Operacja Tractable – kryptonim ofensywy wojsk kanadyjskich i polskich przeprowadzonej w czasie alianckiej inwazji na Normandię. Celem operacji było zajęcie strategicznego francuskiego miasteczka Falaise, a następnie mniejszych okolicznych miejscowości Trun i Chambois. Zadanie to wzięły na siebie polska 1 Dywizja Pancerna oraz 1 Armia Kanadyjska, którym naprzeciw stanęły siły Grupy Armii B niemieckiego Wehrmachtu. Operacja była częścią szerszych działań zbrojnych wojsk alianckich mających na celu okrążenie armii niemieckiej na froncie zachodnim II wojny światowej. Pomimo początkowych trudności i niewielkich sukcesów odniesionych na północ od Falaise, nowatorska taktyka zastosowana przez 1 Dywizję Pancerną pod dowództwem generała brygady Stanisława Maczka w czasie ataku na miejscowość Chambois umożliwiła 14 sierpnia 1944 roku częściowe „domknięcie” tzw. kotła Falaise, w którym uwięzionych zostało ok. 150 000 żołnierzy niemieckich.
Choć „dziura” w kotle zmniejszyła się dzięki temu do szerokości ok. 30 kilometrów, przedłużające się zaciekłe walki pomiędzy polską 1 Dywizją Pancerną a II Korpusem Pancernym SS o Mont Ormel (wzgórze 262), uniemożliwiły ostateczne zamknięcie okrążenia wojsk niemieckich pod Falaise, pozwalając na ich częściową ewakuację z terenów Normandii w głąb Francji. W czasie dwóch dni bezustannych walk Polacy stosujący ogień zaporowy artylerii oraz walkę na niewielką odległość zdołali odeprzeć kontrataki siedmiu niemieckich dywizji. 21 sierpnia oddziały 1 Armii Kanadyjskiej zluzowały pozostałości polskich jednostek i zdołały zamknąć okrążenie Falaise, łącząc się z wojskami amerykańskiej 3 Armii. Doprowadziło to do kapitulacji i wzięcia w niewolę resztek niemieckiej 7 Armii, która została uwięziona w kotle.
Przygotowania Wobec przedarcia się w ramach operacji Cobra, rozpoczętej 25 lipca 1944 roku, oddziałów amerykańskich 1 i 3 Armii z przyczółków nad kanałem La Manche w głąb Normandii, Adolf Hitler zarządził przeprowadzenie natychmiastowego kontrataku przeciwko siłom alianckim pod kryptonimem operacja Lüttich. Gen. Omar Bradley, dowódca amerykańskiej 12 Grupy Armii, został o tym powiadomiony jeszcze przed podjęciem przez Wehrmacht działań zbrojnych. Dzięki przechwyceniu i rozszyfrowaniu przez wywiad brytyjski niemieckich meldunków radiowych alianci zyskali czas na odpowiednie przygotowanie obrony przed atakiem niemieckim i opracowanie planu okrążenia możliwie największej liczby oddziałów Wehrmachtu. Do popołudnia 7 sierpnia, w wyniku skoordynowanych ataków powietrznych alianckich myśliwców bombardujących przeciwko pojazdom pancernym i ciężarówkom Wehrmachtu, niemieckie kontrnatarcie zostało powstrzymane, a operacja Lüttich zakończyła się klęską. W rezultacie siły niemieckiej 7 Armii zostały otoczone przez wojska aliantów.
W następstwie załamania się niemieckiej ofensywy miasteczko Falaise stało się głównym celem sił brytyjskich, ponieważ jego zdobycie mogło zaowocować faktycznym odcięciem całej Grupy Armii B pod dowództwem feldmarszałka Günthera von Kluge, od reszty wojsk niemieckich. Aby to osiągnąć, dowodzący nowo sformowaną 1 Armią Kanadyjską gen. Harry Crerar oraz dowodzący II Korpusem Kanadyjskim gen. Guy Simonds zaplanowali brytyjsko-kanadyjską ofensywę pod kryptonimem operacja Totalize. Ofensywa ta miała na celu przełamanie niemieckiej obrony w brytyjsko-kanadyjskim sektorze frontu normandzkiego. Operacja Totalize opierała się na zastosowaniu przez siły alianckie nocnych ataków z użyciem ciężkich bombowców i nowych transporterów opancerzonych typu Kangaroo, które miały przełamywać linie obronne Niemców. Pomimo początkowych sukcesów w czasie walk na grzbiecie Verrières i w pobliżu miejscowości Cintheaux, ofensywa wojsk kanadyjskich została zatrzymana 9 sierpnia przez kontrataki Wehrmachtu, które spowodowały poważne straty w kanadyjskich i polskich dywizjach. Jednakże już 10 sierpnia żołnierzom kanadyjskim udało się zdobyć wzgórze 195 na północ od Falaise, choć nie byli oni w stanie kontynuować natarcia i doprowadzić do szybkiego zajęcia miasteczka.
