Hermogen, cs. Swiaszczennomuczenik Jermogien, patriarch Moskowskij i wsieja Rusi czudotworiec (ur. ok. 1530 w Kazaniu w Chanacie Kazańskim, zm. w Moskwie) – drugi (de facto trzeci)Po zaliczeniu w poczet patriarchów Ignacego, nieuznawanego przez Rosyjski Kościół Prawosławny za kanonicznego zwierzchnika. patriarcha moskiewski i całej Rusi, cudotwórca, męczennik i święty prawosławny.
Dokładna data i miejsce urodzenia hierarchy pozostają nieustalone. Przed 1579 przyjął święcenia kapłańskie i służył w Kazaniu. W 1579 brał udział w zainicjowaniu kultu Kazańskiej Ikony Matki Bożej. W 1587 złożył wieczyste śluby mnisze, po czym został wyświęcony na biskupa kazańskiego i astrachańskiego, a następnie podniesiony do godności metropolity. W eparchii kazańskiej prowadził działalność misyjną wśród Tatarów i innych ludów niesłowiańskich, nawracając na prawosławie wyznawców islamu we współpracy z miejscową świecką administracją.
Urząd patriarchy moskiewskiego i całej Rusi objął w 1606, po usunięciu z niego Ignacego, współpracującego z Dymitrem Samozwańcem I. Objęcie przezeń najwyższej godności w hierarchii Cerkwi rosyjskiej było możliwe dzięki poparciu cara Wasyla Szujskiego. Do obalenia Szujskiego w 1610 Hermogen wspierał swoim autorytetem jego władzę, m.in. potępiając powstanie Bołotnikowa i działalność Dymitra Samozwańca II. Po upadku Szujskiego patriarcha wzywał do wyboru nowego cara spośród Rosjan, zgadzając się na objęcie tronu przez polskiego królewicza Władysława Wazę jedynie po przyjęciu przezeń powtórnego chrztu prawosławnego. Po śmierci drugiego Samozwańca, gdy Hermogen zorientował się, że scenariusz taki jest nierealny, a na nowego cara chciałby koronować się król polski Zygmunt III Waza, wezwał Rosjan do zbrojnego oporu przeciwko polskiej interwencji w Rosji. W gramotach kierowanych do poszczególnych miast rosyjskich przedstawiał walkę z Polakami jako jedyną drogę ratunku dla Rosji oraz świętą wojnę prawdziwej wiary – prawosławia – z herezją katolicyzmu. Po zebraniu się pod Moskwą pierwszego pospolitego ruszenia przeciwko Polakom i wybuchu rozruchów w stolicy w końcu marca 1611 Hermogen odmówił potępienia powstańców, za co został w kwietniu tego samego roku uwięziony w Monasterze Czudowskim. Mimo nacisków polskiej załogi Kremla i popierających ją bojarów nie wycofał się ze swoich wezwań do walki o wyzwolenie Rosji. W sierpniu 1611 przesłał z więzienia ostatnią utrzymaną w tym duchu gramotę, kierowaną do metropolity kazańskiego Efrema i mieszkańców Niżnego Nowogrodu. Zmarł w lutym roku następnego, najprawdopodobniej zamorzony głodem.
Nieformalny kult Hermogena pojawił się natychmiast po jego śmierci. W 1913 Rosyjski Kościół Prawosławny oficjalnie uznał go za świętego kapłana-męczennika (swiaszczennomuczenik). Relikwie patriarchy są przechowywane w soborze Zaśnięcia Matki Bożej na Kremlu moskiewskim.
Życiorys Młodość Dokładna data narodzin przyszłego patriarchy jest nieznana. Sytuowanie jej w okolicach rok 1530 jest związane z polskimi relacjami z 1610, według których patriarcha Hermogen był już osiemdziesięcioletnim starcem. W życiu świeckim przyszły hierarcha mógł nosić imię Jermołaj. Również miejsce urodzenia i pochodzenie hierarchy nie są jednoznacznie ustalone. Hermogen mógł urodzić się w Kazaniu lub nad Donem, w rodzinie miejscowych Kozaków. Inne świadectwa uznają go za potomka Szujskich lub Golicynów, wskazują na pochodzenie z ludzi posadskichTj. drobnych rzemieślników lub kupców. lub z rodziny duchownego prawosławnego.
