Odyseusz (Odyseusz, Odys, stgr. Ὀδυσσεύς; Ulikses, stgr. Οὐλίξης, łac. Ulixes; Ulisses, łac. Ulysses) – w mitologii greckiej król Itaki i Tesprotii, heros znany przede wszystkim z opisanego w Iliadzie udziału w wojnie trojańskiej po stronie Achajów oraz z opisanej w Odysei dziesięcioletniej tułaczki podczas powrotu z Troi na ojczystą Itakę.
W eposach Homera Odyseusz określany jest stałym epitetem „przebiegły” (stgr. πολύπορθης, dosł. „wieloskrętny, pokrętny”)Homer, Odyseja, Pieśń XIII, w. 313 (tłumaczenia Lucjana Siemieńskiego).Homer, Odyseja, Pieśń XIII, w. 420 (tłum. Lucjana Siemieńskiego).. W związku z tym jest w kulturze zachodniej archetypicznym symbolem przebiegłości, sprytu i intelektualnej błyskotliwości .
Pochodzenie Według mitologii Odyseusz objął tron na Itace po swoim ojcu, Laertesie. Przez matkę, Antykleję, był prawnukiem Hermesa, co zapewniało mu boskie pochodzenie. Istnieją również przekazy alternatywne (m.in. u tragików greckich) sugerujące, że jego biologicznym ojcem był Syzyf.
Mitologia Wczesne życie Odyseusz należał do grona zalotników Heleny. Według mitu, w zamian za pomoc w uzyskaniu ręki Penelopy, doradził Tyndareosowi, aby zobowiązał wszystkich konkurentów do złożenia przysięgi zobowiązującej do ochrony wybranego związku Heleny oraz wsparcia jej męża w przypadku jakiegokolwiek zagrożenia dla ich małżeństwaPseudo-Apollodor, 3.10.9..
Cykl trojański Z Chrestomatii Proklosa znane są następujące fakty o zaginionych eposach, opisujących wojnę trojańską oraz powiązane wydarzeniaHugh G. Evelyn-White, Hesiod, the Homeric Hymns, and Homerica, 1914..
Kypria W Kyprii, składającej się z jedenastu pieśni, Menelaos i Nestor przybywają do Odyseusza, by przekonać go do uczestnictwa w wyprawie na Troję. Gdy Odyseusz udaje szaleństwo, by uniknąć dołączenia do nich, za poradą Palamedesa odbierają mu oni syna, Telemacha, co skutecznie skłania go do udziału w wyprawieProklos, Chrestomatia, I, Kypria.. Pauzaniasz uzupełnia Proklosa, twierdząc, że później Odyseusz i Diomedes utopili Palamedesa, gdy ten łowił rybyPauzaniasz, Wędrówki po Helladzie, 10.31.2..
W innej wersji mitu, Odyseusz na podstawie sfałszowanych dowodów oskarżył Palamedesa przed Agamemnonem o zdradę i spisek z Priamem, co doprowadziło do śmierci oskarżonego. Był to element zaginionej tragedii Eurypidesa.
Iliada Chronologicznie po Kyprii następuje Iliada Homera. Gdy córka Chryzesa, Chryzejda, zostaje porwana przez Agamemnona, Apollon na prośbę jej ojca zsyła na Achajów plagi. Po dziewięciu dniach Achilles zwołuje zgromadzenie i przekonuje Agamemnona, by zwrócił Chryzesowi córkę. Ten zgadza się, ale odbiera Achillesowi niewolnicę, w konsekwencji Achilles wraz ze swoją brygadą porzucają walkę pod wodzą Agamemnona. Odyseusz zwraca Chryzejdę Chryzesowi, zaś Apollon kładzie kres plagomHomer, Iliada, Pieśń I..
Po dziewięciu latach wyniszczającego oblężenia Troi, Odyseusz przemową przywraca AchajomHomer, Iliada, Pieśń II. ducha walki.
