thumb|Włodzimierz Cimoszewicz podczas debaty nad ustawą o ratyfikacji Konwencji, 71. posiedzenie Senatu VIII kadencji (2015) Konwencja o zapobieganiu i zwalczaniu przemocy wobec kobiet i przemocy domowej (), potocznie konwencja stambulska () – konwencja o ochronie praw człowieka opracowana przez Radę Europy w celu zwalczania przemocy wobec kobiet i przemocy domowej, która została udostępniona do podpisu w dniu 11 maja 2011 r. w Stambule w Turcji. Konwencja ma na celu przeciwdziałanie przemocy, ochronę ofiar oraz „położenie kresu bezkarności sprawców”. Do 2020 r. została ona podpisana przez 45 państw oraz Unię Europejską. Z dniem 14 marca 2012 r. Turcja stała się pierwszym państwem, które ratyfikowało konwencję, a następnie w latach 2013–2019 ratyfikowały ją kolejne 33 państwa.

Charakterystyka Konwencji Główne postanowienia Konwencja stwarza ramy dla prawnego przeciwdziałania wszelkim formom przemocy wobec kobiet na poziomie europejskim, a także zapobiegania, ścigania i likwidowania przemocy wobec kobiet oraz przemocy domowej. Konwencja zapewnia także specjalny mechanizm monitoringu, by zadbać o efektywne wdrożenie jej przepisów przez strony, które ją ratyfikowały.

W 2012 roku Europejski Komitet Ekonomiczno-Społeczny sporządził opinię, w której wezwał państwa członkowskie Unii Europejskiej do szybkiego podpisania, ratyfikowania i wdrożenia Konwencji. Według tej opinii:

Konwencja uznaje strukturalny charakter przemocy wobec kobiet za przemoc ze względu na płeć, oraz fakt, że przemoc wobec kobiet stanowi jeden z podstawowych mechanizmów społecznych, za pomocą którego kobiety są spychane na podległą wobec mężczyzn pozycję (preambuła). Ma być zastosowana do wszelkich form przemocy wobec kobiet, w tym przemocy domowej (art. 2.1). Konwencja uznaje, że kobiety i dziewczęta są narażone na przemoc ze względu na płeć bardziej niż mężczyźni i chłopcy, ale ma być zastosowana do wszystkich ofiar przemocy domowej, niezależnie od płci (art. 2.2). Strony Konwencji zobowiązują się m.in. do działań profilaktycznych, m.in. do tego, że podejmą konieczne działania zachęcające społeczeństwo, a w szczególności mężczyzn i chłopców, do aktywnego udziału w zapobieganiu wszelkim formom przemocy (art. 12.1). Konwencja ma mieć zastosowanie zarówno w czasie pokoju, jak i w sytuacjach konfliktów zbrojnych (art. 2.3).

Struktura Konwencja zawiera 81 artykułów podzielonych na 12 rozdziałów. Struktura dokumentu opiera się na czterech kwestiach: profilaktyka; ochrona i wsparcie dla ofiar; ściganie przestępców i polityka integracyjna. W każdym obszarze przewidziano szereg specyficznych sposobów działania. Konwencja ustanawia również obowiązki w zakresie gromadzenia danych i wspierania badań w dziedzinie przemocy wobec kobiet (art. 11).

Preambuła przywołuje Europejską Konwencję Praw Człowieka, Europejską Kartę Społeczną, Konwencję o ochronie dzieci przed seksualnym wykorzystywaniem, lista stron. i Konwencję w sprawie działań przeciwko handlowi ludźmiKonwencja Rady Europy w sprawie działań przeciwko handlowi ludźmi, sporządzona w Warszawie 16 maja 2005 r. (), teksty oryginalne i lista stron., jak również międzynarodowe traktaty dotyczące praw człowieka zawarte przez Organizację Narodów ZjednoczonychMiędzynarodowy pakt praw obywatelskich i politycznych, Międzynarodowy pakt praw gospodarczych, społecznych i kulturalnych, Konwencja w sprawie likwidacji wszelkich form dyskryminacji kobiet, Konwencja o prawach dziecka i Konwencja o prawach osób niepełnosprawnych. oraz IV konwencję genewską o ochronie osób cywilnych w czasie wojny (1949) i Rzymski Statut Międzynarodowego Trybunału Karnego. W art. 2 niniejszej konwencji wskazano, że postanowienia te mają zastosowanie w czasie pokoju, a także w sytuacjach konfliktów zbrojnych w zakresie przemocy wobec kobiet i przemocy domowej.

