Prawo ziemskie (łac. ius terrestre) – system prawa sądowego szlachty Królestwa Polskiego, a później również Rzeczypospolitej Obojga Narodów, obowiązujący w Polsce od ukształtowania się stanów do trzeciego rozbioru Rzeczypospolitej (1795). W Księstwie Warszawskim miała być stosowana jego karna część, ale brak pewności norm przesądził o oparciu się sądów na kodeksach zaborczych, Franciszkanie i Landrechcie pruskim, które pierwotnie miały pełnić rolę pomocniczą.

Charakterystyka W średniowieczu rycerstwo jako jedyne mogło w pełni stosować normy polskiego prawa zwyczajowego. Mieszczanie podlegali prawom miejskim opartym na prawie niemieckim, a duchowieństwo, dążącej do jak największej autonomii, posługiwało się prawa kanonicznego. Chłopi mieli znacznie ograniczoną zdolność do czynności prawnych, a z czasem oni również znaleźni się pod wpływem prawa niemieckiego. Dlatego w epoce nowożytnej prawo ziemskiego stało się system prawa szlacheckiego, który składał się z partykularnych zwyczajów prawnych poszczególnych ziem, oraz modyfikujące je konstytucji sejmowych.

Dominacja stanu szlacheckiego spowodowała wzrost roli norm, które odpowiadały interesom majątkowym szlachty. Do pierwszej grupy należą m.in. wprowadzenie nowoczesnego prawa o hipotekachBardach i inni, s. 285–286., zakaz legitymizacji nieślubnych dzieci przez następne zawarcie małżeństwa rodziców, czym chciano zapobiec nobilitacji kobiet niskiego stanu i ich potomstwa)Bardach i inni, s. 281., czy ograniczenie testamentowego dziedziczenia nieruchomości, hamujące proces bogacenia się instytucji kościelnych kosztemBardach i inni, s. 285.. Do drugiej grupy zaliczają się m.in. kary utraty czci szlacheckiejBardach i inni, s. 277., adopcja do herbuBardach i inni, s. 280., fakultatywna legalność pojedynkówBardach i inni, s. 291..

Także w postępowaniu procesowym funkcjonowały normy uprzywilejowujące szlachtę, m.in.: w procesie o zbiegłych poddanych (chłopów) nie obowiązywało przedawnienieBardach i inni, s. 307., najwyższe sądy apelacyjne – Trybunał Koronny i Trybunał Główny Wielkiego Księstwa Litewskiego – miały charakter samorządowy. W 1578 Stefan Batory zrzekł się kompetencji najwyższego sądownictwa na rzecz szlachty, której deputaci do Trybunałów byli reprezentantamiBardach i inni, s. 264.. Dodatkowo w późniejszym okresie nakazano, aby palestra trybunalska mogła składać się wyłącznie z posesjonatów, co zamknęło nieszlachcie dostęp do zawodów prawniczychBardach i inni, s. 298..

Prawo ziemskie było także niejednolite: różnice, występujące w zależności od ziemi czy województwa, uwidaczniały się w treści laudów sejmikowych. Brak kodyfikacji przyczynił się do niepewności prawa, rozbieżności norm i praktyki oraz norm pomiędzy sobą; wzmocnienia autorytetu literatury prawniczej. W dobie oligarchii magnackiej, osłabienia władzy państwowej i rozprzężenia kultury prawnej te cechy zadecydowały o braku skuteczności systemu sądownictwa i wybiórczości działania prawaBardach i inni, s. 308–309..

Wpływ innych praw Prawo ziemskie wykazywało sporą niezależność od wpływów prawa rzymskiego, które było obecne zarówno w romanizujących prawach miejskich, jak i w prawie kanonicznym. Przyczyniła się do tego szczególna niechęć szlachty do modelu silnej władzy centralnej, promowanego przez prawo o tradycjach dominialnychBardach i inni, s. 308.. Dlatego z rozwiązań zastosowanych w Constitutio Criminalis Carolina (1532) nie wprowadzono np. inkwizycyjnego modelu procesu, mniej popularne była także kary na życiu i ciele. Przejęto natomiast pośrednio, poprzez wpływy trzeciego statutu litewskiego i Korekturę pruską, zasadę pisemności, przy jednoczesnym zmniejszeniu formalizmu w postępowaniu sądowym, oraz instytucje apelacji i emfiteuzy.

Zobacz też Formula processus

Przypisy

Bibliografia

Kategoria:Historia szlachty w Polsce Kategoria:Prawo ziemskie I Rzeczypospolitej