thumb|upright=1.3| mały|Kościół św. Józefa (Bernardynów) w Mińsku Województwo mińskie w Rzeczypospolitej Obojga Narodów było rozległym chociaż niezbyt ludnym, zwłaszcza w południowej części, województwem położonym na ziemiach ruskich Wielkiego Księstwa Litewskiego.

Historia Tereny województwa mińskiego zamieszkiwane były we wczesnym średniowieczu przez wschodniosłowiańskie plemię Krywiczów, mające siedziby między Dnieprem a Berezyną. W XI w. ziemie te należały do księstwa połockiego, a w XII w., po podziałach dzielnicowych, pojawili się książęta mińscy, czasami samodzielni, ale częściej uznający zwierzchność wielkich książąt kijowskich. W tym samym wieku rozpoczęły się najazdy Litwinów. W I poł. XIII w. księstwo mińskie opanował, lub co najmniej uzależnił od siebie, litewski książę Ryngold. Osłabienie Litwy po śmierci Mendoga spowodowało, że księstwo znalazło się w orbicie wpływów księstwa halicko-włodzimierskiego. Już jednak ok. 1300 r. litewski książę Witenes opanował ziemię mińską na stałe. Województwo utworzono z części województwa wileńskiego w 1566 r. W 1569 r. do województwa przyłączono z województwa kijowskiego powiat mozyrski. Po I rozbiorze Polski do województwa przyłączono pozostałą przy Wielkim Księstwie część powiatu orszańskiego z województwa witebskiego. Województwo przestało istnieć po II rozbiorze Polski (1793).

W Rzeczypospolitej Obojga Narodów Województwo miało dwóch senatorów: wojewodę i kasztelana. Do senatu Rzeczypospolitej weszli w 1569 r. na ostatnich miejscach w swoich grupach. Wojewoda zabierał głos na końcu, po pomorskim. Kasztelanowi przypadło ostatnie krzesło w senacie, również po pomorskim. Za nim cisnęli się już tylko senatorowie drążkowi. Ze względu na rozległość, a nie ludność, województwo było podzielone na trzy powiaty: miński, mozyrski i rzeczycki. Jak w każdym powiecie, również w tym województwie, szlachta wybierała po dwóch posłów na sejm i po dwóch deputatów do Trybunału Głównego Wielkiego Księstwa Litewskiego, od 1599 r. po jednym oddzielnie na każdą sesję litewską i ruską. Sejmiki ziemskie odbywały się w stolicach powiatów. Czasami w Mińsku odbywał się sejmik generalny całego województwa. W Mińsku także stawała szlachta na popisy pospolitego ruszenia. Każde z trzech miast powiatowych było starostwem grodowym, posiadającym sąd grodzki. Sądy ziemskie sądziły również w miastach powiatowych.

Od 1599 r. co drugi rok, na przemian z Nowogródkiem, w Mińsku odbywała się wiosenna sesja Trybunału Litewskiego (jesienna zawsze w Wilnie). Trwała 22 tygodnie poczynając od poniedziałku po Trzech Królach i sądziły się na niej województwa ruskie Wielkiego Księstwa: mińskie, nowogródzkie, witebskie, mścisławskie, smoleńskie. W 1775 r. sesję mińską przeniesiono, w związku z odpadnięciem w I rozbiorze części województw wschodnich od Litwy, do Grodna.

Herbem województwa była Pogoń w kolorze cielistym, umieszczana w czerwonym polu na żółtej chorągwi. Po wprowadzeniu w Rzeczypospolitej w 1776 r. mundurów wojewódzkich, posłowie powiatów mińskiego i mozyrskiego występowali, identycznie jak smoleńscy, w karmazynowych kontuszach z granatowymi wyłogami, pod nimi nosili granatowe żupany. Rzeczyczanie nosili żupany białe i takież wyłogi.

