Lee-Enfield – brytyjski karabin powtarzalny stanowiący rozwinięcie projektu autorstwa Jamesa Parisa Lee z 1879 r. W latach 1895–1957 podstawowa broń strzelecka armii brytyjskiej, sił zbrojnych dominiów, kolonii i terytoriów zależnych wchodzących w skład Imperium Brytyjskiego oraz późniejszych niepodległych państw Wspólnoty Brytyjskiej. Jeden z najdłużej użytkowanych karabinów powtarzalnych w historii, wykorzystywany przez niektóre formacje jeszcze w XXI w.
Historia Geneza i powstanie W 1888 r. armia brytyjska przyjęła do uzbrojenia karabin Lee-Metford. Karabin powtarzalny zasilany amunicją elaborowaną prochem czarnym, łączący zamek czterotaktowy i magazynek projektu Jamesa Parrisa Lee z lufą opracowaną przez Williama Ellisa Metforda. Udana broń, lecz wynalezienie prochu bezdymnego sprawiło, że szybko stała się przestarzała. Początkowo próbowano dostosować karabiny Lee-Metford do zasilania nową amunicją bezdymną, ale okazało się, że stosowane w nich lufy nie nadają się do tego (ich gwint ulegał szybkiemu zużyciu). Rozwiązaniem okazało się zastosowanie lufy o nowym profilu gwintu, skonstruowanej w rządowej fabryce broni Royal Small Arms Factory w Enfield. Powstała w ten sposób konstrukcja, łącząca nową lufę z mechanizmem karabinu Lee-Metford, otrzymała nazwę Lee-Enfield.
MLE i LEC thumb|left|MLE Mk I* W listopadzie 1895 r. przyjęto do uzbrojenia karabin .303 calibre, Rifle, Magazine, Lee-Enfield (lub bardziej popularnie jako Magazine Lee–Enfield, skr. MLE Mk I) z lufą długości 770 mm, a rok później jego skróconą wersję – karabinek Lee-Enfield Cavalry Carbine Mk I (LEC Mk I) z lufą długości 540 mm. W 1899 r. obie wersje przeszły serię drobnych modyfikacji (między innymi usunięcie wyciora) i oznaczone zostały jako Mk I*.
Broń ta została wykorzystana przez armię brytyjską w czasie II wojny burskiej (1899–1902). W wyniku zebranych doświadczeń okazało się jednak, że MLE jest zbyt długi, a przez to nieporęczny, natomiast LEC z powodu krótkiej lufy wykazywał zbyt małą donośność. Postanowiono zatem zastąpić je bronią uniwersalną o długości pośredniej pomiędzy karabinem a karabinkiem (tzw. „krótkim karabinem” – ang. short rifle). Jednocześnie w czasie wojny zauważono, że brytyjskie Lee-Enfieldy wykazywały mniejszą celność w porównaniu z używanymi przez Burów Mauserami M1895. Dlatego też w 1910 r. postanowiono równolegle opracować nowy typ karabinu i amunicji, mający docelowo zastąpić Lee-Enfieldy.
SMLE thumb|SMLE Mk I thumb|SMLE Mk III Karabin o pośredniej długości lufy (640 mm) został przyjęty do uzbrojenia 1 stycznia 1904 r. jako Short, Magazine, Lee-Enfield Mk I (SMLE Mk I). Co istotne, w nowej wersji zastosowano również opcję ładowania magazynka 5-nabojowymi łódkami (karabin miał 10-nabojowy magazynek wymienny). 26 stycznia 1907 r. wprowadzono jego zmodernizowaną wersję (SMLE Mk III) w której dokonano szeregu niewielkich zmian, między innymi upraszczając mocowanie celownika, poprawiając konstrukcję łoża i magazynka oraz dostosowując komorę nabojową do nowej amunicji (.303 Mk VII). Równocześnie rozpoczęto modernizację starszych Lee-Metfordów i Lee-Enfieldów do standardu Mk III (jako Mk IV Cond.).
