Koszutka (niem. Koschutka, Kossutka) – część oraz dzielnica Katowic, położona w północnej części miasta, na Wzgórzach Chorzowskich, granicząca z Wełnowcem-Józefowcem, Bogucicami, Śródmieściem i Dębem. Jest najmniejszą powierzchniowo i jedną z najgęściej zaludnionych dzielnic miasta, z dużym udziałem osób w wieku poprodukcyjnym. Ma ona głównie charakter mieszkaniowy z rozwiniętym sektorem usług, jak też stanowi siedzibę szeregu placówek administracji publicznej.
Koszutka zaczęła się wykształcać w XVII wieku jako kolonia Bogucic, jej rozwój zaś nastąpił początkowo w XIX wieku, choć w ograniczonym zakresie z uwagi na zapadliska kopalniane powstałe po podziemnych pożarach pokładów węgla kamiennego. Duże przeobrażenia Koszutki nastąpiły zaś w czasach Polski Ludowej, kiedy to w latach 50. XX wieku rozpoczęto budowę osiedla im. Juliana Marchlewskiego (od 1990 roku osiedle Koszutka). W ramach powojennej rozbudowy powstał szereg budynków mieszkalnych i użyteczności publicznej, z czego najstarsze w stylu socrealistycznym. Do najbardziej charakterystycznych obiektów na terenie Koszutki należą: położone w rejonie placu Grunwaldzkiego kino „Kosmos”, gmach Biura Studiów i Projektów Przemysłu Węglowego i „Galeriowiec”, zaś w innych miejscach dzielnicy wieżowiec „Górnik I”, „Podkowa”, Hala Widowiskowo-Sportowa „Spodek” i nieistniejący obecnie wieżowiec DOKP, w miejsce którego powstał kompleks wieżowców.KTW.
Do głównych osi komunikacyjnych Koszutki należą: ulica Chorzowska i aleja Wojciecha Korfantego, na skrzyżowaniu których znajduje się rondo gen. Jerzego Ziętka. Wzdłuż tych ulic przebiegają także linie tramwajowe, łączące dzielnicę z innymi miastami Górnośląsko-Zagłębiowskiej Metropolii. Powierzchnia dzielnicy wynosi 1,38 km², a pod koniec 2020 roku na Koszutce mieszkało łącznie 10 121 osób.
Geografia Położenie Koszutka jest jedną z 22 dzielnic Katowic, będącą jednostką pomocniczą gminy nr 12, znajdującą się w grupie dzielnic śródmiejskich. Jest powierzchniowo najmniejszą dzielnicą miasta – zajmuje 138 ha, co stanowi 0,84% obszaru Katowic. Dzielnica ta położona jest w północnej części miasta, 3 kilometry od centrum Katowic i graniczy od północy z Wełnowcem-Józefowcem, od wschodu z Bogucicami, od południa ze Śródmieściem, zaś od zachodu z Dębem. Granice dzielnicy przebiegają następująco: od północy – od skrzyżowania ulicy Słonecznej z ulicą C.K. Norwida na wschód, równolegle wzdłuż ulicy Słonecznej (budynki położone przy tej ulicy przynależą do Wełnowca-Józefowca) i dalej równolegle do ulic Jesionowej i Cedrowej, od wschodu – otacza ona od wschodu osiedle domów szeregowych przy ulicy Brzozowej i ulicy Osikowej, po czym biegnie na południe wzdłuż Brzozowej do skrzyżowania z ulicą J. Ordona i dalej wzdłuż Olimpijskiej do skrzyżowania z aleją W. Roździeńskiego, od południa – wzdłuż alei W. Roździeńskiego, dalej okala rondo gen. J. Ziętka od południa, po czym granica biegnie wzdłuż ulicy Chorzowskiej do skrzyżowania z ulicą J.N. Stęślickiego, od zachodu – wzdłuż ulicy J.N. Stęślickiego (w ciągu zachodniego pasa drogowego tej ulicy), potem wzdłuż pasa zieleni w miejscu dawnego śladu kolei do skrzyżowania ulic Słonecznej i C.K. Norwida.
Według podziału fizycznogeograficznego Jerzego Kondrackiego obszar Koszutki położony jest w mezoregionie Wyżyna Katowicka (341.13), stanowiącym południową część makroregionu Wyżyna Śląska. Sama zaś Wyżyna Śląska jest fragmentem podprowincji Wyżyna Śląsko-Krakowska. Pod względem krain historycznym dzielnica ta znajduje się we wschodniej części Górnego Śląska.
