Finansowanie związków wyznaniowych

Finansowanie związków wyznaniowych – system zasilania w fundusze związków wyznaniowych. System ten jest przeważnie określony w prawie wyznaniowym.

mały|240px|Dekret z Brea z 445 r. p.n.e. Znajduje się tu m.in. tekst: „...jego własność powinna zostać skonfiskowana, a dziesięcina z niej – przypaść bogini (Atenie)”

Modele relacji państwo-kościół Każde państwo tworzy własny system relacji państwo-kościół. Systemy prawne współczesnych państw można zakwalifikować do jednego z 3 modeli: model państwa wyznaniowego, w którym jeden kościół jest kościołem państwowym i w związku z tym ma uprzywilejowaną pozycję (islam w wielu krajach Azji i Afryki, anglikanizm w Wielkiej Brytanii, Kościół Ewangelicko-Luterański Danii i do 2000 roku Kościół Szwecji, Grecki Kościół Prawosławny w Grecji). Szczególnym wyrazem tego uprzywilejowania jest finansowanie go z budżetu państwa, często z pominięciem pozostałych związków wyznaniowych. Skrajną postacią modelu państwa wyznaniowego jest teokracja, np. w Iranie, gdzie ajatollah jest duchowo-politycznym przywódcą państwa. Inne przykłady współczesnych państw teokratycznych to: Andora (częściowo) i Watykan; model państwa ateistycznego realizowany w m.in. państwach komunistycznych, które w celu narzucenia społeczeństwu oficjalnej ideologii zwalczały religię i kościoły, także przy użyciu represji finansowych. Do państw oficjalnie ateistycznych należały lub należą m.in. ZSRR, Chińska Republika Ludowa, Korea Północna, Kambodża, Albania, Kuba; model demokratycznego państwa świeckiego, które gwarantuje wolność religijną w wymiarze indywidualnym i instytucjonalnym – kościołom i innym związkom wyznaniowym – na zasadzie równości oraz współdziała z nimi, a w konsekwencji zapewnia im – w mniejszym lub większym stopniu – wsparcie finansowe.

Historia mały|240px|Bengt Nordenberg – Pobór dziesięciny w Skanii, 1865 W tradycji chrześcijańskiej oraz w judaizmie praktykowano dziesięcinę jako formę utrzymania duchowieństwa. Struktury religijne utrzymywały się ponadto często z własnych majątków i subwencji państw.

Pierwsze znane zwolnienie Kościoła z podatków miało miejsce za cesarza Konstantyna w IV wieku naszej ery.

W XVIII wieku coraz silniej ujawniały się tendencje rozdziału kościoła od państwa i uregulowania kwestii finansowania kościołów. Np. w Stanach Zjednoczonych separacja państwa od kościoła jest dokonana za pomocą pierwszej poprawki do Konstytucji, tzw. Establishment Clause z 1791 r.

Tendencje te napotykały na silny opór m.in. Kościoła katolickiego, m.in. papież Pius IX 8 grudnia 1864 roku ogłosił encyklikę „Quanta cura”, w której m.in. potępiona została idea rozdzielenia Kościoła od państwa. Rozdział ten potępił też 11 lutego 1906 roku papież Pius X w encyklice „Vebementer nos”.

Stan obecny Europa W Unii Europejskiej funkcjonują 3 modele stosunków między państwem a wspólnotami religijnymi: Zespolenie. Formalnie nie istnieje rozdział kościoła od państwa w wyżej wymienionych państwach Europy, gdzie obowiązuje religia państwowa Obecnie te powiązania ulegają zmianie. Przyjazny rozdział. Model ten występuje m.in. w krajach obszaru języka niemieckiego (Niemcy, Austria, Lotaryngia, francuska Alzacja) oraz w krajach romańskich (Włochy, Hiszpania, Portugalia). Podstawą stosunków państwo-kościół są dwustronne umowy o charakterze konkordatowym, określające stosunki państwa z kościołami w duchu omówienia zasad współpracy. Państwo, mimo że nie identyfikuje się z żadnym z wyznań, w konstytucji niekiedy zawiera odniesienie do Boga (tzw. Invocatio Dei). Państwo kieruje się zasadą nie identyfikacji z określonymi wspólnotami wyznaniowymi, respektuje ich niezależność i autonomię, gwarantuje wolność przekonań i praktyk religijnych. Treścią umów prawnych między państwem i kościołem są sprawy edukacji (funkcjonowanie kościelnego szkolnictwa wyższego, konfesyjnych szkół średnich, podstawowych i przedszkoli) oraz niekiedy nauka religii w szkołach publicznych, a ponadto sprawy własnościowe i stosunki z władzami religijnymi. Taki model panuje również w Polsce. Ostra separacja. Ten model występuje np. w prawodawstwie Francji i jej konstytucyjnej zasady świeckości państwa (vide laicyzm). Organizacje religijne traktowane są na równi z innymi organizacjami i nie stoją ponad prawem. Formalno-prawny status organizacji religijnych to rola prywatnych stowarzyszeń kultowych. Obecna polityka osłabia te tendencje, niemniej religię nadal traktuje się jako sprawę sfery prywatnej, a jej wspólnotowy charakter nie jest widziany jako przyczyna do jej wspierania.