Do 1648 r. województwo mińskie omijały wojny. Powstanie Chmielnickiego rozpoczęło dwudziestoletni okres zniszczeń, który doprowadził do znacznego zmniejszenia liczby ludności i upadku miast; niektóre z nich nie podniosły się już nigdy. Białoruska ludność wsi i miast przyłączyła się do powstania. W 1648 r. powiat mozyrski i rzeczycki zostały praktycznie w całości opanowane przez powstańców wspomaganych kozackimi wojskami Iwana Zołotareńki. Polacy i Żydzi, którzy nie zdołali ujść, zostali wymordowani. Należący do grupy zwolenników zdecydowanej rozprawy z powstaniem hetman Janusz Radziwiłł rozpoczął w 1649 r. krwawą kampanię wojsk litewskich. Pod Rzeczycą i Łojowem rozbił regularne oddziały wojsk kozackich. Odbił pozajmowane zamki, poskromił zbuntowane miasta. W Mozyrzu urządził rzeź, łagodniej potraktował Bobrujsk, którego mieszkańcy stawiali mniejszy opór. Powstanie na Białorusi zostało praktycznie stłumione. Od 1654 r. tereny województwa stały się jedną z aren walk w wojnie Rzeczypospolitej z Rosją, trwającej z przerwami aż do 1667 r. Przez znaczną część tego czasu województwo znajdowało się we władaniu Rosjan. Dopiero rozejm andruszowski przywrócił pełną kontrolę Litwy nad województwem. W 1708 r. przez teren województwa przeszły w drodze na Ukrainę wojska szwedzkie Karola XII, dokonując zniszczeń, zwłaszcza w powiecie mińskim.

Geografia Od północnego zachodu i zachodu województwo graniczyło z rdzennie litewskimi ziemiami Auksztoty (województwo wileńskie), od zachodu z województwem nowogródzkim i brzeskim, na południu stykało się z województwami koronnymi: kijowskim i czernihowskim, na wschodzie i północnym wschodzie graniczyło z będącymi przedmiotem sporów z Rosją województwami połockim, witebskim, mścisławskim i smoleńskim. Województwo miało kształt prostokąta z dużo dłuższymi bokami zachodnim i wschodnim. Rozdzielała je na dwie części płynąca z północy na południe Berezyna, której cały bieg znajdował się na terenie województwa. Wpadała ona do Dniepru, który wypływał z województwa mścisławskiego i po wchłonięciu Berezyny płynął na południe środkiem województwa mińskiego. Część granicy z województwem nowogródzkim stanowiła rzeka Ptycz, do jej ujścia do Prypeci. Na zachód od tej ostatniej, częściowo wzdłuż rzeki Słowieśny, biegła granica z województwem brzeskim. W północnej części województwa mińskiego miała swe źródła Wilia, a bardziej na południe Niemen, obie rzeki płynęły na zachód. Ważną rzeką w centralnej części województwa była będąca dopływem Berezyny Świsłocz. Północną część województwa stanowiły rozległe, niezbyt urodzajne równiny, południowo-zachodnia (powiat mozyrski) leżała na Polesiu.

Powiat miński

Głównym miastem województwa i jednym ze znaczniejszych na Litwie był Mińsk. Miasto było w całości, łącznie z zamkami dolnym i górnym, drewniane. Znaczenia przydał mu sądzący tu od 1599 r., co 2 lata przez pond 5 miesięcy w roku, Trybunał Główny Wielkiego Księstwa Litewskiego. Powodowało to, że miasto stawało się wówczas miejscem zjazdu szlachty z kilku województw. W Mińsku odbywały się również na św. Józefa (19 marca) słynne na całą Litwę kontrakty (zjazdy będące rodzajem targów i miejscem podpisywania oraz realizacji umów np. kredytowych). Po przeniesieniu sesji ruskiej Trybunału do Grodna, miasto podupadło.