Równolegle z udoskonalaniem SMLE trwały już zaawansowane prace nad jego następcą (Enfield P13), zasilanym nowym nabojem i łączącym rozwiązania Lee-Enfielda oraz niemieckiego Mausera Gew98. Prace zostały jednak przerwane przez wybuch I wojny światowej, co uniemożliwiło rozpoczęcie procesu przezbrajania się armii w nową broń i amunicję (poza tym występowały problemy z prototypami P13). Brytyjskie zakłady skupiły się więc na dalszej produkcji SMLE natomiast produkcję nowego karabinu rozpoczęto w Stanach Zjednoczonych (w zakładach Remington i Winchester) modyfikując go do zasilania standardową amunicją .303 (karabiny te – Enfield P14, dostarczane z USA stanowiły jedynie uzupełnienie Lee-Enfieldów). thumb|SMLE Mk III* Szybko okazało się, że karabiny SMLE Mk III są zbyt skomplikowane i kosztowne w produkcji, co utrudniało zaspokojenie potrzeb armii toczącej wojnę. Dlatego też pod koniec 1915 r. wprowadzono jego uproszczoną wersję (SMLE Mk III*) lepiej przystosowaną do masowej produkcji. Przede wszystkich zrezygnowano z mechanizmu „odcinania magazynka”. Mechanizm ten po uruchomieniu odcinał opcję dosyłania naboi z magazynka zmieniając karabin w broń jednostrzałową – co w zamierzeniu miało ograniczać nadmierne zużywanie amunicji (wedle tej koncepcji magazynek traktowany był jedynie jako „rezerwa” na wypadek konieczności prowadzenia intensywniejszego ognia). Znacznie uproszczono również przyrządy celownicze, rezygnując z możliwości regulacji szczerbinki w poziomie oraz z dodatkowego podnoszonego celownika przeznaczonego do prowadzania ognia salwowego na znacznych dystansach. Zmieniono również konstrukcję uchwytu do ręcznego napinania bijnika z okrągłego na prostokątny.
thumb|Brytyjski żołnierz z karabinem SMLE podczas bitwy nad Sommą, 1916 r. I wojna światowa dowiodła skuteczności karabinu SMLE. Okazało się, że dzięki pojemnemu magazynkowi i wyjątkowo ergonomicznej konstrukcji zamka karabiny wykazywały znacząco wyższą szybkostrzelność w porównaniu z konkurencyjnymi konstrukcjami. Dobrze wyszkolony strzelec był w stanie oddać z Lee-Enfielda aż 20–30 celnych strzałów w ciągu minuty, co czyniło tę broń najbardziej szybkostrzelnym karabinem powtarzalnym tego okresu. Wysoką szybkostrzelność potwierdzały również niektóre doniesienia żołnierzy niemieckich raportujących, iż ich ataki odpierane były przez karabiny maszynowe stanowisk brytyjskich, podczas gdy w rzeczywistości dostawali się oni pod ostrzał grup dobrze wyszkolonych żołnierzy uzbrojonych w SMLE. Zalety Lee-Enfielda sprawiły, że postanowiono dalej rozwijać jego konstrukcję ostatecznie rezygnując z zastąpienia go karabinem P14.
W okresie międzywojennym podjęto prace nad nowymi wersjami SMLE. W wersji Mk V przywrócono usunięty wcześniej mechanizm „odcięcia magazynka” oraz wprowadzono nowe przyrządy celownicze zastępując szczerbinkę – przeziernikiem umieszczonym na komorze zamkowej (wydłużając tym samym linię celowniczą). Ponadto dokonano szeregu drobnych zmian konstrukcyjnych, jednak karabin nie został przyjęty na wyposażenie ze względu na bardziej skomplikowaną budowę i wyższe koszty produkcji w porównaniu z Mk III*. W latach 1922–1924 wyprodukowano 20 tys. egzemplarzy serii informacyjnej Mk V. W wersji Mk VI zastosowano natomiast nową lufę samonośną poprawiając celność broni. Wersja ta również nie została wdrożona do produkcji masowej (w latach 30 wyprodukowano jedynie 1025 szt.).
W 1926 r. armia brytyjska zmieniła system nazewnictwa broni strzeleckiej przemianowując oznaczenia dotychczas używanych SMLE (zob. nazewnictwo). Jednocześnie wiele z tych karabinów zostało przebudowanych na broń treningową zasilaną nabojem .22 LR (pod desygnatą Rifle No. 2).
Rifle No. 4 thumb|Rifle No. 4 Mk I W 1931 r. opracowano nową wersję Lee-Enfilda (Rifle No. 4 Mk I) zbliżoną konstrukcyjnie do nieprzyjętych SMLE Mk V i Mk VI, jednak lepiej przystosowaną do masowej produkcji. Na pierwszy rzut oka karabin różnił się od SMLE skróconym łożem w wyniku czego lufa wystawała poza jego obrys. Uproszczono również kształt prowadnicy dla łódek nabojowych, ułatwiając obróbkę tego elementu. Przeprojektowano przyrządy celownicze zastępując szczerbinkowy celownik krzywkowy – przeziernikowym celownikiem ramkowym i przenosząc go na komorę zamkową (wydłużając linię celowniczą). Nowy celownik miał 2 przezierniki – jeden stały przestrzelany na stałą odległość, oraz drugi podnoszony z regulacją. Ponadto zastosowano również nową cięższą lufę w celu poprawienia celności. Na początku lat 30 wyprodukowano próbną serię 2500 szt. No. 4, jednak pomimo pozytywnej oceny wstrzymano się z decyzją o ich włączeniu na wyposażenie i rozpoczęciu produkcji seryjnej ze względu na znaczne zapasy starszych SMLE z okresu I wojny światowej. thumb|Brytyjski żołnierz z karabinem No. 4 Mk I w trakcie walk w Caen (Normandia 1944 r.) W 1940 r. w czasie ewakuacji spod Dunkierki (Operacja Dynamo) armia brytyjska straciła prawie ćwierć miliona karabinów. Tak znaczące braki wymagały szybkiego uzupełnienia, dlatego też postanowiono, że zakłady w Enfield będą kontynuować produkcję starszych SMLE aby nie dokonywać przebudowy gotowych linii produkcyjnych, natomiast produkcja No. 4 zostanie uruchomiona w zakładach w Maltby, Fazakerley i Shirley. W rezultacie seryjną produkcję No. 4 rozpoczęto dopiero w 1941 r. W tym samym roku dokonano kolejnej modyfikacji karabinu, nieznacznie upraszczając konstrukcję zamka tworząc wersję Rifle No. 4 Mk I*, która produkowana była jedynie w zakładach Small Arms Limited w Kanadzie oraz Stevens-Savage Firearms w USA.