Podstawowe formy finansowania W Europie najczęściej występują poniższe formy finansowania związków wyznaniowych: podatek kościelny (m.in. Austria, Dania, Finlandia, Niemcy, Szwajcaria, Szwecja) dobrowolny odpis z podatku dochodowego obywatela na kościół (m.in. Hiszpania, Holandia, Węgry, Włochy) brak podatku kościelnego – państwo dotuje związki wyznaniowe (m.in. Belgia, Czechy, Grecja, Luksemburg, Słowacja) wsparcie kościoła w ograniczonym zakresie (m.in. Francja, Irlandia, Portugalia).

Austria Każdy dorosły wierny Kościoła katolickiego, Kościołów protestanckich oraz Kościoła starokatolickiego obowiązany jest do regularnego płacenia składki. Austriacy płacą 1,1% podstawy opodatkowania (za pośrednictwem urzędów skarbowych) na wybrany przez siebie Kościół z oficjalnej listy. Częściowo państwo również finansuje Kościoły i związki wyznaniowe. Szkoły uznanych związków wyznaniowych są finansowane przez państwo. Religia w państwowych szkołach publicznych jest również finansowana przez budżet. Zarejestrowane związki wyznaniowe nie płacą podatku gruntowego, gdy nieruchomość jest wykorzystywana do celów religijnych czy administracyjnych.

Belgia W Belgii z budżetu państwa opłacane są pensje i mieszkania duchownych, budowa i utrzymania kościołów oraz szkoły. Mówi o tym artykuł 181 konstytucji Belgii. 60% belgijskich uczniów szkół średnich uczęszcza do szkół pozostających w sieci szkolnictwa katolickiego. W szkołach państwowych obowiązkowe są, finansowane przez państwo, zajęcia z religii lub etyki. Spod opodatkowania wyłączone są dochody uzyskiwane z własności budynków bądź ich części, w których odprawiane są nabożeństwa.

Czechy Większość wydatków Kościoła katolickiego pokrywa państwo.

Pensje duchownych należących do zarejestrowanych związków wyznaniowych oraz koszty remontów zabytkowych budynków kościelnych pokrywane są z budżetu państwa. W 2009 roku czeski Kościół katolicki otrzymał z budżetu państwa 35,5 mln euro, z czego ponad 91% zostało wydane na pensje duchowieństwa.

14 lipca 2012 roku czeski rząd uchwalił ustawę o rekompensacie dla Kościołów za zabrane majątki po roku 1918. 80% przekazywanych dóbr trafi do Kościoła katolickiego. Będą to: 2,5 tysiąca budynków (o wartości 3 mld euro), 175 tysięcy hektarów lasów i 25 tysięcy hektarów ziemi. Oprócz tego państwo będzie płacić przez 30 lat odszkodowanie w wysokości 2 mld koron rocznie, czyli równowartość ok. 340 mln złotych (ustawowa kwota 60 mld koron będzie powiększona o inflację, więc do 2043 roku przekazane zostanie ok. 100 mld koron). Samo przyznawanie odszkodowań spowoduje podwojenie majątku Kościoła. Jednocześnie, począwszy od roku 2016, państwo będzie o 5% rocznie obniżać pensje osobom duchownym, aż do kompletnego wycofania się z finansowania Kościoła w 2030 roku. Według opozycji wartość rekompensaty za ziemię rolną przekracza jej cenę rynkową.

Emerytury duchownych są tak samo obliczane jak emerytury innych obywateli.

Dania Artykuł 4 Konstytucji Danii mówi, że Kościół Ewangelicko-Luterański jest kościołem narodowym i powinien być wspierany przez państwo. Z drugiej strony, art. 68 mówi, że nikt nie jest zobowiązany do wspierania finansowego innego kościoła, niż jego własny. Członkowie Kościoła Danii płacą podatek kościelny w wysokości do 1,5% podstawy opodatkowania. Osoby niebędące członkami Kościoła Danii nie płacą podatku kościelnego, ale dotacje państwa na rzecz kościoła stanowią 12% jego przychodów. Oznacza to, że kościół wspierany jest z pieniędzy pochodzących od wszystkich obywateli, nie tylko jego członków. Ponadto pensje biskupów są im wypłacane przez państwo. W sumie roczny budżet Kościoła Danii wynosi ok. 606 mln euro, 75% tej sumy pochodzi z podatku od wiernych, 12% – od państwa, a 13% z dochodów od nieruchomości. Darowizny na rzecz tego Kościoła zwolnione są z podatków.

