsku koronnym w chorągwi Jana Sapiehy, a następnie w wojskach litewskich pod księciem podkanclerzym Wielkiego Księstwa Litewskiego (którym wówczas był Kazimierz Leon Sapieha). W latach 1655–1657 brał udział w wojnie z najazdem moskiewskim, szwedzkim i węgierskim.
Od 1658 do 1666 studiował jako jezuita kolejno w Krakowie, kolegium jezuitów w Kaliszu (filozofię) i Lwowie (teologię). Z zakonu formalnie wystąpił w 1666 roku. Ożenił się w 1666 z Jadwigą Żelichowską vel Żelichowską. Mieli córkę, która zdaniem Nowickiego wyszła za mąż za jednego ze swoich stryjów.
Działalność administracyjna i polityczna Po awansie ojca na urząd podsędka brzeskiego objął w roku 1669 podstolstwo mielnickie i pisał się jako elektor z powiatu brzeskiego Jana III Sobieskiego na sejmie elekcyjnym w 1674Volumina Legum, t. V, s. 161.. Wielokrotnie wybierany posłem na Sejm z województwa brzeskiego.
W roku 1682 został wybrany przez szlachtę na podsędka powiatu brzeskiegoAndrzej Gąsiorowski (red.): Urzędnicy dawnej Rzeczypospolitej, t. VIII: Urzędnicy podlascy XIV-XVIII, Kórnik 1994, s. 117, 178. jako pierwszy kandydat, co niewątpliwie zostało kontrasygnowane przez króla, gdyż w 1685 roku był faktycznie sprawującym tę funkcję członkiem sądu ziemskiegoАкты, издаваемые Виленскою археографическою комиссиею, t. II, Wilno 1867, s. 77.. Funkcję tę pełnił w latach 1682–1689.
Jan III Sobieski, mianując go 3 maja 1682 na podsędka, pisał o zasługach Łyszczyńskiego dla ojczyzny:
Proces Łyszczyński zadenuncjowany został przez sąsiada, Jana Kazimierza Brzoskę (ówczesnego stolnika brasławskiego), który – nie chcąc zwrócić pożyczonej mu przez Łyszczyńskiego dużej sumy pieniędzy – wykradł i przekazał sądowi rękopis ateistycznego traktatu De non existentia Dei. Na tej podstawie z oskarżenia publicznego odbył się proces przed komisją sejmową (na sejmie nadzwyczajnym odbywającym się w Warszawie od 17 listopada 1688 do 1 kwietnia 1689, pod laską Stanisława Szczuki). Oskarżyciel Szymon Kurowicz Zabistowski (według Adryana Krzyżanowskiego) zarzucał Łyszczyńskiemu ponadto uznawanie małżeństwa za czysto cywilne (niesakramentalne) oraz nieprzestrzeganie zakazu małżeństw między osobami spokrewnionymi (wydanie córki za bliskiego krewnego). W trakcie procesu Kazimierz Łyszczyński zaprzeczał swojemu ateizmowi i twierdził, że w następnej części traktatu miał obalić argumenty za nieistnieniem Boga. Nie dano wiary jego wyjaśnieniom. Nie prosił więc o ułaskawienie, natomiast zwrócił się do króla Jana III Sobieskiego o zmianę kary ze spalenia żywcem na ścięcie mieczem.
Według Nowickiego Łyszczyński jest pierwszą osobą, która pisała o ateistach jako odrębnej grupie – twórcą kategorii „my ateiści”. Przykładowo, oskarżyciel miał stwierdzić, że Łyszczyński „często y okrutnie pisze Nos Athei ita demonstramus, że non est Deus” (my ateiści tak twierdzimy, że Bóg nie istnieje). Natomiast sformułowanie, że teolodzy „gaszą światło rozumu”, według Nowickiego, Łyszczyński mógł zapożyczyć od Giordana Bruna.
Wyrok thumb|Egzekucja Kazimierza Łyszczyńskiego (rys. Mikoły Ryżego wydany w 2009 na białoruskiej karcie pocztowej z okazji 375 rocznicy urodzin Kazimierza Łyszczyńskiego) Został skazany na karę śmierci i konfiskatę dóbr za ateizm. Tekst wyroku według listów biskupa kijowskiego Andrzeja Chryzostoma Załuskiego (w przekładzie polskim) brzmiał:
Król Jan III Sobieski na prośbę skazanego zamienił karę spalenia żywcem na uprzednie ścięcie mieczem.
