Sawa (ofic. tyt.: Jego Eminencja, Wielce Błogosławiony Sawa, Prawosławny Metropolita Warszawski i Całej Polski), imię świeckie Michał Hrycuniak (ur. 15 kwietnia 1938 w Śniatyczach) – polski biskup prawosławny, szósty metropolita warszawski i całej Polski, profesor nauk teologicznych.
Jest absolwentem studiów teologicznych na Chrześcijańskiej Akademii Teologicznej w Warszawie. Po złożeniu w 1966 wieczystych ślubów mniszych został kierownikiem kancelarii metropolity warszawskiego i całej Polski. Równocześnie kontynuował na ChAT pracę naukową. Od 1970 zarządzał monasterem św. Onufrego w Jabłecznej, doprowadzając do jego odbudowy po zniszczeniach w czasie II wojny światowej i w latach powojennych. W 1979 przyjął chirotonię biskupią; do 1981 był biskupem łódzkim i poznańskim, zaś od 1981 do 1998 – białostockim i gdańskim (od 1987 jako arcybiskup). Na terenie diecezji białostocko-gdańskiej przyczynił się do znacznego ożywienia życia parafialnego, budowy nowych świątyń oraz reaktywowania lub otwarcia trzech monasterów. Od 1994 do 1998 był Prawosławnym Ordynariuszem Wojska Polskiego, od 1996 w stopniu generała brygady.
Od 1998 zwierzchnik Polskiego Autokefalicznego Kościoła Prawosławnego, z oficjalnym tytułem Jego Eminencja Wielce Błogosławiony Sawa, Prawosławny Metropolita Warszawski i całej Polski.
Życiorys Młodość i edukacja Urodził się w Śniatyczach w powiecie zamojskim w prawosławnej rodzinie Włodzimierza Hrycuniaka i Natalii z d. Winnik. Gdy przyszły duchowny miał rok, jego rodzice dokonali konwersji na katolicyzm w imieniu własnym i małoletniego syna, w parafii w Dubie. Nastąpiło to w okresie, gdy na prawosławnych mieszkańców wymienionej parafii wywierane były silne naciski, by przeszli oni na katolicyzm. Większość konwersji tej ludności okazała się jednak pozorna i nietrwała.
Osierocony w wieku dwóch lat przez ojca od tej pory przyszły duchowny był wychowywany przez matkę i babkę. Gdy w czasie II wojny światowej w jego rodzinnej miejscowości otwarta została cerkiew św. Jana Chrzciciela (w okresie międzywojennym nieczynna), Natalia Hrycuniak i jej syn zaczęli do niej uczęszczać. Razem z matką uniknął wysiedlenia, jakiemu podlegała w latach 1944–1946 ludność ukraińska, być może dzięki wstąpieniu jego wuja do wojskaA. Matreńczyk, Z metropolitą Sawą o życiu i Cerkwi, „Przegląd Prawosławny”, nr 8 (338), sierpień 2013.. Do szkoły podstawowej uczęszczał początkowo w rodzinnych Śniatyczach, następnie w Komarowie. Następnie razem z matką wyjechał do Chorzowa. Tam przez dwa lata uczył się w szkole średniej, po czym postanowił kształcić się na prawosławnego duchownego.
W 1957 ukończył Prawosławne Seminarium Duchowne w Warszawie i podjął studia w Chrześcijańskiej Akademii Teologicznej, którą ukończył w 1961. Jako student był hipodiakonem metropolity warszawskiego i całej Polski MakaregoZa wszystko dziękuję Bogu i Wam, „Przegląd Prawosławny”, nr 1 (295), styczeń 2010, s. 2–3.. Pracę magisterską obronioną na ChAT poświęcił trzeciej podróży misyjnej św. Pawła. Zapraszany na dalsze studia w Moskiewskiej Akademii Duchownej, nie mógł wyjechać z kraju z powodu nieotrzymania paszportu. Tegoż roku podjął pracę w Prawosławnym Seminarium Duchownym w Warszawie jako wykładowca oraz w redakcji oficjalnego organu prasowego Polskiego Autokefalicznego Kościoła Prawosławnego, rosyjskojęzycznego Cerkownogo wiestnika jako pomocnik redaktora. W 1962 został asystentem w Chrześcijańskiej Akademii Teologicznej, gdzie prowadził zajęcia z zakresu historii Kościoła zachodniego oraz soborów powszechnych.
27 września 1964 przyjął święcenia diakońskie z rąk biskupa łódzkiego i poznańskiego Jerzego w prywatnej kaplicy św. Michała Archanioła w rezydencji metropolitów warszawskich i całej Polski. Biskupa Jerzego, podobnie jak metropolitę warszawskiego i całej Polski Tymoteusza, określał następnie jako swoich nauczycieli duchowych. W maju roku następnego został skierowany do Belgradu na studia doktoranckie w dziedzinie teologii prawosławnej na tamtejszym uniwersytecie. Rozprawę doktorską, poświęconą życiu i działalności św. Jana Chrzciciela, obronił 2 lutego 1966. Pobyt w Jugosławii i bliższe zapoznanie się z tradycją Serbskiego Kościoła Prawosławnego, w tym z pracami mnicha i teologa Justyna (Popovicia), ostatecznie utwierdziły Michała Hrycuniaka w zamiarze złożenia ślubów mniszych, który pojawił się u niego po raz pierwszy w 1957, w czasie pielgrzymki do ławry Poczajowskiej.