Strategia mały|Postępy aliantów w czasie kanadyjskiej ofensywy w ramach operacji Totalize i Tractable Przy planowaniu operacji Tractable wykorzystano wnioski wyciągnięte z operacji Totalize. W szczególności doceniono efektywność piechoty zmechanizowanej i ataków lotniczych za pomocą ciężkich bombowców. W przeciwieństwie do poprzednich operacji, Tractable nie rozpoczęła się pod osłoną nocy. Bombardowanie pozycji niemieckich miało na celu osłabienie zdolności obronnych wroga przed następującym tuż po nim uderzeniem 4 Kanadyjskiej Dywizji Pancernej na zachodnią stronę wzgórza 195, podczas gdy 4 Kanadyjska Dywizja Piechoty, przy wsparciu 2 Kanadyjskiej Brygady Pancernej, miała za zadanie zaatakować wzgórze od wschodu. Ich działania planowano zamaskować za pomocą intensywnego ostrzału pozycji niemieckich przez kanadyjską artylerię. Marszałek Bernard Law Montgomery miał nadzieję, że siły kanadyjskie przejmą kontrolę nad Falaise do północy 14 sierpnia. Stamtąd wszystkie trzy formacje miały przemieścić się w kierunku Trun. Ta znajdująca się 18 kilometrów na wschód od Falaise miejscowość miała zostać zajęta przy wsparciu liczącej ok. 10 000 żołnierzy polskiej 1 Dywizji Pancernej. Po zajęciu Trun siły kanadyjsko-polskie miały niezwłocznie połączyć się w Chambois z amerykańską 3 Armią.
Największe zagrożenie dla sił Simondsa stanowiła 12 Dywizja Pancerna SS Hitlerjugend, w której skład wchodziły również pozostałości dwóch dywizji piechoty. Niemieckie wojska skoncentrowane w kotle wokół Falaise liczyły ok. 350 000 ludzi. Gdyby aliantom udało się wykorzystać efekt zaskoczenia, Kanadyjczycy mieli zrobić wyłom w pozycjach wroga. Jednak w nocy z 13 na 14 sierpnia jeden z kanadyjskich oficerów zgubił się w czasie podróży między sztabami dywizji i wyjechał wprost na niemieckie pozycje, gdzie został zabity. Przeszukujący jego ciało Niemcy znaleźli kopie rozkazów Simondsa. W rezultacie 12 Dywizja Pancerna SS Hitlerjugend przemieściła trzon swoich sił – 500 grenadierów, 15 czołgów i 12 dział przeciwpancernych typu 8,8 cm PaK 43 – wzdłuż umocnień, które zamierzali zaatakować alianci.
Bitwa Pierwsza faza ataku na Falaise mały|Żołnierze kanadyjscy wkraczają przy wsparciu czołgów do Falaise Operacja Tractable rozpoczęła się o godz. 12.00 w południe 14 sierpnia, gdy 800 ciężkich bombowców typu Avro Lancaster i Handley Page Halifax uderzyło na niemieckie pozycje wzdłuż linii frontu. Podobnie jak w przypadku operacji Totalize wiele samolotów przez pomyłkę zrzuciło bomby na pozycje własnych wojsk, co kosztowało życie 400 żołnierzy polskich i kanadyjskich. Pod osłoną ognia zaporowego artylerii dwie kanadyjskie dywizje ruszyły do ataku. Choć ich pole widzenia było ograniczone, niemieccy obrońcy zdołali zadać 4 Kanadyjskiej Dywizji Pancernej szereg poważnych strat. Śmierć w czasie szturmu na Falaise poniósł m.in. dowódca 2 Kanadyjskiej Brygady Pancernej, brygadier Leslie Booth. Po całodniowych atakach 4 Kanadyjskiej Brygadzie Pancernej i polskiej 1 Brygadzie Pancernej udało się przeprawić przez rzekę Laison. Słaby dostęp do punktów przepraw przez rzekę Dives umożliwił 102 Ciężkiemu Batalionowi Pancernemu SS przeprowadzenie kilku kontrataków. Pomimo tego, polskiej dywizji udało się zająć późnym popołudniem miasteczko Potigny. Do końca dnia niektóre jednostki 3 i 4 Kanadyjskiej Dywizji osiągnęły punkt 152 dokładnie na północ od Falaise, choć nie udało im się wedrzeć do samego miasta. Aby utrzymać impet ofensywy Simonds rozkazał 2 Kanadyjskiej Dywizji Piechoty ruszyć w stronę frontu z nadzieją, że posiłki okażą się wystarczające do zajęcia miasta.
