Tarnogród (, ) – miasto w województwie lubelskim, w powiecie biłgorajskim, siedziba gminy miejsko-wiejskiej Tarnogród. Leży na Płaskowyżu Tarnogrodzkim, nad Nitką i Złotą Nitką. Według danych GUS z 2025 Tarnogród liczył 3080 mieszkańców.
Miasto królewskie lokowane w 1567 roku, od 1588 roku prywatne miasto szlacheckie. W XVI wieku położone w województwie ruskim. W XIX wieku Tarnogród był jednym z największych miast Królestwa Polskiego o znaczącej wymianie handlowej. Również w II Rzeczypospolitej rynek tarnogrodzki był miejscem handlu dla okolicznych mieszkańców.
Współczesny Tarnogród jest ośrodkiem administracyjnym i kulturalnym, w mieście znajdują się placówki ochrony zdrowia (m.in. szpital rejonowy) i edukacji (szkoły średnie). Miasto jest także ośrodkiem drobnego przemysłu metalowego (kasy stalowe) i spożywczego (głównie zboże) oraz centrum uprawy tytoniu. Dzięki sejmikom, odbywającym się od 1975 roku, Tarnogród nazywany jest Stolicą Teatrów Wsi Polskiej.
Położenie Kontekst geograficzny Tarnogród położony jest na Płaskowyżu Tarnogrodzkim, we wschodniej części Kotliny Sandomierskiej. Miasto leży na wysokości 208 m n.p.m., na płaskowyżu poprzecinanym głębokimi parowami. W mieście wypływa kilkoma strugami rzeka Złota Nitka (m.in. Nitka), lewy dopływ Tanwi. Tarnogród jest jednym z zaledwie trzech miast woj. lubelskiego (wraz z Biłgorajem i Janowem Lubelskim) należących do Regionu Karpackiego. Tarnogród położony jest w okolicy typowo rolniczej, w której występują również złoża gazu ziemnego. Gaz, z którego korzystają mieszkańcy Tarnogrodu, jest eksploatowany w kopalni w Woli Różanieckiej.
Kontekst administracyjny Tarnogród (prawa miejskie 1567) oraz Józefów (prawa miejskie 1725) to jedyne miasta woj. lubelskiego, które historycznie nie były związane z ziemią lubelską (w Małopolsce), lecz należały do ziemi przemyskiej w Rusi Czerwonej (województwo ruskie). Dawniej Tarnogród należał do powiatu przemyskiego.
Obecnie miasto leży na południowo-zachodnim skraju pow. biłgorajskiego i woj. lubelskiego i jest najdalej na południe wysuniętym miastem województwa. Oznacza to że bliżej jest stąd do Rzeszowa w woj. podkarpackim (70 km) aniżeli do stolicy województwa – Lublina (110 km). Od północnego wschodu miasto ma granicę z gminą Księżpol, a z pozostałych stron otacza je obszar wiejski gminy Tarnogród, która graniczy z trzema powiatami województwa podkarpackiego – leżajskim, przeworskim i lubaczowskim.
Na początku XIX wieku Tarnogród był jednym z największych miast Królestwa Polskiego (siódma lokata spośród 481 miast w 1816 roku). W latach 1810–1842 Tarnogród był stolicą powiatu tarnogrodzkiego, a następnie ośrodkiem okręgu tarnogrodzkiego w powiecie zamojskim. W 1866 roku wszedł w skład nowo utworzonego powiatu biłgorajskiego. Do 1975 roku miejscowość należała do woj. lubelskiego. Spośród 214 gmin wiejskich powojennego woj. lubelskiego, gmina Tarnogród jako jedyna gmina składała się z samego Tarnogrodu (a więc na wzór gmin miejskich, bez otaczających go terenów rolniczych i innych wsi)Wykaz Gromad Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej według stanu z dnia 1 VII 1952 r., PRL, GUS, Warszawa.. 29 września 1954 roku został przekształcony w gromadę Tarnogród. a 1 stycznia 1973 roku. stał się siedzibą jednej ze 189 gmin wiejskich woj. lubelskiegoDziennik Urzędowy WRN w Lublinie (Dz. Urz. WRN), nr 12, poz. 239, 1972 r.. 1 czerwca 1975 roku gminę jako jedną z 58 wiejskich – włączono do nowo utworzonego woj. zamojskiego oraz .. 1 stycznia 1987 roku Tarnogród odzyskał prawa miejskie.. Od tej pory tworzył odrębną jednostkę administracyjną (gminę miejską) od wiejskiej gminy Tarnogród, mimo posiadania wspólnych władz gminnych dla obu jednostek. Rada Narodowa Miasta i Gminy w Tarnogrodzie działała do 27 maja 1990 roku na podstawie przepisów wprowadzających ustawę o samorządzie terytorialnym.. 1 lutego 1991 roku miasto i gminę Tarnogród połączono w jedną gminę miejsko-wiejską.. Do woj. lubelskiego i powiatu biłgorajskiego Tarnogród powrócił z dniem 1 stycznia 1999 roku..
