Pułk jazdy Najjaśniejszego Króla JMci – oddział koronny autoramentu narodowego wojska I Rzeczypospolitej połowy XVII wieku (okresu wojny moskiewskiej i II wojny północnej).

Formowanie i zmiany organizacyjne W końcu XVI wieku w Rzeczypospolitej zaczęto organizować pułki jazdy. Grupowały one w sobie kilka (kilkanaście) chorągwi husarskich i pancernych. Początkowo były tworzone jedynie na czas wojny i sprawowały funkcję większej jednostki taktycznej. W drugiej połowie XVII wieku pułki istniały też w okresie pokoju.

W pierwszej połowie XVII wieku wojska Rzeczpospolitej prowadziły działania wojenne na kilku frontach. Walczyły z wojskami szwedzkimi, rosyjskimi i tatarami Chanatu Krymskiego. Musiały też zmagać się na Ukrainie z powstaniem kozackim Chmielnickiego.

W trakcie trwania II wojny północnej, w 1656 król Polski Jan II Kazimierz postanowił odzyskać stolicę. W tym celu na jej przedpolach zgromadził około 28 500 żołnierzy regularnego wojska, w tym ponad 18000 jazdy. W batalii warszawskiej wziął też udział pułk królewski pod kasztelanem kijowskim Stefanem Czarneckim liczący 1048 porcji. W 1658 król szwedzki Karol Gustaw postanowił uderzyć na Danię. Wymusiło to kolejne aktualizacje planów działania wojsk sprzymierzonych, w tym planu wysłania tam polskiej pomocy wojskowej. We wrześniu 1658 utworzono, współdziałającą z oddziałami cesarskimi i brandenburskimi, dywizję pod dowództwem Stefana Czarnieckiego. W jej skład weszły trzy pułki jazdy koronnej, w tym królewski dowodzony przez samego Stefana Czarnieckiego, a liczący 3 chorągwie husarskie i 18 kozackich, tatarskich oraz wołoskich.

W wyniku silnego wyczerpania kraju długoletnią wojną z Turcją, w 1690 sejm warszawski obniżył komput wojska koronnego i ustalił liczbę husarii na 2810 koni, pancernych na 8500 koni a lekkich na 2500 koni. Zgodnie z tym etatem pułk królewski posiadał 7 chorągwi husarskich i 8 pancernych. Łącznie 1730 koni.

W 1699 sejm zwyczajny pacyfikacyjny uchwalił przejście wojska na stopę pokojową. Jazda polska liczyła: 1360 husarzy, 4828 pancernych, 650 wołochów i 900 arkebuzerów. Zgodnie z nowym komputem pułk posiadał wtedy: 9 chorągwi husarskich, 11 chorągwie pancerne; razem 1310 koni.

W związku z rozpoczynającą się wielką wojną północną, w organizacji jazdy narodowego zaciągu zaszły pewne zmiany. W 1702 w strukturze pułku znajdowały się 3 chorągwie husarskie, 6 chorągwi pancernych – razem 740 koni, a w 1704 to 4 chorągwie husarskie, 8 chorągwi pancernych – razem 1280 koni.

W 1710 Walna Rada Warszawska ustaliła liczbę husarii w Koronie na 2080 ludzi, pancernych na 6000 ludzi, a lekkich na 1600 ludzi. Zgodnie z tym etatem pułk królewski powinien posiadać 340 husarzy i 490 pancernych. Stan faktyczny wynosił odpowiednio 279 husarzy i 358 pancernych.

Uchwalony na sejmie 1717 roku komput wojska koronnego przewidywał pozostawienie pułku Najjaśniejszego Króla w składzie czterech chorągwi husarskich i 24 pancernych oraz 9 chorągwi lekkich. Według innych źródeł 1 pułk Królewski liczył 29 chorągwi o sile ogólnej 1875 koni. Były to 4 chorągwie husarskie (265 koni) oraz 20 pancernych (1050 koni) i 5 chorągwi lekkich (550 koni). Faktycznie kwatery różnych pułków przeplatały się nawzajem i były względem siebie w znacznej odległości. Nie zorganizowano sztabu pułku. Struktura pułkowa była zatem czysto formalna, a rzeczywistymi dowódcami pułków byli porucznicy chorągwi pułkowniczych.

Struktura organizacyjna Struktura organizacyjna w 1658: husaria chorągiew husarska króla pod Gabrielem Wojnlłłowiczem chorągiew husarska Czarnieckiego pod por. Hieronimem Pągowskim chorągiew husarska Wł. Myszkowskiego, wojewody sandomierskiego kozacy chorągiew kozacka króla chorągiew kozacka Franciszka Myszkowskiego starosty korytnickiego pod F. Borzęckim chorągiew kozacka Czarnieckiego pod Piotrem Mężyńskim chorągiew kozacka Wacława Leszczyńskiego, krajczego kor. pod Władysławem Skoraszewskim chorągiew kozacka Kazimierza Piaseczyńskiego starosty mławskiego pod Kazimierzem Bazalskim chorągiew kozacka Jana Myśliszewskiego chorągiew kozacka Aleksandra Cetnera, kasztelana halickiego chorągiew kozacka Jana Dembińskiego, starosty nowomiejskiego chorągiew kozacka Konstantego Wiśniowieckiego chorągiew kozacka Samuela Leszczyńskiego, starosty łuckiego chorągiew kozacka Adama Działyńskiego, starosty bratiańskiego pod Polanowskim chorągiew kozacka Andrzeja Firleja, kaszt, lubelskiego chorągiew kozacka Jakuba Rokitnickiego, starosty dobrzyńskiego (por. Wolborski) chorągiew kozacka Kazimierza Widlicy Domaszewskiego, starosty łukowskiego chorągiew kozacka Mikołaja Daniłowieza, starosty parczewskiego lekkie chorągiew wołoska Kazimierza Piaseczyńskiego chorągiew tatarska Michała Antonowicza chorągiew semenów Franciszka Kobyłeckiego

Struktura organizacyjna z 1699: husaria trzy chorągwie po 150 koni cztery chorągwie po 100 koni pancerni jedna chorągiew 150 koni dwie chorągwie po 120 koni cztery chorągwie po 100 koni jedna chorągiew 90 koni Razem w pułku: 15 chorągwi ; 1730 koni

Struktura organizacyjna z 1717: 4 chorągwie husarskie – 265 „głów” 24 chorągwie pancerne – 1060 „głów” 9 chorągwi lekkich – 550 „głów”

Przypisy

Bibliografia

Andrzej Grabski, Jan Wimmer i inni, Zarys dziejów wojskowości polskiej do roku 1864. Wydawnictwo Ministerstwa Obrony Narodowej. Warszawa 1966.

Kategoria:Jazda koronna w dobie potopu szwedzkiego Kategoria:Jazda koronna w dobie wojny polsko-rosyjskiej (1654–1667)