Uniwersytet trzeciego wieku, UTW – placówka dydaktyczna dla osób w wieku poprodukcyjnym, zwanym trzecim wiekiem. Celem działania jest poprawa jakości życia osób starszych.
Idea Celem działalności uczelni jest aktywizacja ludzi starszych, a także „wykorzystanie potencjału osób starszych na rynku pracy – wiedzy, umiejętności i doświadczenia życiowego, dla rozwoju gospodarczego i społecznego kraju”. Starsze pokolenia, przeżywające swoją młodość w czasach wojny, często miało wybór pomiędzy nauką i obroną Ojczyzny i przeważnie decydowało się na to drugie. Tacy ludzie w wyniku różnych zawirowań w życiu niekoniecznie mieli okazję do poszerzania swojej wiedzy oraz swych umiejętności. UTW pozwala na uzyskanie przez takie osoby upragnionej wiedzy. Uczelnie są dla nich także miejscem spotkań z podobnymi do nich osobami, które muszą stawiać czoła wielu problemom w tym jednemu, głównemu – problemowi braku akceptacji ze strony młodych. Poza tym, po latach wychowywania dzieci i współuczestnictwie w wychowywaniu wnuków, niekiedy utracie współmałżonka i znajomych, nadmiar czasu może być bardzo szkodliwy. W takim przypadku nowa pasja staje się balsamem dla zbolałej duszy, pozwala ponownie otworzyć się na świat i zaakceptować go takim, jakim stał się bez bliskich ludzi. Wielu seniorów jest wciąż sprawnych, nie znosi bezczynnego siedzenia w czterech ścianach, potrzebuje pretekstu do wyjścia z domu. Jedną z form aktywizacji starszych ludzi są uniwersytety trzeciego wieku, które stwarzają możliwości ciągłego poszerzania wiedzy, pobudzają do aktywizacji społecznej w interesie jednostki i ogółu, ułatwiają nawiązywanie przyjaźni, zapewniają możliwość dbania o kondycję fizyczną.
Typy Podział ze względu na kryterium siły związku z uczelniami: model francuski – UTW ściśle związane z ośrodkami akademickimi, cechuje je wysoki poziom działalności dydaktycznej i naukowo-badawczej, zróżnicowane pod względem form organizacyjnych (pełna integracja z uczelnią, ścisła współpraca lub niezależność od uczelni) model brytyjski – oparty na samokształceniu i samopomocy seniorów, bez wsparcia ze strony uczelni.
Oferta programowaKlimczuk A., Economic Foundations for Creative Ageing Policy, Volume II: Putting Theory into Practice, Palgrave Macmillan, New York, Basingstoke 2017, s. 207–241. wykłady, seminaria, konwersatoria lektoraty języków obcych sekcje lub koła zainteresowań kluby i zespoły tematyczne warsztaty artystyczne zajęcia ruchowe, rekreacyjne, rehabilitacyjne, w tym arteterapia imprezy kulturalne, turystyczne i okolicznościowe kursy, szkolenia, poradnictwo wolontariat, sekcje samopomocy, udzielanie pomocy osobom spoza UTW w niektórych UTW zajęcia wakacyjne: wyjazdy, wczasy, zajęcia na ogródkach działkowych
Finansowanie składki członkowskie ustalane dla danej uczelni dofinansowanie z budżetu miasta lub regionu różne formy sponsoringu granty wypracowane przez uczelnię środki
Wyjątkowo tylko uniwersytety są finansowane przez państwo, na przykład w Hiszpanii.
Potrzeba tworzenia UTW Obecnie osoby starsze stanowią prawie 13% polskiego społeczeństwa, a liczy się, że za 15 lat będą już stanowić 17% ogółu ludności w Polsce. Przemiany gospodarcze, postęp techniczny i ekonomiczny sprawiły, że to właśnie ta grupa polskiego społeczeństwa najmniej zyskała na tych przeobrażeniach, jakie dokonywały się na świecie i w Polsce w ostatnich latach. Często osoby te musiały rezygnować z dalszej edukacji, z przyczyn ekonomicznych czy losowych.
W efekcie tego pozostają niezaspokojone: potrzeba samokształcenia potrzeba poznawania środowiska potrzeba poszerzania wiedzy i umiejętności potrzeba wykonywania społecznie użytecznych działań potrzeba bycia uznanym za część społeczeństwa, grupy potrzeba wypełnienia wolnego czasu potrzeba utrzymywania więzi towarzyskich potrzeba stymulacji psychicznej i fizycznej możliwość realizacji młodzieńczych marzeń, które były dotychczas nie do pogodzenia z życiem zawodowym i obowiązkami wobec rodziny.