Wyrok wykonano przed południem na Rynku Starego Miasta w Warszawie 30 marca 1689, gdzie kat ściął Łyszczyńskiemu głowę. Po egzekucji wywieziono jego zwłoki poza miasto i spalono. Inaczej przedstawia egzekucję relacja biskupa Andrzeja Chryzostoma Załuskiego:
Wyrok był uznawany przez ówczesną szlachtę za drakoński, a jak pisze Uruski, nawet u ówczesnego papieża Innocentego XI nie spotkał się z uznaniem (wysłał on do Jana III list, w którym wyrażał oburzenie wyrokiem).
Poglądy Surowo krytykował teologów, nazywając ich „rzemieślnikami słów próżnych, wykrętnymi wężami, ślepymi, widzącymi ciemność zamiast światła, nie nauczycielami, ale zwodzicielami, nie filozofami, ale oszustami, obrońcami błędów głupoty i podstępów przodków”.
Głosił koncepcję społeczeństwa bezklasowego, w którym tylko brak władzy może zapobiec wyzyskowi jednego człowieka przez drugiegoPowszechna Encyklopedia Filozofii, suplement, t. 1, s. 956–957..
Był autorem dzieła De non existentia Dei (), pierwszego polskiego traktatu filozoficznego przedstawiającego religię z perspektywy ateisty, nad którym to traktatem Łyszczyński rozpoczął pracę w roku 1674. Koronnym argumentem na rzecz ludzkiego pochodzenia religii była obecność wielu sekt i grup religijnych.
Traktat „O nieistnieniu Boga”
Zachowana w Bibliotece Kórnickiej mowa instygatora Wielkiego Księstwa Litewskiego, Szymona Kurowicza Zabistowskiego, zawiera cytaty fragmentów potępionej pracy:
W 2015 roku ukazała się publikacja pt. DE NON EXISTENTIA DEI, czyli o nieistnieniu Boga autorstwa filozofa Jerzego Kochana, nawiązująca do traktatu Kazimierza Łyszczyńskiego.
Łyszczyński na tle filozofii europejskiej Łyszczyński był, po Lucilio Vaninim, jednym z pierwszych w Europie od czasów antyku autorem ateistycznej książki dowodzącej nieistnienia Boga. Traktat nigdy nie został opublikowany, gdyż rękopis został spalony podczas egzekucji Łyszczyńskiego. Zawierał również krytykę wszelkiej religii jako fałszu i manipulacji mającej na celu polityczny i ekonomiczny wyzysk wiernych.
Przed Łyszczyńskim był Lucilio Vanini również skazany za publikację treści negujących istnienie Boga. Różnica pomiędzy Łyszczyńskim a Vaninim jest taka, że ten drugi w celu uśpienia czujności i zmylenia donosicieli, cenzorów, inkwizytorów i sędziów, aby uniknąć grożącej mu kary śmierci, swoje dzieła propagujące ateizm publikował w otoczeniu tzw. kontekstu ochronnego, spotykanego zresztą już u starożytnych krytyków religii. Czynił to jednak w dość zuchwały sposób, dając czytelnikom jasno do zrozumienia, aby tego kontekstu ochronnego nie traktować poważnie. W publikacji naukowej „Vanini” z serii „Myśli i Ludzie” prof. dr. hab. Andrzeja Nowickiego u Lucilio Vaniniego doliczył się aż 9 takich sposobów. Niezależnie od tego o tym, że intencją Vaniniego była krytyka religii i negowanie istnienia Boga świadczy ponadto fakt, że w celu uzyskania zgody na druk dostarczył dzieło o innej treści, niż następnie wydrukował, w dodatku u niekatolickiego drukarza.
Dlatego za błędne należy uznać poglądy sporadycznie pojawiające się w przestrzeni publicznej, jakoby to Łyszczyński miał być rzekomo pierwszym od czasów antyku europejskim autorem treści ateistycznych.
Upamiętnienie mały|Robert Biedroń odgrywający rolę Kazimierza Łyszczyńskiego na Starym Rynku w Warszawie – finałowa stacja Marszu Ateistów, 2 października 2021 mały|Baner upamiętniający Kazimierza Łyszczyńskiego podczas finału Marszu Ateistów w 2022 Kazimierz Łyszczyński nie posiada grobu. Według relacji z egzekucji po spaleniu ciała jego prochy zostały wystrzelone z armaty.