Agamemnon pod wpływem sugestii Nestora wysłał Odyseusza, Ajasa, Fojniksa i dwóch innych mężczyzn, by przekonali Achillesa do powrotu na pole walki, ofiarując mu dary w postaci odebranej wcześniej niewolnicy i innych kosztowności. Misja kończy się niepowodzeniemHomer, Iliada, Pieśń IX..
Tej samej nocy Odyseusz i Diomedes po uzyskaniu informacji od Dolona ścinają mu głowę i napadają na obozy tebańskie, będące po stronie TroiHomer, Iliada, Pieśń X..
Ajtiopida W Ajtiopidzie, utworze składającym się z pięciu pieśni, autorstwa Arktinosa z Miletu. Odyseusz oczyszcza Achillesa po tym, jak ten w gniewie zabija Tersytesa. Powodem zbrodni były drwiny z Achillesa, pogrążonego w żałobie po śmierci Amazonki Pentezylei.
W punkcie kulminacyjnym eposu Achilles zostaje postrzelony przez Parysa z pomocą Apollina. Odyseusz odwraca uwagę Trojan, podczas gdy Ajas zanosi ciało Achillesa na okręty achajskie. Tetyda zabiera Achillesa na Wyspę Białą, zaś Odyseusz i Ajas spierają się o jego zbrojęProklos, Chrestomatia, II, Aethiopis..
Mała Iliada Mała Iliada Leschesa z Lesbos opisuje spór Odyseusza z Ajasem. Pierwszy wygrywa z pomocą Ateny, a Ajas w morderczym szale niszczy stada achajskie i popełnia samobójstwo.
Odyseusz przybywa po raz pierwszy do Troi w przebraniu żebraka i porywa wróżbitę Helenosa, który wyjawia mu warunki przejęcia Troi: wykradzenie palladionu, odzyskanie łopatki Pelopsa i sprowadzenie Neoptolemosa do obozu achajskiego. Tak też się dzieje: łopatka Pelopsa dostaje się w ręce Achajów, a syn Achillesa otrzymuje zbroję swego ojca od Odyseusza. Natomiast palladion zostaje wykradziony przez Odyseusza i Diomedesa z pomocą Heleny.
Z polecenia Ateny Epejusz buduje wielkiego drewnianego konia, w którym Odys wraz z innymi achajskimi wodzami przedostaje się do Troi. Trojanie ochoczo przyjmują konia, świętując pozorne zwycięstwo nad AchajamiProklos, Chrestomatia, II, Ilias mikra..
Zdobycie Ilionu Początek tego eposu zawiera więcej szczegółów niż Mała Iliada. Po wprowadzeniu konia w mury trojańskie Achajowie atakują miasto od wewnątrz. Ajas próbuje uprowadzić Kasandrę siłą, przy czym niszczy wizerunek Ateny. Oburzeni tym Achajowie chcą go ukamienować, ale ten znajduje schronienie w świątyni bogini, którą uraził.
Po zdobyciu i spaleniu Troi, Achajowie złożyli Poliksenę w ofierze na grobie Achillesa. Według części przekazów, Odyseusz był odpowiedzialny za śmierć małoletniego syna Hektora, Astyanaksa, którego zrzucił z murów miasta, aby zapobiec odrodzeniu się trojańskiej dynastiiProklos, Chrestomatia, II, Iliou persis..
Powroty Po Zdobyciu Ilionu następują Powroty Agiasa z Trojzeny, składające się z pięciu pieśni. Jak wskazuje tytuł eposu, opowiada on o przygodach achajskich herosów podczas ich powrotów z Troi do ziem rodzinnych, przede wszystkim rodu Atrydów. Jedyny epizod, w którym występuje Odyseusz, mówi o tym, jak Neoptolemos spotkał go przebywając w Maronei utożsamianej z Ismarosem, splądrowanym przez Odysa podczas jego tułaczkiProklos, Chrestomatia, Nostoi..