Początki Początki ruchu uniwersytetów trzeciego wieku sięgają 1972. W tym też czasie profesor Uniwersytetu w Tuluzie, Pierre Vellas, zorganizował spotkanie 40 seniorów, aby zorientować się, czego oczekują od uniwersytetu.
Wówczas stworzono trzy postulaty: potencjał medyczny uniwersytetu powinien służyć propagowaniu wiedzy na temat utrzymania zdrowia w wieku starczym, upowszechniana wiedza o kulturze powinna być wzbogacona o doświadczenie i wiedzę ludzi starszych, potencjał badawczy powinien zostać zmobilizowany dla rozwiązywania problemów ludzi starszych oraz starości.
Na świecie Francja Pierwszy UTW powstał w 1973 w Tuluzie we Francji, założony przez Pierre’a Vellasa, który w centrum uwagi postawił badania naukowe, ażeby pomóc wszystkim ludziom starszym. Dwadzieścia lat później istniało we Francji ponad 40 tego typu placówekZan L., Die akademische Seniorenbildung. Eine historische Bilanz in methodisch-didaktischer Abricht, Weinheim: Deutscher Studien Verlag, 1993, s. 350..
Genezę uniwersytetów trzeciego wieku można wyprowadzić z szerszego kontekstu społecznego. W Europie i na świecie zaczął się coraz gwałtowniejszy proces starzenia się ludności, a także młodzież na uniwersytetach Europy Zachodniej chciała zreformować uczelnie. Na ich potrzeby uniwersytety odpowiedziały projektem otwarcia uczelni dla innych grup wiekowych, również dla emerytów. Na kilku kierunkach studiów młodzi ludzie mieli kontaktować się z dorosłymi i starszymi osobami „które mogłyby dzielić się swoim doświadczeniem życiowym i zawodowym”. Celem takiego działania było zarówno rozbicie młodzieżowej grupy rówieśniczej, jak i pozyskanie nowych słuchaczy i pieniędzy, a dla kadry naukowej uczelni: pola dla pracy dydaktycznej i badawczejCzerniawska O., Edukacja osób Trzeciego Wieku, [w:] Wujek T. (red.), Wprowadzenie do andragogiki, Wydawnictwo ITE, Warszawa1996, s. 232–233..
Zapoczątkowany przez Pierre’a Vellasa ruch stawia przed sobą trzy główne cele: intelektualny i administracyjny potencjał uniwersytetów powinien być użyty dla dalszego kształcenia ludzi starszych uniwersytet trzeciego wieku powinien być instytucją prowadzącą badania gerontologiczne w interesie ludzi starszych jego rolą społeczną powinno być umożliwianie wymiany kulturalnej między generacjami oraz udział w prewencji geriatrycznej.
Uniwersytety trzeciego wieku osadzone w Centrach Dalszego Kształcenia mogły łatwiej kontynuować swoją działalność ze względu na zabezpieczenie personalne i materialne i dlatego UTW miały mocne postawy do instytucjonalizacjiZahn L., Die akademische Seniorenbildung. Eine historische Bilanz in methodisch-didaktischer Abricht, Weinheim: Deutscher Studien Verlag, 1993, s. 352..
Pierwszy uniwersytet trzeciego wieku miał cechy modelu francuskiego: wysoki poziom działalności dydaktycznej i naukowo-badawczej zróżnicowanie form organizacyjnych od pełnej integracji z uczelnią przez ścisłą współpracę z uczelnią, do niezależnościHalicki J., Informator Sekcji UTW przy PTG, 1999/2000, Warszawa 2001, s. 4..
Francuski model realizowany był zarówno poprzez tworzenie nowych struktur, jak i w oparciu o istniejącą strukturę oświaty dorosłych. (Podobny model realizowały: Belgia, Hiszpania, Włochy, Szwecja).
UTW we Francji tworzą autonomiczne instytuty, stanowią również część uniwersyteckiego Centrum Dalszego Kształcenia albo posiadając strukturę stowarzyszenia, wiążą się formalnie lub nieformalnie z uniwersytetem.
Obecnie idea kształcenie we francuskich UTW, kiedyś określona mianem segregacyjnej, zmieniła się w koncepcję uniwersytetu dla wszystkich grup wiekowych (Universite Tous Ages). Zmiany te wynikały zarówno z rozwoju Centrów Dalszego Kształcenia na uniwersytetach, jak i z tendencji na rynku pracy. UTW funkcjonujące w Centrach Dalszego Kształcenia mogły łatwiej kontynuować działalność ze względu na korzystniejsze warunki materialne, jak i kadrowe. Centra te bowiem istnieją we wszystkich francuskich uniwersytetachHalicki J., Edukacja seniorów w aspekcie teorii kompetencyjnej..., op.cit., s. 42–44, oraz: Halicki J., Uniwersytety Trzeciego Wieku, w: Raport o rozwoju społecznym Polska pt. Ku godnej aktywnej starości, S. Golinowska (red.), Warszawa 1999, s. 43..
