Adam Vetulani (ur. 20 marca 1901 w Sanoku, zm. 25 września 1976 w Busku-Zdroju) – polski historyk prawa, autor prac z historii prawa kościelnego i średniowiecznego prawa polskiego, nauczyciel akademicki, wydawca źródeł historycznych, organizator życia naukowego, działacz ruchu ludowego i wojskowy. Profesor Uniwersytetu Jagiellońskiego (UJ), kierownik Katedry Prawa Kościelnego UJ (1934–1939) i Katedry Historii Państwa i Prawa Polskiego UJ (1947–1970)Faktycznie od 1946., dziekan Wydziału Prawa UJ (1946–1948), członek i w latach 1957–1958 sekretarz generalny Polskiej Akademii Umiejętności, uczestnik II wojny światowej w szeregach armii polskiej i francuskiej, w latach 1940–1945 internowany w Szwajcarii, podporucznik Ludowego Wojska Polskiego.
Był autorem badań nad Dekretem Gracjana, zajmował się kwestią sekularyzacji Prus. Opracował i przygotował do druku szereg źródeł do średniowiecznej historii Polski. Był autorem podręczników oraz wydawnictw popularnohistorycznych. Opublikował łącznie ponad trzysta trzydzieści prac w różnych językach.
W wieku szesnastu lat wstąpił do armii austro-węgierskiej i jako ochotnik wziął udział w I wojnie światowej. Następnie jako żołnierz Wojska Polskiego wziął udział w wojnie polsko-bolszewickiej. Ukończył studia na Wydziale Prawa Uniwersytetu Jagiellońskiego. Tam w 1925 roku obronił doktorat pod kierunkiem Stanisława Kutrzeby. Następnie uzyskał roczne stypendium na Uniwersytecie w Strasburgu. W 1934 roku uzyskał nominację na profesora nadzwyczajnego i objął Katedrę Prawa Kościelnego Uniwersytetu Jagiellońskiego. Na UJ pomagał studiującej młodzieży pochodzenia chłopskiego. Krytykował rządy sanacji w II RP przez co władze państwowe zablokowały jego awans na profesora zwyczajnego w drugiej połowie lat 30.
W 1939 roku jako ochotnik w stopniu kaprala wziął udział w kampanii wrześniowej. Internowany w Rumunii, przedostał się do Francji i w maju 1940 w stopniu plutonowego wziął udział w kampanii francuskiej. Lata 1940–1945 spędził na internowaniu w Szwajcarii, gdzie organizował edukację licealną i uniwersytecką dla żołnierzy 2 Dywizji Strzelców Pieszych i był przedstawicielem Funduszu Kultury Narodowej z ramienia polskiego rządu na uchodźstwie.
Po zakończeniu II wojny światowej powrócił do Polski i w 1947 roku objął kierownictwo Katedry Historii Państwa i Prawa Polskiego UJ. Wypromował ośmiu doktorów, z których każdy został później profesorem nauk prawnych. W ocenie swoich współpracowników, Adam Vetulani „pozostawił po sobie całą szkołę badawczą”, kontynuującą tradycje krakowskiej szkoły historycznej.
Do lat 40. działał w Polskim Stronnictwie Ludowym. Co najmniej od 1951 roku był inwigilowany przez Urząd Bezpieczeństwa. Otwarcie sprzeciwiał się stalinizacji Uniwersytetu Jagiellońskiego. Utrzymywał bliskie kontakty z krakowską kurią biskupią i kardynałem Adamem Stefanem Sapiehą. Współpracował i utrzymywał wieloletnią, serdeczną relację z arcybiskupem Karolem Wojtyłą, który przewodniczył uroczystościom pogrzebowym Adama Vetulaniego w 1976 roku.
Adam Vetulani otrzymał doktoraty honorowe Uniwersytetu w Strasburgu (1959), (1961) oraz Uniwersytetu w Pecs (1972). Został uhonorowany Krzyżem Komandorskim papieskiego Ordine Piano, Medalem Komisji Edukacji Narodowej oraz odznaczeniami wojskowymi – dwukrotnie Krzyżem Walecznych za udział w wojnie polsko-bolszewickiej oraz francuskimi: Croix de Guerre avec étoile, Croix du combattant oraz Médaille Commémorative Française de la Guerre 1939–1945. Ze związku z Anną Szewczyk miał córkę Krystynę (ur. 1924), a ze związku małżeńskiego z Ireną z domu Latinik synów: Jerzego (ur. 1936) i Jana (ur. 1938).
W 2014 ukazała się korespondencja Adama Vetulaniego z Miroslavem Boháčkiem pod redakcją Ewy Dziurzyńskiej i Martiny Šumovej. W 2023 ukazała się biografia Adam Vetulani (1901–1976). Historyk prawa polskiego i kanoniczego autorstwa Piotra Bilińskiego ().
