Tolkmicko () – miasto w Polsce położone w województwie warmińsko-mazurskim, w powiecie elbląskim, nad Zalewem Wiślanym. Siedziba gminy miejsko-wiejskiej Tolkmicko.
Ośrodek usługowy i turystyczno-wypoczynkowy. Miasto jest ośrodkiem przemysłu spożywczego (rybnego oraz przetwórstwa owoców i warzyw). Na terenie miasta funkcjonuje port morski, będący jednym z największych portów nad Zalewem Wiślanym.
Położenie Miasto królewskie Tolkmicko położone było w II połowie XVI wieku w województwie malborskimPrusy Królewskie w drugiej połowie XVI wieku: suplement. Cz. 1, Mapy, plany, Warszawa 2021, k. 1.. W latach 1975–1998 miejscowość administracyjnie należała do województwa elbląskiego.
Pod względem historycznym Tolkmicko leży w Prusach, we wschodniej części ziemi malborskiej, jak i również na terenie dawnej Lanzanii, leżącej na pograniczu PogezaniiJerzy Sikorski (red.), Stanisław Szostakowski (red.): Dzieje Warmii i Mazur w zarysie, tom 1: Od pradziejów do 1870 roku. Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1981, s. 52. . i Warmii plemiennej. Etnograficznie stanowi także część Powiśla.
Według regionalizacji fizycznogeograficznej Polski miasto położone jest na pograniczu dwóch mezoregionów: Wybrzeża Staropruskiego i Wysoczyzny Elbląskiej, stanowiących część makroregionu Pobrzeża Gdańskiego.
Nazwa Pierwszy pisemny zapis nazwy miasta Tolkemit pochodzi z 1326 roku. Według legendy nazwa miejscowości miałaby się wywodzić od księcia pruskiego Tolka i jego córki Mity (według innych wersji Tolko miał być grodem należącym do pruskiego księcia Hoggo, zaś Mita miała być jego córką), która miała władać grodem położonym na Wałach Tolkmita. Z kolei Tolko miał być jednym z 12 synów Widewuta, potężnego władcy Prusów, a kraj którym władał, miał zajmować przestrzeń pomiędzy Druznem a Pasłęką.
Do 1945 roku miejscowość nosiła nazwę Tolkemit. Po wojnie wobec miasta używano następujących nazw: Tolkemity, Tolemko, Tolkemicko oraz Świteź. Po 1947 roku przemianowano nazwę miasta na Tolkmicko.
Historia Starożytność W najbliższej okolicy miasta istniał wczesnośredniowieczny gród Prusów, którego pozostałości się zachowały w postaci Wałów Tolkmita. Wykopaliska wskazują na powstanie grodu we wczesnej epoce żelaza (około 650–400 p.n.e.). Z tego okresu pochodzą ślady pobytu w okolicy ludności kultury łużyckiej oraz cztery grodziska znajdujące się na terenie gminy.
Od XIII do 1772 roku Do XIII wieku tereny położone nad Zalewem Wiślanym zamieszkiwały plemiona pruskie Pogezan i Warmów. W 1210 roku Lanzanię, rejon dzisiejszego Tolkmicka, zajął król duński Waldemar II. W 1215 roku Lanzania i Pogezania decyzją wodza Prusów Waporta przyjęła chrzest i uznała religijne zwierzchnictwo biskupa Chrystiana. W następnym roku papież Innocenty III zatwierdził ten chrzest.
W tym samym czasie Lanzanię próbowali bezskutecznie zająć Krzyżacy. Po II powstaniu pruskim w 1273 roku Zakon Krzyżacki podbił te tereny. W latach 1296–1300 na wzgórzu, gdzie dawniej istniała pruska osada handlowa, Krzyżacy zbudowali obronny dwór, obok którego założyli miasto lokowane na prawie chełmińskimRobert Krzysztofik, Lokacje miejskie na obszarze Polski. Dokumentacja geograficzno-historyczna, Katowice 2007, s. 78–79.. W roku 1330 istniał tutaj kościół. 21 marca 1351 roku Wielki Mistrz krzyżacki Heinrich Dusemer von Arfberg odnowił przywilej miejski, a w 1359 roku Tolkmicko wraz z wsią Nowinka otrzymało przywilej rybołówstwa.