Odyseja Na początku swej tułaczki Odyseusz na czele floty najeżdża Ismaros, czyli ziemie trackich Kikonów. Otrzymują tam od jedynego, który przetrwał, Marona, wiele darów, między innymi dwanaście amfor wina i miodu pitnego. Potem odwiedzają Lotofagów, którzy częstują towarzyszy Odyseusza owocem lotosu powodującym zaniki pamięci. Z tego powodu musi zaciągnąć ich na statki siłą.thumb|Odyseusz oślepiający Polifema (malowidło amfory z VII w. p.n.e.) Później docierają do jaskini Cyklopów, synów Posejdona. Tam atakuje ich Polifem, którego Odys odurzył wcześniej otrzymanym winem i miodem pitnym. W wyniku tego, że Odyseusz przedstawił mu się jako Nikt, gdy inni Cyklopi przychodzą pytać Polifema, on odpowiada: Nikt mnie krzywdzi!. Potem jednak Odys wyjawia mu swoje prawdziwe imię, dzięki czemu Cyklop może modlić się do swojego ojca o rzucenie na niego klątwyHomer, Odyseja, Pieśń IX..
Po opuszczeniu krainy Cyklopów pojawia się Eol, bóg wiatru, który obdarza Odysa workiem zawierającym burzę, nasłaną nań przez Posejdona. Gdy zbliżają się już do Itaki, jego załoga otwiera ów worek i za sprawą wydobywających się z niego burzliwych wiatrów wracają na wyspę Eola. Ten odmawia im dalszej pomocy, ponieważ zostali przeklęci przez bogów.
Następnie Odyseusz trafił do krainy Lajstrygonów, legendarnego plemienia olbrzymów-ludożerców, które niszczy jedenaście z dwunastu statków Odysa.
Ocalony dociera na wyspę Ajaja, należącą do Kirke, córki Heliosa. Odys wysyła kilkudziesięciu swoich ludzi na zwiady. Wtedy Kirke zmienia ich wszystkich w świnie z wyjątkiem Eurylocha, który powraca do Odyseusza, by opowiedzieć mu o tym, co się wydarzyło. Hermes po drodze do pałacu Kirke daruje Odysowi zioło, zwane moly, które daje odporność na czary. Kirke zakochuje się w Odysie, dzięki czemu jego załoga zostaje przemieniona z powrotem w ludzi i uwolniona. Odyseusz pozostaje na wyspie Ajaja przez rok. Z jego związku z Kirke rodzą się bliźnięta – Telegona i Kassifone (Homer nie wspomina o nich w Odysei)Homer, Odyseja, Pieśń X..
Z polecenia Kirke Odys udaje się do Podziemi, gdzie Tejrezjasz przepowiada mu przyszłość. Dowiaduje się tam także o śmierci matki i ElpenoraHomer, Odyseja, Pieśń XI.. thumb|Odyseusz i syreny (malowidło wazy z V wieku p.n.e.) Po wizycie w Podziemiach bohaterowie powracają na wyspę Ajaja, gdzie urządzają pochówek Elpenorowi i dostają dalsze instrukcje od Kirke.
Po rozstaniu z Kirke Odys zbliża się do spotkania z syrenami, przed którymi każdy członek załogi, oprócz Odyseusza, broni się zatykając uszy woskiem pszczelim. Na rozkaz Odysa towarzysze przywiązują go do masztu, ponieważ ten za wszelką cenę chciał usłyszeć ich pieśń. Po epizodzie z syrenami następuje spotkanie ze Skyllą i Charybdą, pomiędzy którymi przepływa flota Odysa. Wtedy Skylla odbiera im sześciu mężczyzn.
Gdy dopływają na wyspę Heliosa, wbrew ostrzeżeniom Kirke i Tejrezjasza, zabijają jego bydło. Wskutek tego Helios prosi Zeusa, by ich ukarał, pozostawiając jedynie Odysa przy życiuHomer, Odyseja, Pieśń XII..