Idea uniwersytetu dla wszystkich grup wiekowych przyczynia się według osób organizujących tę działalność do szeroko rozumianej wymiany międzygeneracyjnej. Na jednej z konferencji organizowanej przez Łódzki Uniwersytet Trzeciego Wieku od wielu lat współpracujący z francuskim uniwersytetem w Lyonie omówiono podstawowe zasady realizowanego we Francji programu kształcenia osób starszych. Kształcenie to prowadzone jest w studium i umożliwia otrzymanie dyplomu kuratora społecznego. Program składa się ze szkolenia teoretycznego z zakresu takiej oto tematyki: doradztwa społecznego, wolontariatu, zagadnień prawnych, problematyki pokolenia młodych osób. Cykl kształcenia przewiduje również staż zawodowy. Otrzymanie dyplomu ma uprawniać osoby starsze do pracy na rzecz młodzieży, a także osób starszych mających ograniczone możliwości samodzielnego funkcjonowaniaZiębińska B., Rola i zadania osób starszych w środowisku lokalnym, „Polityka Społeczna”, nr 7/2004, s. 37 oraz materiały z Konferencji z okazji 25-lecia łódzkiego UTW z dn. 15–16 czerwca 2003..
Wielka Brytania W 1981 roku idea UTW trafiła do Wielkiej Brytanii. Grupa entuzjastów z Cambridge stworzyła model nieco odmienny od francuskiego zakładającego zależność organizacji od uniwersytetów. Model brytyjski, nazywany też modelem Cambridge, został oparty na samopomocy i pomocy wzajemnej słuchaczy.
J. Halicki jako główne cechy tego modelu wyróżnia: brak wsparcia ze strony uczelni samopomoc jako główna metoda kształcenia, brak podziału na studentów i wykładowców. Seniorzy sami organizują zajęcia, wykorzystując własną wiedzę i doświadczenie kładzie się nacisk na eksperyment i nauczanie grupoweHalicki J., Informator Sekcji UTW przy PTG, op.cit., s. 5..
UTW w Wielkiej Brytanii może zostać założony właściwie przez każdą osobę. Istnieją zarówno uniwersytety liczące kilkaset członków, jak i małe, liczące od kilkunastu do kilkudziesięciu członków. Te ostatnie funkcjonują zazwyczaj w mniejszych miejscowościach. Oferta edukacyjna uniwersytetów jest zróżnicowana: wykładane są zarówno przedmioty akademickie, ale także prowadzone są zajęcia praktyczne. Program w znacznej mierze zależy od tego, czym interesują się studenci i jakie posiadają umiejętności. Niektóre uniwersytety współpracują ze szkołami wyższymi, większość jednak pozostaje zupełnie niezależnymi ośrodkami kształcenia ludzi starszych, spełniającymi oprócz funkcji poznawczych również integracyjne i terapeutyczneWesołowska E.A., Uniwersytet Trzeciego Wieku w Toruniu, „Edukacja Dorosłych” nr 1/1994, s. 95..
Słuchaczami brytyjskich UTW są przede wszystkim kobiety, osoby będące na emeryturze, posiadające wykształcenie średnie lub wyższe, reprezentujące klasę średnią. Zajęcia prowadzone na niektórych UTW odbywają się w wynajętych pomieszczeniach, są również takie UTW, które organizują zajęcia w prywatnych domach swoich słuchaczy. Odnośnie do poziomu wykształcenia, czy wieku słuchaczy, brytyjskie uniwersytety nie stawiają formalnych wymagań. Realizowanie zasady samopomocy (self-help) umożliwia uniwersytetom niezależny rozwój. Dofinansowanie ich działalności przez rząd dotyczy jedynie wybranych programów.
Brytyjskie UTW stworzyły program nazwany SCE (Standing Committee for Education). Jego celem jest koordynacja działalności uniwersytetów brytyjskich i wymiana informacji między ich słuchaczami, która odbywa się głównie przez Internet. Cele szczegółowe programu to: gromadzenie materiałów edukacyjnych dla słuchaczy: kaset, slajdów, CD-ROM redagowanie magazynu dla słuchaczy UTW – biuletynu zatytułowanego Sources organizowanie studiów dla osób zainteresowanych wybranym tematem, co umożliwia kontaktowanie się za pośrednictwem Internetu osobom o podobnych zainteresowaniach, organizowanie nauki on-lineNa podstawie: www.u3a.org.uk..
Portugalia