Geologia Tereny Koszutki położone są w niecce górnośląskiej, a obszar ten ma budowę zrębową. Na przełomie dewonu i karbonu zostało zaburzone paleozoiczne podłoże Wyżyny Śląskiej poprzez utworzenie zapadliska, które w okresie karbonu zostało wypełnione przez zlepieńce, piaskowce i łupki ilaste zawierające pokłady węgla kamiennego. Utwory z tego okresu budują podłoże dzielnicy, zaś wierzchnie utwory pochodzące z okresu karbonu pokrywają północną część Koszutki położoną na północ od rejonu ulic: Katowickiej, J. Ordona i Misjonarzy Oblatów MN. Występują tam wychodnie warstw rudzkich (młodsza seria karbonu – Westfal A), należące do grupy łękowej. Łączna miąższość tych warstw dochodzi do 300 m. W części dolnej warstwę tę budują piaskowce z około sześcioma pokładami węgla kamiennego o niewielkiej miąższości, zaś znacznie bogatsza jest część górna zbudowana przeważnie z łupków – zawiera ona około 30 pokładów węgla kamiennego, z czego 8 o miąższości powyżej 1 m. Obszar na którym znajduje się osiedla domów szeregowych przy ulicach Osikowej i Cedrowej budują powierzchniowo warstwy siodłowe o miąższości 73–76 m. Zawierały one do 4 podkładów węgla kamiennego o łącznej miąższości 14–17 m.
W okresie trzeciorzędu utworzyły się główne rysy rzeźby terenu Koszutki. Wówczas to dochodziło intensywnych procesów wietrzenia chemicznego i denudacji. W czwartorzędzie obszar dzielnicy został prawdopodobnie pokryty przez lądolód skandynawski dwukrotnie: podczas najstarszego zlodowacenia Sanu (krakowskiego) oraz w okresie zlodowacenia Odry (środkowopolskiego). Osady po pierwszym zlodowaceniu zostały w większości usunięte w okresie interglacjału, zaś lądolód zlodowacenia Odry pozostawił po sobie gliny zwałowe występujące wzdłuż obniżeń dolinnych. Na Koszutce południowy i północno-zachodni skrawek dzielnicy budują plejstoceńskie piaski i żwiry glacjalne i fluwioglacjalne.
W trwającym współcześnie holocenie następują zjawiska niszczenia i wyprzątania pokryw osadów plejstoceńskich. Holoceńskie osady rzeczne ciągną się południkowo w linii z Wełnowca przez Koszutkę do doliny Rawy równolegle na zachód od ulicy Sokolskiej.
Rzeźba terenu mały|lewo|Fragment parku Alojzego Budnioka, zagospodarowanego na terenach Rowu Wełnowieckiego
Koszutka położona jest na Wyżynie Śląskiej, na Płaskowyżu Bytomsko-Katowickim, będącym częścią mezoregionu Wyżyna Katowicka (341.13), Rzeźba terenu dzielnicy jest zróżnicowana. Południową i zachodnią część dzielnicy stanowią dna dolin rzecznych z terasami plejstoceńskimi, zaś północne tereny tworzą pagórkowate wysoczyzny wykształcone na skałach karbońskich.
Na współczesną rzeźbę tereny Koszutki główny wpływ miało zlodowacenie południowopolskie (Sanu) oraz maksymalny stadiał zlodowacenia środkowopolskiego (Odry), zaś w ostatnim okresie zasadniczy wpływ wywarła także morfogenetyczna działalność człowieka związana z osadnictwem oraz górnictwem. Doprowadziło to do zniszczenia naturalnego podłoża oraz do tworzenia nowych form degradacji rzeźby. Cały obszar dzielnicy stanowi także antropogeniczną powierzchnię zrównań.
Pod względem jednostek morfologicznych Koszutka położona jest na Wzgórzach Chorzowskich. Tworzą one szereg falistych, zaokrąglonych lub spłaszczonych wzniesień przekraczających w kilku miejscach 300 m n.p.m. – są to tzw. bogucickie niwy. W kierunku doliny Rawy stoki są rozcięte obniżeniami dolinnymi, w tym rowem Wełnowca. Najwyżej położony punkt dzielnicy znajduje się on w pobliżu granicy Koszutki i Wełnowca-Józefowca, przy ulicy Cedrowej w środkowej jej części. Wysokość tego wzgórza sięga powyżej 310 m n.p.m. (według map topograficznych wysokość punktu wynosi 313,74 m n.p.m.).
Jednym ze wzniesień na Koszutce jest Kafeberg (Caffeberg), na szczycie którego wzniesiono kościół Najświętszego Serca Pana Jezusa. Nazwa wzgórza została zapożyczona od funkcjonującej tam w latach 20. XX wieku kawiarni. Obszar w rejonie skrzyżowania alei W. Korfantego z ulicą Misjonarzy Oblatów MN położony jest na wysokości 280,7 m n.p.m., zaś północna część parku A. Brudnioka jest na wysokości ok. 266 m n.p.m. Najniższe zaś miejsce ciągnie się wzdłuż ulicy Chorzowskiej na pograniczu Koszutki i Śródmieścia, gdzie wysokość ta obniża się do poziomu poniżej 265 m n.p.m. Różnica wysokości pomiędzy skrajnymi punktami dzielnicy wynosi około 45 metrów.
