Las Katyński – film dokumentalny z 1990 roku w reżyserii Marcela Łozińskiego, zrealizowany w koprodukcji polsko-francuskiej z inspiracji Andrzeja Wajdy. Film opowiada o zbrodni katyńskiej, dokonanej w 1940 roku, gdy radziecka policja polityczna NKWD zamordowała kilkanaście tysięcy polskich oficerów i policjantów wziętych do niewoli po agresji ZSRR na Polskę we wrześniu 1939 roku. Las Katyński został uhonorowany między innymi Nagrodą Dziennikarzy na Krakowskim Festiwalu Filmowym oraz Grand Prix Złotym Gronem na Lubuskim Lecie Filmowym, przetarł też szlak dla późniejszych dokumentów i filmów fabularnych o Katyniu.
Treść Las Katyński jest podzielony na trzy części.
Podróż. Film otwiera ujęcie pociągu, którym podróżują członkowie Stowarzyszenia Rodzina Katyńska w Warszawie, próbujący dotrzeć do miejsc, gdzie na ich przodkach dokonała się zbrodnia katyńska. Podróżni dzielą się fragmentami zdjęć i pamiętników dokumentujących bliskich, dowiadują się o miejscach zbiórki oficerów i warunkach, w jakich oni przebywali. Polityka. Drugą część filmu stanowi zbiór wywiadów z polskimi oficerami, którzy przetrwali pobyt w ZSRR dzięki układowi Sikorski-Majski w 1941 roku i ewakuacji z ZSRR, a także przedstawicielami polskiego rządu (m.in. z Józefem Czapskim i byłym prezydentem RP na uchodźstwie Edwardem Bernardem Raczyńskim). Rozmówcy potępiają negowanie zbrodni katyńskiej przez czołowych polityków sił alianckich, w tym Winstona Churchilla i Franklina Delano Roosevelta w imię krótkotrwałej współpracy z Józefem Stalinem, oraz zmowę milczenia zachodnich polityków już po II wojnie światowej, gdy opinia publiczna dowiedziała się o zbrodni katyńskiej. Świadkowie. Ostatnia część filmu koncentruje się na wywiadach, które z prawdopodobnymi świadkami zbrodni zamierza przeprowadzić córka jednego z zamordowanych, Wanda Zadrożna. Choć pierwsi napotkani Rosjanie boją się powiedzieć prawdę, Zadrożna spotyka chłopkę, która ku rozpaczy Wandy dzieli się wspomnieniami o tym, że słyszała z oddali strzały. Wanda dociera też do innego świadka, który niegdyś składał fałszywe zeznania, ale przerywa zmowę milczenia: „Wszyscy, którzy tu żyli, wiedzą dobrze, że to zrobili bolszewicy. […] Te sprawy dzieją się tu od dawien dawna. W lesie katyńskim rozstrzeliwano cały czas. Tu pochowani są ludzie z różnych stron: Cyganie, Rosjanie, Polacy, Łotysze, wszyscy, nie brakuje nikogo”. Pod koniec filmu Wanda dociera jeszcze do emerytowanych oficerów NKWD, którzy niechętnie przyznają się do udziału w zbrodni i dowiaduje się, że w tym samym lesie dokonywano wcześniej innych masowych morderstw (zob. wielka czystka).
Produkcja i wydanie Inspiracji dla powstania Lasu Katyńskiego dostarczył Andrzej Wajda, którego ojciec wiosną 1940 roku został zamordowany przez NKWD w Charkowie. Realizatorem filmu – przy wsparciu operatorskim Jacka Petryckiego i Andrzeja Adamczaka – był Marcel Łoziński, a produkcję dzieła sfinansowały Wytwórnia Filmów Dokumentalnych i Fabularnych oraz francuska wytwórnia Les Films du Losange pod kierownictwem Margaret Menegoz. Telewizyjna premiera filmu w Polsce była wstrzymywana do 13 kwietnia 1990 roku – dzień po zniesieniu cenzury.
Odbiór i znaczenie Tadeusz Szyma w recenzji Lasu Katyńskiego dla portalu Onet chwalił harmonijną konstrukcję filmu, pozbawioną zbędnego odautorskiego komentarza; narracja „rozwijana jest i posuwana naprzód wyłącznie poprzez dopełniające się, sumujące lub kontrastowe, krótkie wypowiedzi fotografowanych osób i ich rozmowy”. Szyma z uznaniem przyjął również zniuansowaną wymowę filmu, która „polega nie tylko na odkryciu wspólnoty tragicznych losów Polaków, Białorusinów i Rosjan, będących ofiarami tej samej totalitarnej machiny, ale również na obserwacji dokonującego się pomiędzy nimi, wzruszającego zbliżenia na płaszczyźnie czysto ludzkiej”. Końcowa rozmowa z „przerażająco normalnym” enkawudzistą ukazuje „zarazem straszliwą banalność, jak i demoniczność zła, które mamy w sobie i które nas otacza”.
Tadeusz Lubelski uznał Las Katyński za „najważniejszy i zapewne najlepszy film” z serii dokumentów poświęconych zbrodni katyńskiej, które powstały po 1989 roku. Film Łozińskiego przetarł szlak dla licznych późniejszych dokumentów o ofiarach Katynia, między innymi Nie zabijaj (1991) Józefa Gębskiego. Fabularyzowany film o zamordowanych oficerach oraz losach ich rodzin nakręcił również sam Andrzej Wajda (Katyń, 2007).
Nagrody +RokFestiwal/instytucjaNominacjaWynik 1990Międzynarodowy Festiwal Filmu Dokumentalnego „Vision du Reel” w NyonieSrebrna SestercjaKrakowski Festiwal FilmowyNagroda DziennikarzyLubuskie Lato FilmoweZłote Grono1991Festiwal „Prix Europa” w ReykjavikuNagroda dla najlepszego filmu dokumentalnegoEvrópuverðlaun sjónvarpsstöðva afhent í Borgarleikhúsinu: Athöfninni sjónvarpað mbl.is, 6 listopada 1991 [dostęp 2011-09-11].
Zobacz też Katyń – film wojenny z 2007 roku w reżyserii Andrzeja Wajdy
Przypisy
Bibliografia
Linki zewnętrzne Film Las Katyński w filmotece Muzeum Katyńskiego w Warszawie
Kategoria:Filmy o zbrodni katyńskiej Kategoria:Polskie filmy dokumentalne Kategoria:Polskie filmy z 1990 roku Kategoria:Filmy w reżyserii Marcela Łozińskiego