Jednym na świecie symbolicznym nagrobkiem Łyszczyńskiego jest głaz w sąsiedztwie cerkwi Pokrowskiej w Szczytnikach Małych na Białorusi, w pobliżu Łyszczyc, w których się urodził i mieszkał, z wyrytym po białorusku epitafium, którego autorem jest sam Łyszczyński:
W czasach Związku Radzieckiego w Muzeum Ateizmu w Wilnie w centralnym miejscu znajdował się monumentalny witraż przedstawiający egzekucję Łyszczyńskiego wykonany przez litewskiego artystę Broniusa Gruszasa. Był tam też obraz Jonasa Mackonisa przedstawiający Łyszczyńskiego przed sądem biskupim. Muzeum w Grodnie posiada w swych zbiorach obraz A. Silwiestrowa przedstawiający ścięcie Łyszczyńskiego.
Doczekał się upamiętnienia zarówno w Polsce, jak i na Białorusi: Koalicja Ateistyczna przeprowadza w Warszawie co roku inscenizację ścięcia Łyszczyńskiego; 4 marca 2009 roku przypadała 375. rocznica urodzin Kazimierza Łyszczyńskiego. Z tej okazji na Białorusi wprowadzono do obiegu okolicznościową kartkę pocztową ze specjalnym znaczkiem.
W Polsce Łyszczyński nie posiada materialnego upamiętnienia – pomnika, symbolicznego nagrobka lub tablicy pamiątkowej. W żadnym mieście nie ma też w Polsce ulicy, placu, skweru, szkoły lub jakiejkolwiek instytucji noszącej imię Kazimierza Łyszczyńskiego. O upamiętnienie Łyszczyńskiego pomnikiem polscy ateiści apelują od czasów międzywojennych.
Istnieje w Polsce ateistyczna Fundacja im. Kazimierza Łyszczyńskiego. Łyszczyński jest też patronem Internetowej Listy Ateistów i Agnostyków.
Aby podtrzymać i upowszechniać pamięć o Łyszczyńskim Koalicja Ateistyczna od 2013 roku w weekend w okolicach 30 marca (dzień śmierci Łyszczyńskiego) urządza na Rynku Starego Miasta w Warszawie inscenizację egzekucji Kazimierza Łyszczyńskiego jako wydarzenie finałowe warszawskiego Marszu Ateistów. Pomysłodawcą inscenizacji i akcji o nazwie „Łyszczyński wraca do miasta” było Polskie Stowarzyszenie Racjonalistów. W inscenizacji w postać Łyszczyńskiego wcielają się znane postacie świata polityki i nauki – w 2014 filozof profesor Jan Hartman, w 2017 polityczka profesor Joanna Senyszyn.
30 marca (dzień kaźni Łyszczyńskiego) jest w Polsce nieoficjalnym Dniem Ateizmu.
W literaturze i muzyce W swojej powieści Nietota. Księga tajemna Tatr Tadeusz Miciński tak opisuje postać Łyszczyńskiego, jego proces i śmierć:
Jest też postacią z tetralogii powieściowej O Tron (Ostatni dynasta, Piast, Sława, Mrok) Adama Krechowieckiego, jego życiorys został tam potraktowany dość swobodnie„Tetralogia o szlacheckim filozofie i obrońcy stanów pruskich („O tron”. Adama Krechowieckiego)”..
Historię procesu Łyszczyńskiego podejmuje Luc Leguérinel (ur. 1964) w dramacie Donc Dieu n'existe pas (Paryż: Les Impliqués 2026).
Natalia Dzierżkówna poświęciła mu wiersz Potępiony.
Łyszczyński jest głównym bohaterem litewskiej opery z 1965 roku Saulės miestas (pol. Miasto słońca) do libretta .
Zobacz też krytyka religii Thomas Aikenhead Tommaso Campanella Daniel Dennett Bertrand Russell Samuel Światopełk Bolestraszycki Jonasz Szlichtyng Zygmunt Unrug Lucilio Vanini
Uwagi
Przypisy
Bibliografia W języku polskim
W językach obcych
Linki zewnętrzne Mowa Symona Kurowicza instygatora w. ks. lit, przy sprawie ateisty Kazimierza Łyszczyńskiego podsędka brzeskiego na sejmie warszawskim miana, dnia 15 lutego, 1689 roku, w: Źródła do dziejów polskich tom 2, Wilno 1844 (s. 433–449), Supplika Łyszczyńskiego podsędka brzeskiego pisana do króla j. m, z więzienia z Wilna 1688 (s. 449–452) Joanna Podgórska Pierwszy polski ateista. „Polityka”, 4 marca 2011. Wyróżnienie AQUILA ATHEORUM im. Kazimierza Łyszczyńskiego Archiwum Kazimierza Łyszczyńskiego