Zespół zaburzeń czynności stawu skroniowo-żuchwowego, zaburzenia czynnościowe układu ruchowego narządu żucia, ZCURNŻ (ang. Temporomandibular Disorders, TMD, TMDs) – grupa schorzeń obejmująca stawy skroniowo-żuchwowe, mięśnie żucia oraz struktury okołostawowe, objawiająca się bólem, ograniczeniem ruchomości żuchwy oraz różnymi odgłosami w obrębie stawu, takimi jak trzaski lub przeskakiwania. Zaburzenia te są jedną z najczęstszych przyczyn bólu twarzy o charakterze niezębowym.
Czynniki ryzyka i utrzymujące ZCURNŻ Czynniki inicjujące prowadzą do pojawienia się pierwszych objawów i są najczęściej związane z urazami lub nieprawidłowym obciążeniem układu żucia.
Czynniki utrzymujące (perpetuating factors) to elementy, które podtrzymują lub nasilają objawy . Do najczęściej wymienianych należą:
Czynniki behawioralne – zgrzytanie zębami (bruksizm), zaciskanie szczęk, nieprawidłowa postawa głowy, szczególnie w pracy przy komputerze (średnia częstość występowania zaburzeń skroniowo-żuchwowych wśród pacjentów z bruksizmem wynosiła 63,5%). Czynniki społeczne – wpływ otoczenia na postrzeganie bólu oraz wyuczone reakcje na bodźce bólowe. Czynniki emocjonalne – obecność zaburzeń nastroju, takich jak depresja czy lęk, może nasilać dolegliwości. Czynniki poznawcze – negatywne myśli, przekonania i nastawienie, które mogą utrudniać leczenie i wydłużać czas trwania choroby.
Czynniki predysponujące to procesy patologiczne, psychologiczne lub anatomiczne, które w istotny sposób wpływają na funkcjonowanie układu żucia, zwiększając ryzyko rozwoju zaburzeń stawu skroniowo-żuchwowego.
W badaniach Pullingera, Seligmana i Gornbeina wykazano, że związek pomiędzy wadami zgryzu a ZCURNŻ jest ogólnie słaby. Niemniej jednak, pewne cechy okluzyjne mogą mieć niewielkie znaczenie w patogenezie:
Zgryz otwarty (open bite), Nadmierny nagryz poziomy powyżej 6–7 mm (overjet), Przesunięcie między retruzyjną pozycją kontaktową a pozycją centralną powyżej 4 mm, Jednostronny zgryz krzyżowy językowy, Brak pięciu lub więcej zębów trzonowych, Nieprawidłowo wykonane uzupełnienia protetyczne i niedopasowane protezy.
Epidemiologia Globalna epidemiologia ZCURNŻ szacowana jest na 34%. Aktualna metanaliza wskazuje, że czynniki geograficzne mogą mieć wpływ na epidemiologię ZCURNŻ. Wykazano istotnie wyższą częstość występowania ZCURNŻ w Ameryce Południowej (47%) w porównaniu z Azją (33%), Europą (29%), Ameryka Północną (26%). Z danych wynika również, że zaburzenia ZCURNŻ występują częściej u kobiet niż u mężczyzn, szczególnie w przedziale wiekowym 18–60 lat. Najwyższy stosunek liczby kobiet do mężczyzn odnotowano w Ameryce Południowej (1,56:1), natomiast najniższy w Europie (1,09:1), co sugeruje niemal równą częstość występowania zaburzeń w obu płciach w tej części świata. Niektóre badania łączyły wystawienie ZCURNŻ z płcią żeńską jednak dwa aktualne przeglądy systematyczne zaznaczą, że nie ma wystarczających dowodów, aby jednoznacznie potwierdzić lub wykluczyć wpływ estrogenu na występowanie zaburzeń stawu skroniowo-żuchwowego. Wykazano jednak, że poziomy estrogenu są powiązane z modulacją bólu w stawie skroniowo-żuchwowym oraz w całym obszarze orofacjalnym.
Prognoza wystąpienia ZCURNŻ w 2050, 2075 oraz 2100 Do roku 2050 przewiduje się, że globalna częstość występowania zaburzeń stawu skroniowo-żuchwowego osiągnie 44%, co według szacunków odpowiada około 4 252 160 000 osób. Do roku 2030 ZCURNŻ może dotyczyć 39% populacji. Prognozy na rok 2075 wskazują na wzrost globalnej częstości występowania ZCURNŻ do 47%, a do roku 2100 nawet do 49% światowej populacji. Urbanizacja wpływa na częstość występowania ZCURNŻ w sposób zależny od regionu: w Azji zaobserwowano istotny spadek, natomiast w obu Amerykach i Europie związek ten był znikomy. Na poziomie globalnym brak jednoznacznego wpływu urbanizacji na częstość występowania ZCURNŻ sugeruje istotną rolę czynników środowiskowych i kulturowych.