Duchowny 6 lutego 1966 złożył śluby mnisze przed patriarchą Serbii Germanem, w monasterze Wprowadzenia Matki Bożej do Świątyni w Belgradzie. Przyjął imię zakonne Sawa na cześć arcybiskupa Sawy, twórcy Serbskiego Kościoła Prawosławnego. Po powrocie do Polski przyjął z rąk metropolity warszawskiego i całej Polski Stefana (Rudyka) święcenia kapłańskie, co miało miejsce w dniu 6 marca 1966 w soborze św. Marii Magdaleny w Warszawie.
W latach 1966–1970 pełnił funkcję dyrektora Kancelarii Metropolitalnej w Warszawie. W wymienionym okresie kontynuował pracę naukową na ChAT, wziął znaczący udział w przeprowadzeniu remontu soboru św. Marii Magdaleny w Warszawie oraz wielokrotnie wyjeżdżał na Podkarpacie w celu wspierania tamtejszych parafii pozbawionych stałego duchowieństwa. Za swoją pracę na rzecz PAKP otrzymał 11 maja 1969 godność ihumena. Z pracy w kancelarii metropolitalnej zrezygnował na własne życzenie, motywując tę decyzję zawiścią innych duchownych, zwłaszcza konfliktem z ks. Jerzym Klingerem i nieuznawaniem przez ChAT jego tytułu doktora uzyskanego w Belgradzie.
W połowie lat 60. pojawiła się jego kandydatura do objęcia katedry biskupiej, jednak do chirotonii ostatecznie nie doszło.
Przełożony monasteru w Jabłecznej 8 lutego 1970 otrzymał godność archimandryty i skierowanie do monasteru św. Onufrego w Jabłecznej, gdzie przeprowadził remont zniszczonych w czasie II wojny światowej obiektówKs. A. Kuryłowicz, Prawosławne ośrodki zakonne na ziemiach polskich w okresie powojennym, [w:] red. A. Mironowicz, U. Pawluczuk, P. Chomik, Życie monastyczne w Rzeczypospolitej, Zakład Historii Kultur Pogranicza Instytutu Socjologii Uniwersytetu w Białymstoku, Białystok 2001, , s. 252–253., a po jego zakończeniu w 1974 został również rektorem seminarium duchownego, którego wyższe klasy zostały przeniesione do monasteru z Warszawy. Archimandryta Sawa doprowadził również do rozbudowy kompleksu budynków klasztornych oraz do reorganizacji gospodarstwa rolnego prowadzonego przez mnichów. Od roku akademickiego 1977/78 pozostaje wykładowcą Sekcji Teologii Prawosławnej Chrześcijańskiej Akademii Teologicznej„Wiadomości Polskiego Autokefalicznego Kościoła Prawosławnego”, nr 1–2/1979, s. 152.. W 1978 uzyskał stopień doktora habilitowanego w dziedzinie teologii (specjalność: teologia dogmatyczna). Jego praca habilitacyjna poświęcona była pojęciu małżeństwa w teologii prawosławnej.
Biskup Biskup łódzko-poznański mały|Biskup Sawa w czasie uroczystości na Świętej Górze Grabarce, z metropolitą warszawskim i całej Polski Bazylim i metropolitą mińskim i całej Białorusi Filaretem 20 listopada 1979 otrzymał nominację na biskupa łódzkiego i poznańskiego, zaś pięć dni później przyjął chirotonię biskupią. W tym samym roku biskup Sawa objął stanowisko kierownika Sekcji Teologii Prawosławnej ChAT, a w jej ramach kierownika Katedry Teologii Dogmatycznej i Moralnej. Jako biskup łódzki i poznański zainicjował remont soboru św. Aleksandra Newskiego w Łodzi. Jego działalność na katedrze została pozytywnie oceniona przez łódzki oddział Urzędu ds. Wyznań oraz jego placówki działające w miastach, gdzie funkcjonowały parafie diecezji. Według raportów tychże instytucji działalność biskupa i wprowadzone przez niego zmiany personalne ożywiły życie religijne w diecezji. Bez powodzenia biskup starał się natomiast erygować parafie prawosławne w Zakopanem i Gliwicach, co uniemożliwiły mu władze lokalne.