Kościół katolicki i inne, pozostałe związki wyznaniowe, rejestrowane są jako prywatne stowarzyszenia.

Koszty przedmiotu „wiedza religijna” ponoszone są przez państwo.

Finlandia Kościół luterański i Kościół prawosławny otrzymują środki pochodzące z odpisów podatkowych od swoich członków, którzy płacą podatek na kościół w wysokości 1–2%. Są również zwolnione z płacenia podatku dochodowego. Podatek na rzecz kościołów płacą również prywatne przedsiębiorstwa, w zależności od wyznania ich właścicieli. Jest to jedyne takie rozwiązanie w Europie. Kościół katolicki nie otrzymuje żadnych dotacji ani nie dotyczą go żadne zwolnienia podatkowe.

Francja We Francji w 1905 roku uchwalono ustawę o rozdziale Kościoła od państwa. Przed 1905 rokiem księża dostawali pensję jako urzędnicy państwowi, od tego roku zniesiono tę pozycję w budżecie państwa. Majątek Kościoła uznano za własność państwa, uwzględniono jednak możliwość powierzenia kościołów, seminariów, domów parafialnych itp. „stowarzyszeniom wyznaniowym”. Państwo jednak zobowiązało się do utrzymania kościołów wybudowanych przed 1905 rokiem. Katedry i pałace biskupie są utrzymywane z budżetu państwa, a inne świątynie przez gminy. Również ubezpieczenia księży finansuje państwo. Jedynie w Alzacji i Lotaryngii związki religijne otrzymują państwowe subwencje. Koszty zatrudnienia kapelanów i pracowników szkół wyznaniowych pokrywa państwo.

Grecja Kościół prawosławny, jako religia państwowa, jest finansowany z budżetu państwa.

Hiszpania Hiszpanie płacą 0,7% podatku dochodowego (za pośrednictwem urzędów skarbowych) na Kościół katolicki (na inne Kościoły nie można zrobić odpisu, do 2007 roku odsetek ten wynosił 0,52%). Przychód Kościoła z tego tytułu wynosi 150 mln euro rocznie. Religia w szkołach nie jest obowiązkowa, ale jest finansowana z budżetu. Państwo finansuje działalność szkołom wyznaniowym, w tym uniwersytetom katolickim. Na mocy Konkordatu państwo utrzymuje diecezje i dokonuje opłat administracyjnych, co kosztuje 144 mln euro rocznie i zwalnia Kościół katolicki z podatku od nieruchomości, co kosztuje co roku 2,5–3 mld euro. W 2019 roku hiszpański kościół katolicki otrzymał z powyższego tytułu 286 mln euro.

Holandia Holendrzy płacą 1–3% w postaci dobrowolnego odpisu z podatku dochodowego.

Irlandia Pomoc państwa sprowadza się m.in. do wsparcia szkolnictwa wyznaniowego: 90% jego kosztów finansowane jest przez państwo. Wyznaniowe budynki szkolne państwo finansuje w 80%. Ponadto kapelani w wojsku i więzieniach finansowani są z budżetu. Budowa kościołów i kaplic nie jest obciążona podatkami lokalnymi.

Luksemburg W kraju tym nie ma podatku kościelnego. Państwo finansuje związki wyznaniowe.

Niemcy W Niemczech podatek kościelny (Kirchensteuer) jest dodatkowym obciążeniem podatników (nie pomniejsza podatków wpływających do kasy państwowej ani krajowej). Jego wielkość jest różna w różnych niemieckich krajach związkowych. Wynosi od 8 do 9% podatku dochodowego, czyli od 0,2 do 1,5% podstawy opodatkowania. Aby nie płacić tego podatku, trzeba oficjalnie wystąpić z Kościoła. Kościoły płacą państwu 3–5% przekazywanej kwoty jako opłatę za to pośrednictwo.

Roczny sumaryczny przychód kościołów ewangelickiego i katolickiego z tytułu podatku kościelnego wynosi 8 miliardów euro, w tym, z tytułu tego podatku, państwo przekazuje Kościołowi katolickiemu od 4,0 mld euro (w 2005 roku) do 5,1 mld euro rocznie (w 2008 roku).

Kościół katolicki ma udziały w przedsiębiorstwach, np. posiada własne banki (Pax-Bank i Liga-Bank), a także wydawnictwo Weltbild.