Gleby Gleby na terenie Koszutki na ogół wykształciły się na podłożu piasków słabogliniastych. Działalność człowieka doprowadziła do zmian właściwości gleb, a długotrwały rozwój urbanistyczny spowodował wytworzenie w dzielnicy gleb antropogenicznych. Część gruntów podlega skutkom eksploatacji górniczej, a także jest skażona metalami ciężkimi. Na całym terenie dzielnicy dominują gleby antropogeniczne wytworzone z glin zwałowych. W glebach tych działalność człowieka jest głównym czynnikiem glebotwórczym.
Wody powierzchniowe i podziemne Obszar Koszutki położony jest w całości w dorzeczu Wisły, w zlewni Rawy. Sama zaś Rawa nie płynie przez terytorium dzielnicy. Brak jest tutaj także zbiorników wodnych. W dokumentach z 1698 roku wymieniana jest Dębska Struga, będąca potokiem granicznym pomiędzy Bogucicami a Dębem. Płynęła ona m.in. przez tereny Koszutki.
W klasyfikacji Bronisława Paczyńskiego Koszutka położona jest w obrębie śląsko-krakowskiego regionu hydrogeologicznego, w subregionie górnośląskim. Utwory wodonośne występują we wszystkich warstwach, lecz ich znaczenie uzależnione jest od kilku czynników. Zgodnie z podziałem Polski na Jednolite Części Wód Podziemnych, obszar dzielnicy w całości położony jest w Jednolitej Części Wód Podziemnych nr 111 (Subregion Środkowej Wisły Wyżynny).
Klimat i topoklimat Warunki klimatyczne Koszutki są zbliżone do klimatu dla całych Katowic. Jest on modyfikowany zarówno przez czynniki klimatotwórcze, jak i lokalne. Na klimat dzielnicy w większym znaczeniu mają wpływy oceaniczne aniżeli wpływy kontynentalne, zaś sporadycznie klimat modyfikowany jest przez docierające tu od południowego zachodu przez Bramę Morawską masy powietrza zwrotnikowego.
Średnia roczna temperatura w wieloleciu 1961–2005 dla stacji w nieodległym Muchowcu wynosiła 8,1 °C. Najcieplejszym miesiącem w badanym okresie był lipiec (17,8 °C), a najchłodniejszym styczeń (–2,2 °C). Średnie roczne usłonecznienie w latach 1966–2005 wynosiło 1474 godziny, zaś średnie zachmurzenie w tym samym okresie wynosiło 5,3. Średnia roczna suma opadów w skali roku w okresie lat 1951–2005 wynosiła 713,8 mm. Średni czas zalegania pokrywy śnieżnej wynosi 60–70 dni, a okres wegetacyjny trwa średnio 200–220 dni. W ciągu roku przeważają wiatry zachodnie i południowo-zachodnie (odpowiednio 20,7% i 20,4% wszystkich wiatrów), a najrzadziej wieje z północy (5,7%). Średnia prędkość wiatru wynosił 2,4 m/s.
Klimat Koszutki jest modyfikowany przez czynniki lokalne (topoklimat), zależny od pokrycia terenu, a także od położenia względem dolin rzecznych – w przypadku Koszutki względem Rawy. W obszarach zabudowy zwartej na lokalny klimat wpływ ma czynnik podgrzewania atmosfery na skutek działalności człowieka. Zwarte powierzchnie zabudowy, dróg i placów powodują podniesienie temperatury powietrza w przyziemnej warstwie atmosfery. Obszary te szybciej też tracą ciepło na skutek wypromieniowania w nocy, a brak wilgoci w powietrzu nie sprzyja dłuższemu zatrzymaniu ciepła.
Przyroda i ochrona środowiska mały|Plac Grunwaldzki z lotu ptaka (2026) mały|Fragment placu Grunwaldzkiego Naturalna szata roślinna na terenie Koszutki kształtowana była od czasu ostatnich zlodowaceń 12–16 tys. lat temu, a na przełomie 200 ostatnich lat została poddana silnej antropopresji. Pierwotnie tereny Koszutki położone na niższych wysokościach porastały grądy, zaś wyżej występowały buczyny. Rozwój zwartej zabudowy doprowadził do prawie całkowitego zaniku elementów przyrody naturalnej. Na siedliskach zurbanizowanych rozwinęły się m.in. zbiorowiska ruderalne, rozwijające się na Koszutce przede wszystkim w siedliskach antropogenicznych terenów zabudowanych i nieużytków miejskich. Tworzyły się także warunki do rozwoju zwierząt synantropijnych, z czego największe znaczenie mają ptaki, wśród których są te, które od dawna towarzyszyły człowiekowi, jak m.in. wróbel zwyczajny czy gołąb skalny, a także rodzime ptaki, które dostosowały się do warunków zurbanizowanych, w tym m.in. jerzyki, jaskółki oknówki czy dymówki.