Pierwszym miejscem pracy duszpasterskiej przyszłego patriarchy był monaster Przemienienia Pańskiego w Kazaniu, gdzie służył jako biały duchowny jeszcze za życia założyciela wspólnoty, Warsonofiusza. W 1579 był proboszczem kazańskiej cerkwi św. Mikołaja Tulskiego. W tym samym roku według tradycji Cerkwi miało miejsce cudowne objawienie Kazańskiej Ikony Matki Bożej, które zapoczątkowało jej kult. Z błogosławieństwa biskupa kazańskiego Jeremiasza duchowny przeniósł ikonę z miejsca pojawienia się do administrowanej przez siebie świątyni, położonej w bezpośrednim sąsiedztwie, a następnie do soboru Zwiastowania w Kazaniu. Być może był również autorem przesłanej Iwanowi Groźnemu opowieści o pojawieniu się ikony i towarzyszących temu wydarzeniu cudach.
W 1587, po śmierci nieznanej z imienia żony, przyszły patriarcha złożył w Monasterze Czudowskim wieczyste śluby mnisze, przyjmując imię Hermogen. Jeszcze w tym samym roku otrzymał godność igumena, a następnie archimandryty i został przełożonym monasteru Przemienienia Pańskiego w Kazaniu.
Metropolita kazański 13 maja 1589 miała miejsce jego chirotonia na biskupa kazańskiego i astrachańskiego. Natychmiast otrzymał tytuł metropolity, zostając pierwszym w historii biskupem kazańskim noszącym tę godność. Jako metropolita kazański Hermogen kontynuował działalność misyjną wśród nierosyjskich mieszkańców Powołża, działając na terenie niedawno przyłączonym do Rosji i słabo schrystianizowanym. W swojej aktywności wykazywał daleko posunięty fanatyzm religijny. Rodziny nierosyjskie, które przyjęły prawosławie, nakazywał przesiedlać do osiedli rosyjskich, by pozostawały w otoczeniu współwyznawców. W przypadku oporu dopuszczał stosowanie bezpośredniego przymusu, kar cielesnych i więzienia. W 1591 osobiście spędził kilka dni w soborze w Kazaniu, czytając niedawno ochrzczonym Pismo Święte i homilie. Być może był również autorem zbioru rytów przyłączenia do Kościoła prawosławnego wyznawców katolicyzmu, islamu i wyznawców innych religii, datowanego na 1598.
Przyczynił się do spopularyzowania kultu świętych związanych z ziemią kazańską. Za zgodą patriarchy Hioba zainicjował coroczne uroczystości ku pamięci ofiar oblężenia i zdobycia Kazania przez Iwana Groźnego. Doprowadził również do uznania za świętych trzech mężczyzn zabitych przez Tatarów z powodu wyznawania religii chrześcijańskiej – Joanna, Piotra i Stiefana (dwaj ostatni byli pochodzenia tatarskiego). Hermogen zainicjował również budowę szeregu nowych cerkwi na terenie swojej eparchii. W 1595 przeprowadził translację relikwii Warsonofiusza i Guriasza Kazańskich. W tym samym roku na polecenie patriarchy udał się do Uglicza, by uczestniczyć w translacji relikwii księcia Romana Władimirowicza, uznanego następnie za świętego. Należał do konserwatywnego skrzydła episkopatu Rosyjskiego Kościoła Prawosławnego i był największym autorytetem dla podzielających podobne poglądy duchownych. W swojej działalności był wspierany przez rody Romanowów i Golicynów. Surowość metropolity, który nie wahał się osadzać w więzieniu lub karać cieleśnie sprzeciwiających mu się, były przedmiotem skarg przeciwko niemu kierowanych do Moskwy.
Jest możliwe, by metropolia kazańska prowadziła w okresie sprawowania urzędu biskupa ordynariusza przez Hermogena działalność wydawniczą. Może dowodzić tego fakt dwukrotnego wydania w miejscowej drukarni (działającej do 1620) tekstu nabożeństwa przed Kazańską Ikoną Matki Bożej.
W 1598 metropolita Hermogen uczestniczył w Soborze Ziemskim, jaki wybrał Borysa Godunowa na nowego cara. Brał również udział w prowadzonej przez patriarchę Hioba procesji do Monasteru Nowodziewiczego, gdzie przebywał Godunow, proszącej go o przyjęcie wyboru. Osobiście był jednak do Godunowa nastawiony negatywnie. Od 1602 posługiwał się tytułem metropolity kazańskiego i swijaskiego.