Życiorys Młode lata thumb|300px|right|Rodzina Vetulanich w Sanoku, około 1910. W pierwszym rzędzie, od lewej: Adam Vetulani (stoi), Helena Kunachowicz z domu Kadłubowska (babka Adama Vetulaniego), Elżbieta Karolina Vetulani z domu Kunachowicz (matka Adama Vetulaniego), Elżbieta Vetulani (siedzi); w drugim rzędzie, od lewej stoją: Tadeusz, Maria, Kazimierz i Zygmunt (rodzeństwo Adama Vetulaniego)
Rodzina Vetulanich, wywodząca się z Toskanii, sprowadziła się do Polski w XVIII wieku.
Adam Vetulani urodził się 20 marca 1901 roku w Sanoku. Był synem Romana Vetulaniego, profesora gimnazjalnego, i Elżbiety Karoliny z Kunachowiczów (1867–1948). Miał pięcioro rodzeństwa: braci Kazimierza (1889–1941), Zygmunta (1894–1942) i Tadeusza (1897–1952), oraz siostry Marię (magister nauk ekonomicznych, urzędniczkę Banku Rolnego w Krakowie, 1895–1945) i Elżbietę (1903–1921, zmarłą na gruźlicę).
Rodzina zamieszkiwała w Sanoku, w domu przy ulicy Floriańskiej i w Willi Zaleskich przy placu św. Jana. W 1906 roku Roman Vetulani zmarł na zawał serca, osieracając sześcioro dzieci, w tym pięcioletniego Adama. Jedyną żywicielką rodziny pozostała matka Elżbieta, która otrzymała rentę po zmarłym mężu. To ona „wywarła duży wpływ na kształtowanie młodzieńczej osobowości Adama Vetulaniego”. W 1908 Vetulaniowie zamieszkiwali w Sanoku przy ulicy Podgórze w domu pod numerem konskrypcyjnym 284.
Adam Vetulani ukończył szkołę powszechną w Sanoku. W latach 1911–1914 ukończył trzy pierwsze klasy C. K. Gimnazjum w Sanoku, jako chlubnie uzdolniony. Szczególnnie przykładał się do nauki języków obcych: francuskiego, niemieckiego i łaciny. Następnie uczęszczał do gimnazjum w Cieszynie i polskiego gimnazjum w Wiedniu, po czym od 1915 do 1919 uczył się w klasach od piątej do ósmej C. K. III Gimnazjum w Krakowie, w którym już w niepodległej II Rzeczypospolitej po przemianowaniu na Państwowe Gimnazjum im. Króla Jana III Sobieskiego w czerwcu 1919 roku zdał egzamin dojrzałości z odznaczeniem. W latach nauki szkolnej żył bardzo skromnie, aby się utrzymać dawał prywatne korepetycje.
W czasie I wojny światowej z głodu zaciągnął się jako ochotnik do armii austriackiej i w jej szeregach walczył w latach 1917–1918 na froncie włoskimWedług relacji jego syna Jerzego, w związku z wybuchem wojny w 1914 roku renta przyznana Elżbiecie Vetulani została drastycznie obniżona i rodzina znalazła się w ciężkiej sytuacji materialnej: „[Ojciec] Był niedożywiony i miał tylko szesnaście lat, ale udało mu się dostać przydział dzięki zawyżeniu wieku. Gdy wrócił z frontu, trudno go było poznać, bo urósł o dwadzieścia centymetrów”. Zob. .
II Rzeczpospolita (1919–1939) Studia i doktorat right|240px|thumb|Adam Vetulani w czasie studiów we Francji, lata 20. XX wieku right|240px|thumb|Adam Vetulani w czasie studiów we Francji, lata 20. XX wieku W latach 1919–1923 studiował prawo na Wydziale Prawa Uniwersytetu Jagiellońskiego, równocześnie podejmując pracę jako koncypient – pomocnik buchaltera w fabryce szczotek i pędzli przy ul. Zwierzynieckiej.
W czerwcu 1920, w trakcie wojny z bolszewikami, przerwał naukę i jako ochotnik wstąpił do Wojska Polskiego. Ukończył w stopniu plutonowego dwumiesięczny kurs w Centralnej Szkole Podoficerów Piechoty w Biedrusku i otrzymał przydział do 4. Pułku Piechoty Strzelców Podhalańskich, w którym służył do grudnia 1920. Za udział w wojnie polsko-bolszewickiej został dwukrotnie odznaczony Krzyżem Walecznych. Następnie, bez straty roku akademickiego, kontynuował studia prawnicze.
W 1923 opublikował pierwszą pracę naukową. Absolutorium uzyskał 24 września 1923 roku. Wśród jego wykładowców byli m.in. Józef Brzeziński, Stanisław Estreicher, Franciszek Fierich, Jan Nepomucen Fijałek, Władysław Leopold Jaworski, Adam Krzyżanowski, Władysław Semkowicz, Rafał Taubenschlag, Stanisław Wróblewski i Fryderyk Zoll. W trakcie studiów zdał z odznaczeniem trzy egzaminy państwowe: z prawa rzymskiego, z prawa zachodnioeuropejskiego i z postępowania sądowego. Za wybitne osiągnięcia w nauce przez dwa lata pobierał stypendium z fundacji Samuela Głowińskiego. Jego trzy prace seminaryjne z zakresu prawa procesowego zostały zaliczone do pierwszej kategorii uchwałą Rady Wydziału Prawa UJ i nagrodzone piętnastoma tysiącami marek polskich.