Układ przestrzenny Plan miasta mały|lewo|Dzielnice Tarnogrodu Środkiem miasta jest rynek, gdzie krzyżują się drogi wojewódzkie: 835 (pn.-pd. w relacji Lublin-Grabownica StarzeńskaObejmująca ulice: Biłgorajska, Partyzantów, Rynek, 1 Maja.) i 863 (zach.-wsch. w relacji Kopki-CieszanówObejmująca ulice: św. Jana Pawła II, Rynek, Lubaczowska.). Południkowy ciąg głównych dróg w obrębie miasta wynosi ok. 4,5 km, a równoleżnikowy – ok. 3,5 km. Najdłuższą ulicą miasta jest ulica 1 Maja, ciągnąca się na długości 1,5 km od Rynku do południowej granicy Tarnogrodu. Krańce miasta wyznacza system przedmieść. W Tarnogrodzie jest 5 dzielnic i 55 nazwanych ulic. Od 30 listopada 1990 do 30 maja 2003 do Tarnogrodu należał pobliski Pierogowiec; 31 maja 2003 stał się on częścią wsi Luchów GórnyUchwała Nr VI/43/90 Rady Miasta i Gminy w Tarnogrodzie z 30.11.1990 r.UCHWAŁA Nr V/39/2003 RADY MIEJSKIEJ W TARNOGRODZIE z dnia 25 marca 2003 r. w sprawie zmian w Statucie Sołectwa Tarnogród-Pierogowiec (Lubel.2003.65.1797 z dnia 2003.05.16)..
Ze względu na topografię miasta, w której wyróżnia się wąski płaskowyż otoczony głębokimi parowami i wąwozami, Tarnogród rozwinął się przede wszystkim wzdłuż głównych ulic. Zwartą zabudowę spotykamy tylko w śródmieściu (oraz w późniejszych latach na zachodnim Błoniu), pozostałe obszary zabudowane są na wzór ulicówek. Układ taki sprawia, że Tarnogród ma ograniczoną dostępność pomiędzy poszczególnymi dzielnicami (brak przejezdnych łącznic) a jego południkowy układ i brak komunikacji miejskiej wpływa na uciążliwe i czasochłonne odległości między jego peryferiami. Inną cechą takiego układu jest wszechstronna bliskość pól (obejmujących znaczną część administracyjnego obszaru miasta), co wpłynęło korzystnie na rozwój lokalnego rolnictwa.
W Tarnogrodzie brak większego cieku wodnego, natomiast przeważa rozwinięty system hydrologiczny w postaci wąskich strug, z których wiele wypływa na terenie miasta. Strugi te, występujące w trzech głównych ugrupowaniach (dwa zachodnie i jedno wschodnie), łączą się na północnych obrzeżach Tarnogrodu tworząc Złotą Nitkę. System strug tworzy gdzieniegdzie stawy; największe są zbiorniki przy ul. Nadstawnej w pn.-zach. części miasta, natomiast w dzielnicy Błonie jest staw zwany Rogalówką, a także sztuczny zalew. W Tarnogrodzie jest na ogół dużo zieleni, natomiast brak jest obszarów zalesionych.
Zabudowa Główną zabudowę miasta stanowią domy jednorodzinne. Największe (i najnowsze) ich skupisko znajduje się na Przedmieściu Błoniu. W Tarnogrodzie pozostało tylko 6 kamienic, wszystkie leżą w rynku lub jego bezpośrednim sąsiedztwie. W mieście jest 9 bloków mieszkalnych – 4 w rynku, 4 na osiedlu dawnego PGR-u (ul. Pogodna) i 1 przy szkole. W Tarnogrodzie zachowała się tylko namiastka zabytkowych drewnianych domów (często pożydowskich), sięgających XIX, wyjątkowo XVIII wieku. Wzdłuż przedmieść występuje sporadycznie zabudowa typu zagrodowego.