3 kwietnia 1440 roku Tolkmicko przystąpiło do Związku Pruskiego. Czternaście lat później burmistrz miasta złożył przysięgę wierności królowi polskiemu a mieszczanie zburzyli znajdujący się w mieście zamek krzyżacki. Po zakończeniu wojny trzynastoletniej w 1466 roku Tolkmicko znalazło się w granicach I Rzeczypospolitej i stanowiło część Prus Królewskich w województwie malborskim do 1772 roku. W tym okresie miasto miało status miasta powiatowego. mały|lewo|Tolkmicko w 1750 roku Podczas wojny polsko-szwedzkiej, w dniach 11–12 czerwca 1626 roku, w Tolkmicku zatrzymał się król szwedzki Gustaw II Adolf. W XVII wieku nawiedziły miasto dwa wielkie pożary, które strawiły jego zabudowania (w 1634 i 1694 r.). W roku 1710 z powodu epidemii dżumy zmarła połowa mieszkańców Tolkmicka. W 1720 roku otwarto browar, funkcjonujący do 1851 r. Kolejny wielki pożar wybuchł 29 lipca 1767 roku, strawił dom piwny, budynek ratusza oraz kościół, które zostały w późniejszym czasie odbudowane.
Od 1772 do 1945 roku Po I rozbiorze Polski w 1772 roku miasto znalazło się w granicach Królestwa Prus. W 1785 roku zbudowano pierwszą szkołę, w 1793 ukończono nowy ratusz, a w latach 1803–1828 funkcjonował Sąd Ziemski i Miejski. W 1818 roku Tolkmicko włączono do utworzonego powiatu elbląskiego. Podczas powstania listopadowego w mieście stacjonowało 240 żołnierzy. W tym samym roku w miejscowości wybuchła epidemia cholery. W 1832 roku w mieście otwarto pierwszą aptekę. W latach 1831–1832 w Tolkmicku przebywali polscy żołnierze z pułku lekkiej artylerii pieszej, 2 baterii artylerii lekkiej konnej oraz batalionu saperów, będący uczestnikami powstania listopadowego. mały|lewo|Dworzec kolejowy ok. 1900 roku W drugiej połowie XIX wieku miasto intensywnie się rozwijało. W latach 1862–1883 wybudowano port rybacki, a w roku 1873 poprowadzono szosę z Tolkmicka do Elbląga. W roku 1899 zakończono budowę Kolei Nadzalewowej ze stacją w Tolkmicku. W latach 1925–1928 miasto wyposażono w sieć kanalizacji burzowej. W 1939 roku rozpoczęto budowę fabryki marmolady, jednak została ona zamknięta już w 1940 roku.
26 stycznia 1945 roku miasto zostało zajęte przez Armię Czerwoną. Dokonały tego oddziały 47 brygady zmechanizowanej, 91 brygady pancernej i 1 gwardyjski pułk motocyklowy 5 armii pancernej wchodzące w skład 2 Frontu BiałoruskiegoPrzewodnik po upamiętnionych miejscach walk i męczeństwa lata wojny 1939–1945, Sport i Turystyka, 1988, , s. 183.. Podczas II wojny światowej miejscowość została zniszczona w 50%. Wraz z końcem wojny z miasta uciekła połowa mieszkańców.
Po 1945 Po II wojnie światowej miasto nie odzyskało dawnej świetności. Pierwszym powojennym burmistrzem Tolkmicka był Bolesław Żytyński..
W czasach PRL-u powstały w Tolkmicku dwa wielkie zakłady przetwórstwa spożywczego. W 1946 roku utworzono bosmanat portu. Kolejne inwestycje to budowa oczyszczalni ścieków i kanalizacji sanitarnej, a także budowa szkoły, ośrodka kultury i innych obiektów użytku publicznego.
