Wolna bankowość – model organizacji systemu pieniężnego, w którym banki posiadają swobodę emisji własnego pieniądza papierowego (banknotów), jednocześnie nie podlegając żadnym szczególnym regulacjom poza tymi, które obowiązują większość przedsiębiorstw. W systemie wolnej bankowości siły rynkowe kontrolują całkowitą ilość banknotów i depozytów jaką może utrzymać dany poziom rezerw gotówkowych, przy czym rezerwy te składają się albo z rzadkiego dobra (takiego jak złoto), albo ze sztucznie ograniczonej podaży pieniądza fiducjarnego emitowanego przez bank centralny.

W najbardziej rygorystycznych wersjach wolnej bankowości nie istnieje żadna rola dla banku centralnego, albo podaż pieniądza banku centralnego ma być trwale zamrożona. Nie ma zatem żadnej instytucji państwowej działającej jako monopolistyczny pożyczkodawca – funkcja ta zostaje w rękach sektora prywatnego, podobnie jak miało to miejsce w Stanach Zjednoczonych podczas paniki finansowej z 1907 roku.

Do znanych zwolenników modelu należą David Friedman, Fred Foldvary, Friedrich August von Hayek, George Selgin, Steven Horwitz oraz Richard Timberlake.

Choć Hayek jest powszechnie uznawany za pionierskiego powojennego zwolennika wolnej bankowości dzięki swojej broszurze The Denationalization of Money, wcześniej ekonomista Benjamin Klein również opowiadał się za tym modelem w swoim artykule z 1974 roku, The Competitive Supply of Money.

Historia Bankowość w różnych okresach i miejscach podlegała regulacjom w różnym stopniu, a niekiedy była prawie całkowicie nieregulowana. Systemy wolnej bankowości istniały w ponad 60 krajach, gdzie pierwszy system konkurencyjnej emisji banknotów powstał ponad 1,000 lat temu w Chinach. Wolna bankowość była szeroko rozpowszechniona w XIX i na początku XX wieku. Kevin Dowd w swoim artykule przedstawia obecnie znane epizody wolnej bankowości i szczegółowo omawia niektóre z nich, w tym Fuzhou, Francję, Kanadę, Kolumbię i Irlandię.

Systemy monetarne oparte na monopolistycznej emisji banknotów – w tym emisja przez skarb państwa, zarząd walutowy oraz bankowość centralna – zastąpiły wszystkie przypadki wolnej bankowości do połowy XX wieku. Było wiele przyczyn zaniku wolnej bankowości:

Chęć naśladowania instytucji bardziej rozwiniętych gospodarek, zwłaszcza Wielkiej Brytanii – bank Anglii stał się wzorem dla wielu późniejszych banków centralnych poza Imperium Brytyjskim, Dążenie rządów narodowych do odbierania senioratu wynikającego z emisji banknotów, Kryzysy finansowe w niektórych systemach wolnej bankowości, które wywołały postulaty zastąpienia jej innym systemem mającym – według jego zwolenników – generować mniej problemów, Teorie ekonomiczne wskazują na przewagę bankowości centralnej nad wolną.

Niektórzy wybitni ekonomiści XVIII i XIX wieku, przede wszystkim Adam Smith bronili wolnej bankowości w opozycji do doktryny realnych weksli. Jednak po połowie XIX wieku ekonomiści zajmujący się problematyką pieniężną skierowali uwagę na inne zagadnienia, a wolna bankowość przestała budzić zainteresowanie.

Współczesny powrót debaty ekonomicznej nad wolną bankowością rozpoczął się w 1976 roku wraz z publikacją The Denationalisation of Money stworzoną przez ekonomistę Friedricha Hayeka, który postulował, by państwa narodowe przestały rościć sobie prawo do monopolu na emisję pieniądza i dopuściły prywatnych emitentów, takich jak banki, do dobrowolnej konkurencji w tym zakresie.

W latach 80. XX wieku koncepcja ta rozwinęła się w coraz bardziej rozwiniętą teorię wolnorynkowego pieniądza i bankowości. Jej zwolennicy – Lawrence White, George Selgin oraz Richard Timberlake – coraz częściej koncentrowali swoje prace oraz badania wokół tej idei, zajmując się zarówno współczesną teorią i możliwościami jej zastosowania jak i historię spontanicznie rozwijających się systemów wolnej bankowości.

Australia Pod koniec XIX wieku bankowość w Australii podlegała niewielkim regulacjom. Działały tam wówczas cztery duże banki, każde posiadające po 100 oddziałów, które łącznie obsługiwały około połowy całego sektora bankowego, a bankowość oddziałowa i depozytowa były znaczniej rozwinięte od tych w innych, silniej regulowanych krajach takich jak Wielka Brytania czy Stany Zjednoczone. Banki przyjmowały nawzajem swoje banknoty po wartości nominalnej. Marże odsetkowe wynosiły około 4% rocznie. W latach 90. XIX wieku załamanie cen ziemi doprowadziło do upadku wielu mniejszych banków i towarzystw budowlanych.