Narzędzia diagnostyczne RDC/TMD i DC/TMD RDC/TMD (Research Diagnostic Criteria for Temporomandibular Disorders) oraz jego zaktualizowana wersja DC/TMD (Diagnostic Criteria for Temporomandibular Disorders) to standaryzowane systemy służące do diagnostyki zaburzeń stawu skroniowo-żuchwowego. Zostały opracowane w celu ujednolicenia klasyfikacji klinicznej oraz umożliwienia prowadzenia badań naukowych na całym świecie.
RDC/TMD, wprowadzony w 1992 roku, opierał się na dwusystemowym podejściu:
Oś I obejmowała ocenę kliniczną (m.in. bólu, ograniczeń ruchomości, objawów stawowych), Oś II analizowała aspekty psychospołeczne, takie jak stres, lęk czy depresja, które mogą wpływać na przebieg choroby. Polska walidacja językowa i kulturowa został stworzona i opublikowana w 2013 roku.
W 2014 roku system został zaktualizowany i przekształcony w DC/TMD, który dostosowano do aktualnych standardów medycznych. DC/TMD oferuje większą trafność i powtarzalność diagnostyczną, a jego struktura nadal opiera się na dwóch osiach:
Oś I – diagnoza kliniczna oparta na objawach, testach funkcjonalnych i kryteriach diagnostycznych, Oś II – ocena czynników psychologicznych i wpływu bólu na codzienne funkcjonowanie pacjenta.
DC/TMD jest obecnie uznawany za złoty standard w diagnostyce TMD i został przetłumaczony oraz zaadaptowany w wielu językach, w tym również w języku polskim (w 2024 roku). Narzędzie to jest szeroko wykorzystywane zarówno w praktyce klinicznej, jak i w badaniach epidemiologicznych oraz klinicznych.
Leczenie Leczenie TMD jest najczęściej zachowawcze i obejmuje:
Fizjoterapia – ćwiczenia rozluźniające, terapia manualna, masaż, ultradźwięki. Farmakoterapia – leki przeciwbólowe, przeciwzapalne, czasem leki uspokajające. Szyny relaksacyjne (okluzalne) – stosowane głównie w leczeniu bruksizmu. Modyfikacja stylu życia – unikanie twardych pokarmów, redukcja stresu, ograniczenie parafunkcji. Psychoterapia – w przypadkach powiązanych z zaburzeniami lękowymi lub depresją. Leczenie chirurgiczne – rzadko, tylko w ciężkich przypadkach (np. artroskopia, artroplastyka).
Wytyczne kliniczne W 2024 roku grupa International Network for Orofacial Pain and Related Disorders Methodology (INfORM) działająca przy International Association for Dental, Oral and Craniofacial Research (IADR) opublikowała zestaw dziesięciu kluczowych punktów dotyczących dobrych praktyk klinicznych w diagnostyce i leczeniu zaburzeń czynnościowych układu ruchowego narządu żucia (TMD). Dokument został opracowany podczas otwartej dyskusji w trakcie dorocznej konferencji IADR w Nowym Orleanie i stanowi podsumowanie aktualnych standardów opieki nad pacjentami z TMD. Zawarte w nim zalecenia obejmują zagadnienia związane z etiologią, diagnostyką i leczeniem tych zaburzeń, a ich celem jest ułatwienie lekarzom dentystom praktyki ogólnej właściwego rozpoznawania i postępowania oraz zapobieganie nieadekwatnym terapiom. Wytyczne mogą być także traktowane jako wzorzec do opracowywania zaleceń krajowych i międzynarodowych, dostosowanych do odmiennych uwarunkowań kulturowych, społecznych, edukacyjnych i systemów opieki zdrowotnej.
W 2025 wytyczne zostały przetłumaczone na język polski.
Ciekawostki Od 2025 roku w badaniach dotyczących stawu skroniowo-żuchwowego oraz mięśni żucia zaleca się stosowanie ujednoliconych progów interpretacyjnych dla wielkości efektu. Przyjmuje się, że wartości: 0,1 dla małego efektu, 0,3 dla średniego oraz 0,7 dla dużego efektu (zarówno dla wskaźników Cohen’s d, jak i Hedges’ g) zapewniają spójność w analizie wyników.
W 2024 roku Zoe Ball, brytyjska prezenterka, publicznie zadeklarowała, że doświadcza ZCURNŻ, co zwróciło uwagę opinii publicznej na tę dysfunkcję.
OPPERA Study to międzynarodowy program badawczo-edukacyjny poświęcony zaburzeniom stawu skroniowo-żuchwowego. Jego celem jest standaryzacja diagnostyki, leczenia oraz edukacji w zakresie ZCURNŻ, z uwzględnieniem podejścia interdyscyplinarnego i populacyjnego. Program promuje współpracę między ośrodkami naukowymi, rozwój narzędzi badawczych oraz wdrażanie wytycznych opartych na dowodach naukowych.
Przypisy
Kategoria:Zespoły chorobowe