Przynależność miasta do stowarzyszeń Miasto Tolkmicko należy do trzech stowarzyszeń propagujących współpracę regionalną: Komunalny Związek Gmin Nadzalewowych Stowarzyszenie Gmin RP Euroregion Bałtyk Związek Gmin Zlewni Jeziora Druzno i Zalewu Wiślanego
Komunikacja i transport Przez miasto przebiega droga wojewódzka nr 503 Kolej Nadzalewowa z dworcem w Tolkmicku – linia kolejowa Elbląg – Frombork – Elbląg (obecnie nieczynna) Port w Tolkmicku z bosmanatem i jednostką ratownictwa morskiego.
Zabytki W Tolkmicku znajduje się dwanaście obiektów wpisanych do rejestru zabytków nieruchomych: Układ urbanistyczny miasta (XIII – XX wiek), Kościół parafialny pw. św. Jakuba Apostoła z XIV w., Kościół polskokatolicki pw. Matki Bożej Anielskiej, Kaplica cmentarna z I poł. XVIII w., Baszta z końca XIV w., pozostałość dawnych murów obronnychPiotr Skurzyński, Warmia, Mazury, Suwalszczyzna, Wyd. Sport i Turystyka – Muza S.A. Warszawa 2004 , s. 70., Dworzec kolejowy z 1867 r., Dom, ul. Jagiellońska 2, Dom, ul. Młyńska 2, po 1870 r., Dom, ul. Młyńska 4, po 1870 r., Dom, ul. Portowa 5, z ok. 1900 r., Dom, ul. Portowa 8, z 1890 r., Budynek szkoły podstawowej i gimnazjum z początku XX w.
Turystyka mały|Port w Tolkmicku Na południe od miasta na obszarze Parku Krajobrazowego Wysoczyzny Elbląskiej znajdują się pozostałości staropruskiego grodziska Wały Tolkmita. Park Krajobrazowy Wysoczyzny Elbląskiej Wieża widokowa Wzgórze Starościńskie Port w Tolkmicku – największy polski port nad Zalewem Wiślanym Nadzalewowa kolej drezynowa
Kultura i rozrywka Ośrodki kultury Miejsko-Gminny Ośrodek Kultury Biblioteka Publiczna Miasta i Gminy im. K.I. Gałczyńskiego Oratorium św. Jana Bosko w Tolkmicku
Imprezy cykliczne Dni Tolkmicka Międzynarodowy Zlot Motocyklistów „Kardan” Regionalny Przegląd Zespołów Tańca Nowoczesnego Regaty żeglarskie Festyn parafialny Dożynki
Demografia Dane z 31 grudnia 2017 roku. Opis Ogółem Kobiety MężczyźniJednostkaosób%osób%osób%Populacja2719100138951,1133048,9Gęstość zaludnienia[mieszk./km²] 1187 607 580
thumb|center|Piramida wieku mieszkańców Tolkmicka w 2014 roku
Sport KS Barkas Tolkmicko – piłka nożna (V liga) UKS Tolkmicko – sekcja żeglarska Salezjańska Organizacja Sportowa „Salos” Rajza Tolkmicko – Koszykówka
Przemysł MASFROST Sp. z o.o. – producent mrożonej żywności Paula Fish
Wspólnoty wyznaniowe Kościół rzymskokatolicki: parafia św. Jakuba Apostoła Kościół polskokatolicki: parafia Matki Bożej Anielskiej Świadkowie Jehowy: zbór Tolkmicko (Sala Królestwa ul. Jagiellońska 15).
Miasta partnerskie i zaprzyjaźnione Heringsdorf, Niemcy
Ludzie związani z Tolkmickiem
Zobacz też Cmentarz żydowski w Tolkmicku
Przypisy
Linki zewnętrzne Oficjalna strona miasta Tolkmicko
Kategoria:Miasta w Polsce lokowane w XIII wieku Kategoria:Miasta w województwie warmińsko-mazurskim Kategoria:Miasta królewskie I Rzeczypospolitej (województwo malborskie)