Pomimo wdrożenia do produkcji No. 4 przez całą II wojnę światową nie zaprzestano produkcji starszych SMLE w dalszym ciągu wytwarzanych w Enfield, indyjskim Ishaphore i australijskich zakładach w Lithgow. . Już po zakończeniu II wojny światowej w 1949 r. opracowano nową nieznacznie zmodernizowaną wersję karabinu, przyjętą na wyposażenie jako Rifle No. 4 Mk 2, w której przeprojektowano język spustowy i stopkę kolby. Wersja ta była również wykonywana według wyższych standardów jakościowych i staranniej wykańczana w porównaniu z wersjami wojennymi. Po wprowadzeniu No. 4 Mk 2 rozpoczęto również proces modernizacji do nowszego standardu starszych No. 4 Mk I.
Rifle No. 5 thumb|Rifle No. 5 Mk I W 1944 r. opracowano znacznie skróconą wersję Lee-Enfielda w postaci karabinka (Rifle No. 5 Mk. I) bazującą na karabinie No. 4. Broń ta miała lufę długości 478 mm zakończoną charakterystycznym tłumikiem płomieni, gumową stopkę kolby oraz okrojone łoże i nakładkę lufy. Efektem było uzyskanie broni niemal o kilogram lżejszej względem No. 4 jednak charakteryzującej się bardzo silnym odrzutem i niską celnością. Wady te sprawiły, że konstrukcję No. 5 uznano za nieudaną i zaprzestano jej produkcji w 1947 r. Do No. 5 przylgnęło spopularyzowane w latach 50 potoczne określenie Jungle Carbine sugerujące, jakoby karabinki te przeznaczone były do walk w dżungli. No. 5 nie były jednak projektowane z myślą o tym teatrze działań wojennych a pierwszy raz wydano je żołnierzom 1 Dywizji Powietrznodesantowej biorącym udział w wyzwalaniu Danii i Norwegii w 1945 r.
W Australii opracowano również eksperymentalny karabinek, oznaczony jako Rifle No. 6 Mk I (w przeciwieństwie do No. 5 bazujący na SMLE Mk III* a nie na No. 4), jednak nigdy nie rozpoczęto jego produkcji seryjnej.
Wersje wyborowe thumb|No. 4 Mk I (T) W trakcie obu wojen światowych i wojny koreańskiej część Lee-Enfieldów została zmodyfikowana w celu przystosowania ich do roli karabinów wyborowych.
W okresie I wojny światowej armia australijska zmodyfikowała 1612 szt. SMLE Mk III* poprzez zastosowanie ciężkiej lufy, poduszki policzkowej i celownika optycznego. Tak zmodyfikowaną broń oznaczono jako SMLE Mk III* (HT).
W trakcie i po II wojnie światowej do roli karabinów wyborowych dostosowywano wyselekcjonowane pod względem celności egzemplarze No. 4. Warunkiem dopuszczenia do przebudowy było uzyskanie podczas testów fabrycznych skupienia na poziomie 7/7 trafień w cel o promieniu 5 cali (12,7 cm) z odległości 200 jardów (183 m) oraz 6/7 trafień w cel o promieniu 10 cali (25,4 cm) z odległości 400 jardów (366 m). W karabinach montowano drewniane poduszki policzkowe, oraz odcinano jeden z przezierników (stały nieregulowany), aby zrobić miejsce na montaż celownika optycznego. Tak zmodyfikowane wersje No. 4 Mk I oznaczano jako Rifle No 4 Mk I (T) natomiast No. 4 Mk I* jako Rifle No. 4 Mk I* (T). W latach 70 karabiny te przekonwertowano na amunicję 7,62 × 51 mm NATO, tworząc wersję L42A1.
Zakończenie produkcji i dalsze losy