W 1605, za panowania Dymitra Samozwańca I, metropolita Hermogen został powołany na senatora (podobnie jak inni hierarchowie Rosyjskiego Kościoła Prawosławnego) i przybył do Moskwy w celu wzięcia udziału w pracach senatu. Domagał się ponownego chrztu Maryny Mniszchówny w obrządku prawosławnym, za co został zmuszony do powrotu do Kazania. Hermogen miał zostać pozbawiony godności metropolity i zamknięty w jednym z klasztorów, jednak nie doszło do tego z powodu obalenia i śmierci Samozwańca. Los metropolity kazańskiego sprawił, że żaden z pozostałych wyższych duchownych nie protestował przeciwko małżeństwu Dymitra i Maryny – ich podpisy widnieją na kontrakcie ślubnym.
Panowanie Dymitra i obecność jego polskich doradców Hermogen przyjmował jednoznacznie negatywnie, jako próbę szerzenia w Rosji katolicyzmu, który uważał za herezję równoznaczną z oddaniem się w służbę szatanowi.
Patriarcha moskiewski i całej Rusi W czasie rządów Wasyla Szujskiego right|thumb|Kopia panagii podarowanej patriarsze Hermogenowi przez Wasyla Szujskiego thumb|Ikona Hermogena z 1915 17 maja 1606 Dymitr Samozwaniec został zamordowany, zaś dwa dni później na nowego cara Duma Bojarska wybrała Wasyla Szujskiego. W czasie wyborów metropolita Hermogen opowiadał się za kandydaturą nieletniego Michała Romanowa. Szujski został koronowany 1 czerwca tego samego roku. Nowy car doprowadził do usunięcia z urzędu popieranego niegdyś przez Polaków patriarchy Ignacego, zwolennika uniatyzmu. Sobór biskupów, który ogłosił usunięcie Ignacego, wybrał zarazem na jego następcę metropolitę Hermogena, także z poparciem cara. Szujski zamierzał początkowo poprzeć kandydaturę metropolity rostowskiego Filareta (Romanowa), zmienił jednak zdanie z powodu jego dawnego poparcia dla Samozwańca, z powodu jego związków z Szeremetiewymi czy też pod wpływem wymierzonych przeciwko sobie zamieszek, o których organizację podejrzewał Romanowów. Usunięty ongiś przez Samozwańca patriarcha Hiob jeszcze żył, nie był jednak w stanie z powodu wieku i stanu zdrowia wrócić na urząd; poparł natomiast wybór Hermogena. Intronizacja nowego patriarchy odbyła się 3 lipca 1606 w soborze Zaśnięcia Matki Bożej na Kremlu moskiewskim według tego samego rytu, który został wykorzystany przy intronizacji patriarchy Hioba i przewidywał m.in. powtórzenie obrzędu chirotonii biskupiej. Zgodnie z tradycją car przekazał hierarsze w darze panagię i biały kłobuk, najstarszy chirotonią metropolita Izydor wręczył mu żezł metropolity kijowskiego Piotra, zaś po zakończonej intronizacji nowy patriarcha objechał na ośle mury Kremla.
Patriarcha potępił powstanie Bołotnikowa natychmiast po jego wybuchu. W swoich gramotach zapewniał, że Wasyl Szujski jest prawowitym carem, carewicz Dymitr nie żyje, zaś uczestnicy powstania są heretykami, sługami diabła i odstępcami od prawosławia. Chcąc ostatecznie zakończyć pogłoski o cudownym ocaleniu Dymitra, Hermogen nakazał uroczyście przenieść jego szczątki do soboru św. Michała Archanioła na Kremlu moskiewskim, spisać jego żywot i wyznaczyć trzy dni wspomnienia liturgicznego. 22 grudnia 1606 patriarcha skierował pochwalną gramotę do metropolity kazańskiego Efrema, dziękując mu za udział w stłumieniu powstania w Swijażsku. 20 lutego 1607 Hermogen razem z byłym patriarchą Hiobem, żyjącym od 1605 w monasterze w Staricy odprawił Świętą Liturgię w soborze Zaśnięcia Matki Bożej, po której wszyscy zebrani uroczyście prosili o wybaczenie zdrady prawowitych carów na rzecz Samozwańca. Po zakończeniu modlitw obaj patriarchowie wezwali cara do stłumienia powstania Bołotnikowa, co faktycznie nastąpiło. W kwietniu 1607 Hermogen oficjalnie obłożył Bołotnikowa i powstańców klątwą kościelną. W październiku 1607, gdy po zdobyciu Tuły car rozpuścił wojska, Hermogen surowo skrytykował jego decyzję. W większości kwestii był jednak bezkompromisowym zwolennikiem Szujskiego i to jego działalności car w znacznej części zawdzięczał swoją popularność w Moskwie.