Ważniejsze miejscowości Budsław (Buda) – miejscowość nad rzeką Serwecz. Własność bernardynów. Miejsce pielgrzymkowe związane z obrazem Najświętszej Marii, otrzymanym przez wojewodę mińskiego Jana Dominikowicza Paca od papieża Klemensa VIII i podarowanym bernardynom w 1598 r. Początkowo kościół drewniany, od 1643 r. murowany. Chołopienicze – miasteczko, które rozwinęło się w XVIII w. W 1703 r. właściciel Marcjan Chalecki ufundował tu drewniany kościół i murowany klasztor dominikanów. Utworzyli oni „szkołę akademicką podwydziałową o trzech klasach”. Po I rozbiorze odbywały się tu sejmiki szlachty z pozostałej przy Rzeczypospolitej części powiatu orszańskiego z województwa witebskiego. Dokszyce – miasteczko Kiszków nad Berezyną. Kościół fundowany przez biskupa żmudzkiego Stanisława Kiszkę w 1608. Miasteczko oddane przez biskupa na uposażenie kapituły żmudzkiej. W 1708 r. kościół i miasto spalone przez Szwedów w czasie III wojny północnej. Po III rozbiorze przez 2 lata (do 1797) siedziba powiatu. Dubrowy (Dąbrowna), miasteczko, siedziba rodowa Hlebowiczów, a po ich wymarciu własność Sapiehów. W miasteczku kościół, a od ok. 1625 r. również klasztor bernardynów. thumb|Pałac Ogińskich w Dukorze w XIX w., Napoleon Orda Dukora – wieś będąca własnością Ogińskich. Duży pałac. Hajna – wieś królewska. Jeden z pierwszych siedmiu kościołów na Litwie. Od 1781 r. murowany. Iwieniec – do końca XVIII w. (z przerwą 140 lat na najdłuższy być może proces w historii Polski) własność Sołłohubów. Kościół murowany od 1606 r. W XIX w. własność Plewaków, a następnie w rękach rosyjskich. Ilia – miasteczko Sawickich, później Sołłohubów. Kościół od 1728. W XVIII w. w majątku Sołłohubowie założyli hutę szkła. Kamień – miasteczko nad granicą z województwem wileńskim. Własność Zbrzezińskich, później Dołmatów Isajkowskich, następnie Judyckich, w XIX w. własność Plewaków. Kościół fundowany w 1522 i odbudowany po zniszczeniach w 1679. Kojdanów – miasteczko, starostwo niegrodowe, które Zygmunt II August oddał na własność Mikołajowi Radziwiłłowi Rudemu i odtąd pozostało w rękach tej rodziny. Radziwiłłowie tytułowali się m.in. hrabiami na Kojdanowie. W miasteczku był zamek, który Mikołaj Radziwiłł przekształcił w zbór kalwiński. W 1681 r. majętność kojdanowska miała wartość ok. 30 000 złotych. Korzeniec – miasteczko przy trakcie z Mińska do Dzisny. Własność Ogińskich. Krzywicze – miasteczko nad rzeką Serwecz, będące jedną z głównych siedzib Kiszków, mających wokół duże posiadłości. Zmarł tu w 1653 r. ostatni przedstawiciel tego magnackiego rodu, wojewoda połocki, hetman wielki litewski Janusz Kiszka. thumb|Łohojsk w XIX w., Napoleon Orda Łohojsk (Łohojsko, Łohwojsk) – w XVII w. najważniejsze po Mińsku miasto powiatu, leżące przy trakcie z Mińska do Dyneburga. Własność Tyszkiewiczów. W mieście znajdował się zamek spalony przez Szwedów w 1706 r. W 1673 r. miasteczko otrzymało od Michała Korybuta Wiśniowieckiego przywilej coniedzielnych targów i prawo organizacji dwóch jarmarków rocznie. W mieście znajdował się kościół katolicki, ufundowany w 1609 r. przez Aleksandra Tyszkiewicza, klasztor bazylianów ufundowany przez starostę żmudzkiego Stanisława Tyszkiewicza na początku XVIII w., dwie cerkwie unickie i dwie dyzunickie. Mohylna (Mohilna) – położone nad Niemnem malutkie miasteczko. Własność Paców, później Radziwiłłów. Naliboki – miasteczko i duży majątek Radziwiłłów nieświeskich. Duża huta żelaza. Radoszkowicze – miasteczko przy trakcie z Mińska do Wilna. Starostwo niegrodowe płacące 3200 zł kwarty i 1382 zł hiberny. Podczas III wojny północnej Karol XII stacjonował tu prawie 3 miesiące przed wyprawą na Ukrainę (1708). Raków – wieś parafialna, własność Sanguszków, później Sołłohubów. Klasztor dominikanów od 1679 r. Smiłowicze – miasteczko Sapiehów, później Zawiszów, na koniec Ogińskich. Smolewicze – wieś, ośrodek dużego majątku Radziwiłłów. Zasław Litewski – małe prywatne miasteczko, ośrodek kalwinizmu w województwie w II poł. XVI w. Właścicielem był wówczas kalwin, wojewoda trocki Jan Hlebowicz. Później (ok. 1678) w posiadaniu Sapiehów, a od ok. 1775 w rękach Antoniego Przeździeckiego, tytułującego się hrabią na Zasławiu. Zasław po angielsku. Ziembin – malutkie miasteczko będące własnością Sakowiczów, później Chreptowiczów.

Powiat mozyrski

Powiat leżał we wschodniej części Polesia. Nawet w ogólnie słabo zaludnionym województwie mińskim wyróżniał się niewielką liczbą mieszkańców. Mozyrskie starostwo grodowe nie było zbyt intratne, przynosiło rocznie 3021 zł kwarty i 885 zł hiberny. Skutkiem tego nie było przedmiotem zbytnich zabiegów i król nadawał je najczęściej lokalnej, zasłużonej szlachcie lub przypadło po prostu wszechwładnym na Litwie Radziwiłłom.

Ważniejsze miejscowości