Artykuł 3 zawiera definicje kluczowych terminów:

„przemoc wobec kobiet” rozumie się jako naruszenie praw człowieka oraz formę dyskryminacji kobiet, w tym wszelkie akty przemocy ze względu na płeć, które prowadzą lub mogą prowadzić do fizycznej, seksualnej, psychologicznej lub ekonomicznej szkody lub cierpienia kobiet, w tym również groźby takich aktów, sytuacje przymusu lub arbitralnego pozbawienia wolności, zarówno w życiu publicznym, jak i prywatnym; „przemoc domowa” oznacza wszelkie akty fizycznej, seksualnej, psychologicznej lub ekonomicznej przemocy występujące w rodzinie lub gospodarstwie domowym lub pomiędzy byłymi lub obecnymi małżonkami lub partnerami, niezależnie od tego, czy sprawca i ofiara dzielą miejsce zamieszkania, czy też nie; „płeć społeczno-kulturowa” oznacza społecznie skonstruowane role, zachowania, działania i atrybuty, które dane społeczeństwo uznaje za odpowiednie dla kobiet lub mężczyzn; „przemoc wobec kobiet ze względu na płeć” oznacza przemoc skierowaną przeciwko kobiecie ze względu na jej płeć lub taką przemoc, która w szczególności dotyka kobiety;

Artykuł 4 zakazuje szeregu rodzajów dyskryminacji stwierdzając: „Wdrożenie przepisów niniejszej konwencji przez Strony, w szczególności środków chroniących prawa ofiar, zostanie zagwarantowane bez dyskryminacji ze względu na: płeć biologiczną, płeć kulturowo-społeczną, rasę, kolor skóry, język, religię, poglądy polityczne i inne, pochodzenie narodowe lub społeczne, przynależność do mniejszości narodowej, własność, urodzenie, orientację seksualną, tożsamość płciową, wiek, stan zdrowia, niepełnosprawność, stan cywilny, status uchodźcy lub migranta lub inny”.

Konwencja nakazuje ścigać następujące czyny: przemoc psychiczna (art. 33) stalking (art. 34) przemoc fizyczna (art. 35) przemoc seksualna, w tym zgwałcenie (art. 36) wymuszone małżeństwo (art. 37), przy czym uznanie takiego małżeństwa za niebyłe winno nastąpić bez nieuzasadnionego obciążenia finansowego lub administracyjnego dla ofiary (art. 32) okaleczanie żeńskich narządów płciowych (art. 38) wymuszona aborcja lub sterylizacja kobiet (art. 39) napastowanie seksualne (art. 40)

Zgodnie z art. 42 zakazane jest usprawiedliwianie przemocy względami kulturowymi, zwyczajowymi, religijnymi, tradycyjnymi ani tzw. względami „honoru”. Dotyczy to zwłaszcza twierdzeń, jakoby ofiara przekroczyła kulturowe, religijne, społeczne lub tradycyjne normy lub zwyczaje stanowiące kryteria właściwego zachowania.

Zobowiązania nałożone na państwa w kwestii zapobiegania i zwalczania przemocy seksualnej Państwa, które ratyfikują Konwencję są zobowiązane do: zmiany prawa, tak by definicja przestępstwa przemocy seksualnej opierała się na braku zgody osoby pokrzywdzonej (art. 36); zagwarantowania, że prawo jest stosowane do przestępców seksualnych również wtedy, gdy pokrzywdzonymi są ich obecne lub byłe żony lub partnerki (art. 36); regularnego zbierania odnośnych, zdezagregowanych danych statystycznych na temat przestępczości seksualnej (art. 11); zapewnienia specjalistycznej pomocy ofiarom przemocy seksualnej (roz. IV); inwestowania w działania zapobiegające przemocy seksualnej poprzez podnoszenie świadomości społecznej, edukację, media i zaangażowanie organizacji pozarządowych (roz. III); promowania dostępu ofiar do wymiaru sprawiedliwości, zwłaszcza poprzez zagwarantowanie, że: ściganie przemocy seksualnej nie jest w pełni uzależnione od wniosku o ściganie złożonego przez ofiarę (art. 55); dowody odnoszące się do historii seksualnej ofiary są dopuszczalne jedynie wtedy, gdy jest to konieczne (art. 54), gdyż bywa, że tego typu dowody używane są do tego, by podważyć brak zgody ofiary, jej wiarygodność i szacunek do niej; obowiązkowość alternatywnych rozwiązań wobec procesu karnego, włącznie z mediacją pomiędzy sprawcą i ofiarą, jest zakazana (art. 48); ofiary są chronione na każdym etapie postępowania karnego (art. 56); ofiary mają dostęp do darmowej pomocy prawnej (art. 57).