Szwajcaria W XIX wieku kilka kantonów szwajcarskich zderegulowało regulacje bankowe dopuszczając swobodny dostęp do rynku i emisję banknotów. Kantony zachowały kompetencje w zakresie bankowości aż do uchwalenia federalnej ustawy bankowej z 1881 roku. Centralizacja emisji banknotów ograniczyła problem istnienia "dezorientującej różnorodności banknotów o różnej jakości [...] przy zmiennych kursach wymiany".

Szkocja Wolna bankowość w Szkocji trwała od 1716 do 1845 roku i jest prawdopodobnie najlepiej przebadanym oraz najbardziej rozwiniętym przykładem wolnej bankowości. System opierał się na trzech bankach posiadających przywilej emisyjny – Bank of Scotland, Royal Bank of Scotland oraz British Linen Company – oraz licznych bankach nieuprzywilejowanych. Doprowadziło to do powstania bardzo stabilnego i konkurencyjnego systemu bankowego.

Stany Zjednoczone Choć okres od 1837 do 1864 roku w Stanach Zjednoczonych jest często określany jako "Era Wolnej Bankowości", nazwa ta jest myląca w świetle przedstawionej wcześniej definicji "wolnej bankowości". Wolna bankowość w Stanach przed wojną secesyjną odnosi się do różnych systemów bankowości stanowej opartych na ustawach określanych wówczas mianem "ustaw o wolnej bankowości". Ustawy te wymagały, by nowi uczestnicy rynku uzyskiwali licencje zatwierdzane w głosowaniu przez legislaturę stanową, co umożliwiało korupcję. Te ogólne przepisy bankowe ograniczały także działalność banków w istotny sposób. Przede wszystkim amerykańskie banki wolnej bankowości mogły posiadać tylko jedną placówkę i musiały zabezpieczać emisję swoich banknotów nie tylko rezerwami złota, ale także poprzez zakup i przekazywanie władzom bankowym określonych papierów wartościowych uznanych przez prawo danego stanu jako dopuszczalne zabezpieczenie; papiery te zwykle obejmowały obligacje emitowane przez rządy stanowe. Spadek wartości tych obligacji był uznany za główną przyczynę bankructw banków w momentach, gdy jednocześnie upadało wiele instytucji bankowych w danym stanie. Brak bankowości oddziałowej powodował z kolei, że banknoty emitowane przez poszczególne stany były dyskontowane według różnych stawek po oddaleniu się od miejsca emisji – co było znacznym utrudnieniem dla właścicieli banknotów. Jako powód upadłości wskazuje się także bardziej ogólną utratę wartości aktywów. Kilku autorów przypisuje wysoką liczbę bankructw w okresie wolnej bankowości w Stanach ograniczeniom nakładanym na strukturę aktywów banków. W latach 1863-1913, znanych jako Era Banków Narodowych, banki posiadające licencje stanowe działały w ramach systemu wolnej bankowości. Niektórzy badacze uznają, że ten system był w większości stabilny w porównaniu z bankami narodowymi tego okresu.

Szwecja Szwecja posiadała dwa okresy wolnej bankowości – od lat 30. XIX wieku do lat 60. XIX wieku, oraz od lat 60. XIX wieku do pierwszych lat XX wieku (1902). Po kryzysie bankowym z 1857 roku wzrosło społeczne poparcie dla prywatnych banków i prywatnych emitentów pieniądza – zwłaszcza Stockholms Enskilda Bank założonego w 1856 roku. W 1864 roku parlament przyjął nową ustawę bankową deregulującą stopy procentowe. Kolejne dziesięciolecia stanowiły szczytowy okres szwedzkiej wolnej bankowości, a po 1874 roku nie zakładano już nowych prywatnych banków. W 1901 roku zakazano emisji prywatnego pieniądza. Badania nad okresem szwedzkiej wolnej bankowości wskazują na stabilność systemu oraz tylko jedno bankructwo związane z oszustem w ciągu 70 lat.

Chiny Jiaozi było formą banknotu, która pojawiła się około X wieku w Chengdu – stolicy prowincji Syczuan w Chinach. W okresie od 960 do 1004 roku emisja banknotów pozostawała całkowicie w rękach prywatnych kupców. Dopiero, gdy rząd zdecydował się uregulować tę działalność z powodu domniemanych przypadków narastających oszustw i sporów, przyznał 16 licencji największym kupcom.

Indie Wolna bankowość dominowała w Indiach w pierwszej połowie XIX wieku. Odnotowano około 15 takich banków (jest możliwe, że istniało ich więcej); najwcześniejszym z nich był Bank of Hindustan. Ustawa o pieniądzu papierowym z 1861 roku zapoczątkowała monopol rządu (brytyjskich) Indii na emisję banknotów – cztery lata po przejęciu przez niego władzy od Kompanii Wschodnioindyjskiej.

Przypisy

Kategoria:Bankowość Kategoria:Szkoła austriacka