Chociaż pierwszy dzień operacji nie przyniósł oczekiwanych rezultatów, to już 15 sierpnia dwie dywizje pancerne parły na południowy wschód w kierunku Falaise. Kanadyjskie 2 i 3 Dywizja Piechoty, przy wsparciu 2 Kanadyjskiej Brygady Pancernej, kontynuowały swój marsz w kierunku miasteczka. Po ciężkich walkach 4 Dywizji Pancernej udało się zająć Soulangy. Był to jednak niewielki sukces, ponieważ silny opór wojsk niemieckich uniemożliwił przełamanie frontu w kierunku Trun. 16 sierpnia kanadyjska 2 Dywizja Piechoty wdarła się do Falaise, napotykając minimalny opór jednostek Waffen-SS i eliminując nieliczne pozycje obronne niemieckiej piechoty. Choć całkowite oczyszczenie miasta zajęło jeszcze dwa dni, to pierwszy ważny cel operacji Tractable został osiągnięty. Simonds rozpoczął przegrupowywanie swoich sił pancernych, aby powtórzyć natarcie w kierunku Trun, którego zdobycie pozwoliłoby na domknięcie okrążenia Niemców pod Falaise.
16–19 sierpnia Atak na Trun i Chambois Ofensywa polskiej 1 Dywizji Pancernej i 4 Kanadyjskiej Dywizji Pancernej rozpoczęła się 16 sierpnia od działań zaczepnych, które były wstępem do właściwego szturmu na miasteczka Trun i Chambois. 17 sierpnia obie dywizje pancerne posuwały się naprzód. Wczesnym popołudniem 1 Dywizja Pancerna oflankowała 12 Dywizję Pancerną SS Hitlerjugend, umożliwiając tym samym kilku polskim formacjom osiągnięcie celów, które docelowo miała zdobyć dywizja kanadyjska i dzięki temu znacznie rozszerzyć przyczółek aliantów na północny zachód od miasteczka Trun. Maczek podzielił swoje siły na trzy grupy bojowe. Każda w sile pułku pancernego oraz batalionu piechoty. Jedna z nich uderzyła od południowego wschodu, zajmując pozycje na wzniesieniach dominujących nad miasteczkiem i doliną rzeki Dives. Tym samym Polacy odcięli załogę obrońców Trun od reszty sił niemieckich. Umożliwiło to kanadyjskiej 4 Dywizji Pancernej przeprowadzenie zmasowanego ataku na miasteczko, które zostało ostatecznie wyzwolone 18 sierpnia.
Wkrótce po zajęciu Trun druga z grup bojowych Maczka skierowała się na południowy wschód, zajmując Champeaux i tworząc w ten sposób bazę wypadową dla przyszłych ataków na Chambois wzdłuż 9,7 kilometrowej linii frontu. Do godzin wieczornych 18 sierpnia wszystkie grupy bojowe utworzone przez Maczka zajęły pozycje na północ od Chambois. Jedna na obrzeżach miasteczka, jedna w pobliżu Vimoutiers i jedna u stóp wzgórza 262. Wobec nadciągających w szybkim tempie oddziałów kanadyjskiej 4 Dywizji Pancernej, Maczek był w doskonałej sytuacji, by następnego dnia zamknąć siły niemieckie w okrążeniu. Obecność polskiej dywizji pancernej uświadomiła niemieckiemu feldmarszałkowi Walterowi Modelowi, że Niemcy za wszelką cenę nie mogą dopuścić do zamknięcia kotła Falaise.
Domykanie okrążenia We wczesnych godzinach 19 sierpnia gen. Simonds spotkał się z oficerami ze swoich dywizji, aby omówić plany domknięcia kotła Falaise. Według planu 4 Dywizja Pancerna miała przypuścić atak w kierunku Chambois, mając na swojej wschodniej flance dwie grupy bojowe polskiej dywizji pancernej. Z kolei dwie grupy bojowe dywizji gen. Maczka miały ruszyć od wschodu, zabezpieczając wzgórze 262 i tym samym ochraniać wschodnią flankę atakujących aliantów. 2 i 3 Dywizja Piechoty kontynuowały ofensywę w kierunku północnych krańców kotła Falaise, ponosząc poważne straty ze strony 12 Dywizji Pancernej SS. Uderzenie nastąpiło niemal natychmiast po zakończeniu narady. Jedna z grup bojowych polskiej dywizji ruszyła w kierunku Chambois, a jednostki pod dowództwem majora Currie z 4 Dywizji Pancernej osłaniały jej działania. W tym samym czasie dwie pozostałe polskie grupy bojowe podjęły próbę zajęcia wzgórza 262. Pomimo silnego oporu Niemców, grupie Władysława Zgorzelskiego udało się zabezpieczyć punkt 137 położony na zachód od wzgórza 262. Wczesnym popołudniem grupa bojowa pod dowództwem Aleksandra Stefanowicza opanowała wzgórze, wybijając broniącą go niemiecką kompanię piechoty. W rezultacie walk straty wśród Polaków stanowiły 50% wszystkich zabitych i rannych żołnierzy kanadyjskiej 1 Armii.