Odys buduje tratwę, dzięki której przybywa na Ogygię, wyspę nimfy Kalypso. Ta przetrzymuje go przez siedem lat do momentu, gdy Hermes z polecenia przekonanego przez Atenę Zeusa nakazuje jej wypuścić Odyseusza. Kalypso daje Odysowi potrzebne zapasy i tratwę, dzięki której ten znowu wyrusza na morze, docierając na Scherię, wyspę Feaków, będącą swego rodzaju utopiąHomer, Odyseja, Pieśni I i V.. Ze związku z Kalypso rodzą się bliźniaki, o których również Homer nie wspomina. Według niektórych źródeł Telegonos był synem Kalypso, a nie Kirke.
Zauważywszy Odyseusza na plaży, Nauzykaa, córka króla Alkinoja ubiera go i karmi. Następnie Odys udaje się do pałacu, gdzie opowiada o swojej tułaczce. Feakowie obdarowują go skarbami cenniejszymi od tych, które zrabował z Troi i potem utracił, po czym, na jego prośbę, zabierają go (śpiącego) na ItakęHomer, Odyseja, Pieśni VI i XIII..
Już na Itace Atena przemienia go w starego żebraka, który w takiej postaci udaje się do chatki Eumajosa, swojego wiernego świniopasa, nierozpoznany przez niegoHomer, Odyseja, Pieśni XIII i XIV..
Na polecenie Ateny Telemach powraca ze Sparty na Itakę, unikając zasadzki przygotowanej przez zalotników Penelopy. Odys wyjawia mu swoją tożsamość i obaj decydują, że zalotnicy muszą zginąć, po czym syn króla powraca do pałacuHomer, Odyseja, Pieśni XV-XVII..
Arnajeusz obraża Odysa, biorąc go za zagrożenie. Z polecenia Antynoja walczą o miejsce wśród zalotników i jedzenie. Odyseusz wygrywa, a Arnajeusz zostaje zabrany do króla Echetosa na odcięcie nosa, uszu i jąderHomer, Odyseja, Pieśń XVIII..
Odyseusz, w postaci żebraka, spotyka się z Penelopą i opowiada jej o tym, jak rzekomo spotkał samego siebie na Krecie. Presją z jej strony opowiada, że wcześniej był w Tesprotydach, gdzie dowiedział się o niedawnej bytności tam Odysa. thumb|Rozpoznanie Odyseusza na Itace przez piastunkę Eurykleję Eurykleja, piastunka jego i Telemacha, rozpoznaje go po bliźnie podczas obmywania mu nóg. Próbuje przekonać Penelopę o tym, że stary żebrak jest w istocie Odysem, ale za sprawą Ateny Penelopa nie wierzy w to. Odyseusz każe Euryklei przysiąc, że nie wyjawi jego sekretuHomer, Odyseja, Pieśń XIX..
Potem, z polecenia Ateny, Penelopa zbiera zalotników, mówiąc im, że kto zdoła przestrzelić dwanaście głów topora z łuku Odysa, ten będzie mógł ją poślubić. Żaden z nich nie może sprostać wyzwaniu. Gdy tego samego próbuje Odyseusz - wygrywa, po czym następuje rzeź zalotników z pomocą Telemacha, Eumajosa i FilotejosaHomer, Odyseja, Pieśni XX-XXII..
Penelopa ostatecznie rozpoznaje Odysa, gdy wyjawia jej sposób, w jaki zbudował ich łóżkoHomer, Odyseja, Pieśń XXIII.. Potem Odyseusz udaje się do gospodarstwa swojego ojca, gdzie rodziny zabitych zalotników wszczynają walkę. Atena i Zeus interweniują, uniemożliwiając bitwę, tym samym kończąc akcję eposuHomer, Odyseja, Pieśń XXIV..
Telegoneja