Procedowanie Konwencji thumb|upright=1.7|Państwa, które: Konwencja została podpisana przez Unię Europejską i 45 państw: Albanię, Andorę, Armenię, Austrię, Belgię, Bośnię i Hercegowinę, Bułgarię, Czarnogórę, Chorwację, Cypr, Czechy, Danię, Estonię, Finlandię, Francję, Grecję, Gruzję, Hiszpanię, Holandię, Irlandię, Islandię, Litwę, Liechtenstein, Luksemburg, Łotwę, Macedonię Północną, Maltę, Mołdawię, Monako, Niemcy, Norwegię, Polskę, Portugalię, Rumunię, San Marino, Serbię, Słowację, Słowenię, Szwajcarię, Szwecję, Turcję, Ukrainę, Węgry, Włochy i Wielką Brytanię.

Konwencja weszła w życie 1 sierpnia 2014, gdyż została ratyfikowana przez przynajmniej 10 państw, w tym 8 państw członkowskich Rady Europy. Dokument został ratyfikowany i obowiązuje w 34 państwach. Są to: Albania, Andora, Austria, Belgia, Bośnia i Hercegowina, Chorwacja, Cypr, Czarnogóra, Dania, Estonia, Finlandia, Francja, Grecja, Gruzja, Hiszpania, Holandia, Irlandia, Islandia, Luksemburg, Macedonia Północna, Malta, Monako, Niemcy, Norwegia, Portugalia, Rumunia, San Marino, Serbia, Słowenia, Szwajcaria, Szwecja, Turcja, Włochy i Polska.

+ Daty podpisania, ratyfikacji i wejścia w życie konwencji dla poszczególnych państw Sygnatariusz Data podpisania Data ratyfikacji Data wejścia w życieData Wypowiedzenia

Odrzucenie przez Trybunał Konstytucyjny Bułgarii 27 lipca 2018 roku Trybunał Konstytucyjny Bułgarii wydał orzeczenie, w którym wypowiedział się przeciw ratyfikowaniu przez kraj Konwencji. Według tego orzeczenia, Konwencja zaciera granice między płciami, a jej przepisy są wewnętrznie sprzeczne.

Odrzucenie przez Narodową Radę Słowacji 25 lutego 2020 parlament Słowacji sprzeciwił się ratyfikacji Konwencji. Słowaccy krytycy podkreślali, że nie zajmuje się ona jedynie zapobieganiem przemocy wobec kobiet, ale wprowadza nową definicję małżeństwa.

W Polsce Prezydent Bronisław Komorowski ratyfikował konwencję 13 kwietnia 2015 r.Dz.U. 2015 poz. 961. na podstawie ustawy z 6 lutego 2015 r.Dz.U. 2015 poz. 398. Jak poinformował PAP Andrew Cutting z biura prasowego Rady Europy, 27 kwietnia 2015 r. Polska złożyła dokumenty ratyfikacyjne i formalnie stała się 18. krajem, który związał się konwencją. Informację o złożeniu dokumentów PAP potwierdziła w Stałym Przedstawicielstwie RP przy Radzie Europy w Strasburgu. Oświadczenie rządowe w sprawie ratyfikacji konwencji wydano 30 kwietnia 2015 r.Dz.U. 2015 poz. 962.

Fundacja Ordo Iuris w raporcie z 2014 roku zarzuca Konwencji ignorowanie lub marginalizację istotnych czynników warunkujących zachowania przemocowe, takich jak uzależnienia (w szczególności alkoholizm), rozpad rodziny i innych wspólnot wzajemnego wsparcia, czy też obecność przemocy i przedmiotowego przedstawiania kobiecej seksualności w mediach. Zamiast tego autorzy Konwencji mają dopatrywać się źródła przemocy w istnieniu różnic w społeczno-kulturowych formach wyrażania się kobiecości i męskości (określanymi mianem stereotypów). Rozwiązania konwencyjne, zdaniem krytyków, mają zatem otwierać furtkę do kwestionowania i negacji tradycyjnego modelu rodziny.

Natomiast portal Stowarzyszenia Demagog w 2020 precyzował wręcz, że „główna treść dokumentu skupia się jednak na [...] poszukiwaniu sposobów zwalczania przemocy seksualnej, fizycznej, psychologicznej, a także ekonomicznej [...]. W myśl Konwencji edukowanie ma mieć na celu przełamywanie stereotypów i krzywdzących uprzedzeń wobec kobiet, tak aby unikać przemocy wobec nich, a nie przekazywanie dzieciom i młodzieży nowych, zmienionych definicji płci oraz ich ról”. Ponadto, jak podkreślał portal, „Konwencja nie wprowadza także obowiązku edukowania o rodzinach tworzonych przez pary homoseksualne”.