Dzielnice mały|Tarnogrodzki Rynek – część północna mały|Tarnogrodzki Rynek – część południowa Tarnogród jest podzielony administracyjnie na 5 dzielnic: Śródmieście (centrum), Przedmieście Płuskie (północ), Przedmieście Różanieckie (wschód), Przedmieście Bukowskie (zachód) i Przedmieście Błonie (południe). Sercem Tarnogrodu jest rynek w kształcie nieforemnego czworokąta. Długość strony północnej wynosi ok. 255 m, strony wschodniej – 165 m, południowej – 270 m i zachodniej – 155 m, co w sumie daje powierzchnię ok. 4 haTarnogród w serwisie geoportal.gov.pl.. Jest to jeden z największych rynków w Polsce; do porównania rynek krakowski ma 200 × 200 m (mniej więcej ta sama powierzchnia co Rynek Tarnogrodzki), a warszawski 90 × 73 m. Niegdyś był to jednolity plac z centralnym ratuszem, dziś rynek podzielony jest systemem ulic na cztery główne części. W samym środku rynku krzyżują się wspomniane już drogi wojewódzkie. Ze względów ekonomicznych jest to zaletą, z punktu widzenia ochrony środowiska i bezpieczeństwa – uciążliwością (obecnie główne skrzyżowanie przekształcone jest w rondo; uporządkowano także ruch drogowy w rynku). Dodatkowo, wzdłuż trzech i pół boków rynku przeprowadzone są przejezdne ulice (południowo-wschodni ciąg ulic zdezintegrowano kosztem budowy szpitala), łącznie z przejazdem na północ od Domu Kultury oraz ulicą prowadzącą do szpitala. Daje to w sumie system 8 ulic o jednej nazwie – Rynek, co znacznie utrudnia orientację.
Domy mieszkalne usytuowane są wzdłuż trzech pierzei w zachodniej części rynku, po stronie wschodniej dominują budynki użytku publicznego (szpital, dom handlowy, restauracja, biura, przychodnia, sklepy). Jednolitość rynku zakłóca szereg budynków wzniesionych w jego środku – Dom Kultury, 3 bloki mieszkalne, rozlewnia, dom towarowy, dawny dworzec autobusowy (tzw. Poczekalnia), pawilony handlowe i poczta. W południowo-zachodniej części rynku znajduje się mały park o nazwie Skwer Gryfa z centralną multimedialną fontanną posadzkową, przedstawiającą tarnogrodzkie nożyce i plan miasta z 1820ULIC; jest też trochę zieleni za Poczekalnią i wokół pomnika Jana Pawła II. Dawny dziki park w północno-wschodniej części został wykarczowany kosztem budowy nowej poczty. Dotychczas niezagospodarowany obszar przed Domem Kultury (24 arów) został w wyniku rewitalizacji w 2011 roku przekształcony w wybrukowany otwarty plac, czym przywrócono jego pierwotny, historyczny charakter. Na nowym placu powstała także zadaszona scena i dwumetrowy, wielowarstwowy pomnik koguta – symbolu Sejmików Teatrów WiejskichCentrum Tarnogrodu zmieniło oblicze..
Od rynku odchodzą z trzech narożników 4 ulice, tzw. zatyłki – Kościelna, Kościuszki, Cerkiewna i Targowa (2 ostatnie ze wspólnego narożnika). Rynek otaczają krótkie równoległe uliczki.
Historia Rys historyczny Tarnogród został lokowany na miejscu starego grodziska Cierniogród 14 maja 1567 Tarnogród otrzymał prawa miejskie od króla Zygmunta II Augustagid,332539,cid,6617.htm Przywilej lokacyjny Tarnogrodu 14 V 1567 r. – założyciel Stanisław Spytek Tarnowski 1588 miasto i okoliczne wsie w dobrach Jana Zamoyskiego 26 listopada 1715 zawiązała się antysaska konfederacja tarnogrodzka 1722 epidemia cholery zabiła 200 tarnogrodzian 1772 miasto dostało się pod zabór austriacki od 1809 Tarnogród w granicach Księstwa Warszawskiego 1810 powstał powiat tarnogrodzki z miastami: Krzeszów, Frampol, Goraj, Janów i Biłgoraj 1815 Tarnogród jako część Królestwa Polskiego w granicach Rosji 1863 część Tarnogrodzian wzięła udział w powstaniu styczniowym 1870 Tarnogród utracił prawa miejskie 1939–1944 okupacja niemiecka; wymordowanie ludności żydowskiej 10 grudnia 1945 zniesiono Sąd Grodzki w Tarnogrodzie. 1987 Tarnogród odzyskał prawa miejskie
Założenie Tarnogrodu Tarnogród założono w miejscu, w którym wcześniej nie było osady, na obszarze terenów królewskich pod dzierżawą tenutariusza Stanisława Zamoyskiego, a następnie jego syna – kanclerza koronnego Jana Zamoyskiego. Miasto lokował 14 maja 1567 roku król Zygmunt II August na sejmie walnym w Piotrkowie. W przywileju lokacyjnym ustalono nazwę Tarnogród, granice miasta oraz zarządzające ustrój prawo magdeburskie. Miasto wybudowano na płaskowyżu poprzecinanym głębokimi wąwozami; fortyfikacyjny kształt miejsca przypominał o dawnym charakterze obronnym tych terenów i istnieniu tam grodziska Cierniogród. W 1569 roku miasto uzyskało przywilej de non tolerandis JudaeisMaurycy Horn, Żydowski ruch osadniczy w miastach Rusi Czerwonej, w: Biuletyn Żydowskiego Instytutu Historycznego, 1974, nr 2 (90), s. 11..