W czerwcu 1924 podjął pracę jako aplikant sędziowski w Sądzie Okręgowym w Krakowie, a następnie w Sądzie Apelacyjnym w Krakowie. Zamierzał zostać adwokatem, jednak aplikacji (którą kontynuował w latach 1924–1934) nigdy nie ukończył. Udział w seminarium Stanisława Kutrzeby, na które uczęszczał od 1921, wpłynął na zmianę jego planów i decyzję o poświęceniu się pracy naukowej. Stanisław Kutrzeba stał się dla niego w kolejnych latach „umiłowanym mistrzem”. W styczniu 1925 roku pod kierunkiem Stanisława Kutrzeby uzyskał na UJ tytuł doktora praw.
Początki pracy naukowej Po uzyskaniu doktoratu wyjechał za granicę na roczne stypendium Ministerstwa Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego (1925–1926). Wyjazd rozpoczął w listopadzie 1925 roku na Uniwersytecie Karola w Pradze, gdzie uczestniczył w seminariach i Jana Kaprasa. Następnie do grudnia 1926 roku studiował we Francji, w Strasburgu, a także częściowo w Paryżu. Na Uniwersytecie w Strasburgu pod kierunkiem Ernesta Champeaux i zajmował się badaniem historii średniowiecznej kapituły katedralnej w Strasbourgu, uczęszczał też na seminarium . Wówczas jego zainteresowania skupiły się wokół średniowiecznej kultury prawnej.
right|240px|thumb|Adam Vetulani w okresie objęcia Katedry Prawa Kościelnego UJ, 1934
240px|right|thumb|Adam Vetulani (pierwszy z prawej) wraz z (kolejno od lewej) bratem Zygmuntem, żoną Ireną z domu Latinik i bratanicą Wandą w Krakowie, lata 30. XX wieku
Po powrocie do Polski kontynuował pracę naukową pod opieką Stanisława Kutrzeby. W grudniu 1926 roku uzyskał stanowisko pomocniczego pracownika naukowego Uniwersytetu Jagiellońskiego przy Katedrze Prawa Cywilnego, wobec braku etatów w katedrach historyczno-prawnych. W styczniu 1928 wniósł podanie o vieniam legendi (prawo do prowadzenia wykładów), a w marcu 1928 habilitował się z zakresu historii prawa polskiego na podstawie całości dorobku, wygłaszając wykład habilitacyjny Pierwsze przywileje Kościoła polskiego (habilitacja została zatwierdzona przez ministra wyznań religijnych i oświecenia publicznego w kwietniu 1928).
Kierownik Katedry Prawa Kościelnego i profesor UJ 1 października 1928 roku został mianowany zastępcą profesora i objął kierownictwo Katedry Prawa Kościelnego UJ (z racji tego że stanowisko kierownika Katedry Historii Prawa Polskiego pozostawało zajęte przez jego mistrza, Stanisława Kutrzebę). Wówczas „poszerzył krąg swoich zainteresowań o prawo kościelne”. W 1934 roku uzyskał nominację na profesora nadzwyczajnego.
W okresie międzywojennym był aktywnym działaczem ruchu ludowego, krytycznie nastawionym do rządów sanacyjnych. Należał do Związku Inteligencji Ludowej. Współpracował z innymi profesorami działającymi w ruchu ludowym: Franciszkiem Bujakiem, Stanisławem Pigoniem i Stanisławem Kotem. Utrzymywał bliskie kontakty z mecenasem Stanisławem Mierzwą. Działał we Froncie Morges, w którego pismach Odnowa i Zwrot publikował artykuły. Występował przeciwko reformie jędrzejowiczowskiej (znoszącej autonomię szkół wyższych), oraz protestował przeciw uwięzieniu, a następnie wygnaniu z Polski Wincentego Witosa.
Jako wykładowca pomagał młodzieży pochodzenia chłopskiego studiującej na uczelni, pomagał m.in. studentom zrzeszonym w Polskiej Akademii Młodzieży Ludowej. Otwarcie sprzeciwiał się powstawaniu na uniwersytecie gett ławkowych. Miał w zwyczaju siadać między studentami i oświadczać, że nie rozpocznie wykładu, dopóki studenci polscy i żydowscy nie przemieszają się.
Z „przyczyn natury politycznej” jego kariera uniwersytecka uległa zahamowaniu. Mimo wystąpienia w styczniu 1937 roku przez Radę Wydziału Prawa UJ z wnioskiem o nadanie Vetulaniemu profesury zwyczajnej, nie otrzymał on nominacji przez następne dwa i pół roku, aż do wybuchu II wojny światowej.