Arcybiskup białostocko-gdański 31 lipca 1981 został przeniesiony na katedrę białostocko-gdańską. W nowej diecezji podjął działania na rzecz ożywienia życia parafialnego, tworząc 13 nowych placówek duszpasterskich (z czego 11 w Białymstoku). Działał również na rzecz wznoszenia nowych cerkwi i rozbudowy istniejących. Był m.in. inicjatorem budowy największej w Polsce cerkwi prawosławnej – cerkwi Świętego Ducha w Białymstoku, cerkwi Hagia Sophia w Białymstoku oraz budynku kurii biskupiej przy soborze św. MikołajaA. Matreńczyk, Z metropolitą Sawą o życiu i Cerkwi, „Przegląd Prawosławny”, nr 9 (339).. 18 kwietnia 1987 otrzymał godność arcybiskupa.
Zainicjował cykliczne koncerty muzyki cerkiewnej w Białymstoku; część z nich służyła pozyskiwaniu funduszy na działalność charytatywną diecezji. Znacząco przyczynił się do reaktywacji życia monastycznego w męskim monasterze Zwiastowania w Supraślu, stopniowego odzyskiwania przez PAKP jego kolejnych zabudowań oraz do rozpoczęcia ich remontu. W 1992, rok po odzyskaniu pierwszych budynków monasterskich w Supraślu, doprowadził do powstania żeńskiego monasteru Narodzenia Matki Bożej w Białymstoku–Dojlidach (obecnie działający w miejscowości Zwierki). W klasztorze tym znalazły się sprowadzone przez niego do Polski relikwie św. Gabriela Zabłudowskiego. Ożywienie kultu Gabriela, który niemal całkowicie zanikł w latach po II wojnie światowej, również nastąpiło dzięki działaniom biskupa.
Dwa lata później arcybiskup Sawa powołał do życia jeszcze jeden żeński monaster, w Wojnowie. W 1996 pobłogosławił powstanie Diecezjalnego Ośrodka Miłosierdzia „Eleos”. Z ramienia Świętego Soboru Biskupów PAKP był duchowym opiekunem Bractwa Młodzieży Prawosławnej. Zainicjował powstanie w Białymstoku Centrum Kultury Prawosławnej.
W latach 1984–1990 był prorektorem Chrześcijańskiej Akademii Teologicznej w Warszawie. W 1990 otrzymał tytuł profesora nadzwyczajnego nauk teologicznych za całokształt dorobku naukowego, zaś dwa lata później – tytuł profesora zwyczajnego. W latach 1994–1998 kierował reaktywowanym Prawosławnym Ordynariatem Wojska Polskiego. W 1996 otrzymał nominację na generała brygady z rąk prezydenta Aleksandra KwaśniewskiegoNominacja generalska dla Jego Ekscelencji Arcybiskupa Sawy, Polski Żołnierz Prawosławny, nr 3 (8), lipiec–sierpień–wrzesień 1996, ISSN 1233-7587, s. 3.. Jako Prawosławny Ordynariusz Wojska Polskiego rozpoczął publikację kwartalnika Polski Żołnierz Prawosławny i zainicjował powstanie prawosławnych parafii we wszystkich okręgach wojskowych. Dzięki jego staraniom kapelani prawosławni rozpoczęli działalność również w jednostkach straży granicznej oraz w więzieniach i aresztach śledczych. Od 1980 do 1991 był uczestnikiem prac komisji „Wiara i Ustrój” Światowej Rady Kościołów. Ponadto w latach 1979–1989 zasiadał w Katolicko-Prawosławnej Komisji Mieszanej ds. Dialogu Teologicznego. Jest członkiem honorowym Towarzystwa Biblijnego, Komitetu Międzynarodowej Konferencji Etyki oraz działa w Polskiej Radzie Ekumenicznej. W latach 1990–1991 współprzewodniczył Państwowo-Kościelnemu Zespołowi Redakcyjnemu, którego zadaniem było opracowanie projektu ustawy o stosunku Państwa do Kościoła Prawosławnego.
Metropolita warszawski i całej Polski mały|Metropolita Sawa z patriarchą jerozolimskim Teofilem III i delegacją Patriarchatu Jerozolimskiego, Warszawa, czerwiec 2010 mały|Metropolita w czasie spotkania prezydenta Lecha Kaczyńskiego z przedstawicielami działających w Polsce Kościołów chrześcijańskich mały|Metropolita Sawa i arcybiskup lubelski i chełmski Abel (siedzi z prawej) w czasie oficjalnej wizyty w Rosyjskim Kościele Prawosławnym z okazji urodzin patriarchy moskiewskiego Cyryla. Spotkanie z prezydentem Dmitrijem Miedwiediewem, listopad 2011. mały|Metropolita Sawa odznacza Orderem Świętej Równej Apostołom Marii Magdaleny metropolitę ziem czeskich i Słowacji Krzysztofa w czasie jego oficjalnej wizyty w PAKP, 23 czerwca 2012 mały|Metropolita Sawa z patriarchą Cyrylem I i Marszałkiem Senatu Bogdanem Borusewiczem, sierpień 2012