Biecz

thumb|Widok miasta z obwodnicy Biecz – miasto w południowo-wschodniej Polsce, w województwie małopolskim, w powiecie gorlickim, siedziba gminy miejsko-wiejskiej Biecz. Leży nad rzeką Ropą, na jednym ze wzgórz Pogórza Karpackiego. Ze względu na bogatą historię często jest nazywane „perłą Podkarpacia” lub „małym Krakowem”. Bywa także określany jako „polskie Carcassonne”, dzięki zachowanym fragmentom średniowiecznych murów miejskich i zabudowy.

Według danych GUS z 1 stycznia 2024 r. miasto miało 4313 mieszkańców.

Był miastem królewskim Korony Królestwa Polskiego. Miasto królewskie starostwa bieckiego w powiecie bieckim województwa krakowskiego w końcu XVI wiekuWojewództwo krakowskie w drugiej połowie XVI wieku ; Cz. 2, Komentarz, indeksy, s. 94.. Biecz uzyskał prawo składu w 1616 roku. Do połowy XVI wieku było jednym z największych w Polsce. Przeżyło rozkwit w XIV i XV wieku dzięki posiadaniu statusu miasta królewskiego; od XVII w. zaczęło podupadać. Współcześnie jest niewielkim turystycznym miasteczkiem o malowniczym położeniu z licznymi zabytkami.

W Bieczu działają zakłady przemysłu metalowego i drzewnego. Ma stację kolejową. Honorowym Patronem Miasta i Gminy Biecz jest od 2007 roku św. Jadwiga Andegaweńska.

Położenie thumb|left|Widok znad rzeki Ropy na Stare Miasto thumb|left|Plan Biecza Biecz leży w Obniżeniu Gorlickim na Pogórzu Karpackim w południowej części Polski, w odległości ok. 35 km od granicy ze Słowacją oraz ponad 100 km od granicy z Ukrainą. Powierzchnia miasta wynosi 17,72 km² (1 stycznia 2024). Biecz zajmuje ok. 18% powierzchni gminy oraz ok. 1,8% powierzchni powiatu gorlickiego.

Miasto jest położone w obrębie historycznej Małopolski w ziemi krakowskiej. W języku potocznym ze względu na znaczenie Biecza w okresie jego świetności mówiono o rozległej ziemi bieckiej (). W latach 1975–1998 w woj. krośnieńskim.

Biecz graniczy z Binarową, Głęboką, Grudną Kępską, Korczyną, Libuszą oraz Strzeszynem. Najbliższym miastem są oddalone od Biecza o ok. 8 km Gorlice, siedziba władz powiatu gorlickiego, w obrębie którego się znajduje. Nieco dalej leży Jasło, ok. 21 km na wschód od Biecza. Biecz znajduje się ok. 45 km na zachód od Krosna, 50 km na wschód od Nowego Sącza, 55 km na południe od Tarnowa, 90 km na południowy zachód od Rzeszowa i 125 km na południowy wschód od Krakowa.

Dzielnice miasta Podział według jednostek pomocniczych gminy thumb|Bieckie jednostki pomocnicze gminy W Bieczu znajdują się 3 jednostki pomocnicze gminy, funkcjonujące jako komitety osiedlowe. Są to: Jednostka pomocnicza nr 1, w której skład wchodzą ulice: Ariańska, Barianów-Rokickich, Binarowska, Bochniewicza, Grodzka, Grunwaldzka, Harta, Kazimierza Wielkiego, Kolejowa, Kromera, Królowej Jadwigi, Krzemińskiego, Ligęzów, Nęckówka, Parkowa, Piekarska, 3 Maja, Podwale, Potockiego, Reformacka, Rynek, Skłodowskiej, Słoneczna, Tumidajskiego, Tysiąclecia, Wapniska oraz Węgierska. Jednostka pomocnicza nr 2, w której skład wchodzą ulice: Belna Dolna, Belna Górna oraz Załawie. Jednostka pomocnicza nr 3, w której skład wchodzą ulice: Przedmieście Dolne oraz Przedmieście Górne.

Na czele zarządu osiedla stoi przewodniczący. W skład wchodzi jeszcze od pięciu do dziewięciu osób wybieranych co 4 lata po wyborach do Rady Miejskiej podczas zebrania mieszkańców.

Podział historyczny i nieformalny thumb|Bieckie przedmieścia thumb|Osiedle przy ulicach Tysiąclecia, Skłodowskiej, Królowej Jadwigi i Słonecznej Oprócz podziału formalnego, wykorzystywanego głównie w kwestiach urzędowych, w świadomości mieszkańców istnieje mający źródła w historii podział na dzielnice – pomimo że oficjalnie w Bieczu podział na nie nie funkcjonuje. Część miała do połowy XIX wieku własne samorządy, na czele których stali wójtowie. Często od nazw tych dzielnic pochodzą nazwy ulic, np. ulica Przedmieście Dolne. Dawniej tereny leżące poza murami miasta traktowane były jako przedmieścia. Ponieważ cechy rzemieślnicze i późniejsze zakłady przemysłowe takie jak np. warsztaty sukiennicze i płóciennicze, oraz ogrody i folwarki mieszczańskie lokowane były na przedmieściach, były one bardzo rozległe od czasów średniowiecznych i takie są do chwili obecnej. W 1581 przedmieścia zajmowały ponad 33 łany (około 1500 morg, prawie 600 ha), z czego 28 łanów należało do miasta, a pozostałe 5 do starostwa bieckiego.

Stara część miasta wydzielana jest jako dzielnica, ponieważ jest oddzielona od pozostałych murami miasta lub ich pozostałościami. Na południe od centrum miasta leży Załawie, leżące na prawym brzegu Ropy, w przeciwieństwie od starówki, która rozciąga się wzdłuż lewego brzegu. Nazwa wzięła się od położenia – Załawie leżało w stosunku do miasta za rzeką Ropą, czyli „za ławą”, która miała je łączyć. O dzielnicy tej wspomniano już w 1945. Częścią folwarku na Załawiu była dawniej Korczyna, która obecnie jest oddzielną wsią. Kolejną dzielnicą jest Podwale, którego nazwa pochodzi od wałów leżących przy murach miejskich. Przez nią częściowo prowadzi ulica Podwale, biegnąca na północ od starówki.

Pozostała część przedmieść była dawniej dzielona na część górną i dolną. Przedmieście górne składało się z Harty, Wapnisk i Noszalowej, natomiast w skład przedmieścia dolnego wchodziły Kurpiel i Belna. Na północny wschód od centrum działały piece do wypalania wapna, od których pochodzi nazwa Wapniska. Od wzgórza Harta leżącego na południe od Wapnisk nazwano ulicę Harta.

Przedmieścia bieckie rozciągały się jednak głównie na wschód od obwarowanego miasta, na płaskich terenach doliny Ropy. Na lewym brzegu znajduje się Kurpiel. Jego dolna część obejmuje obecne osiedle wzdłuż ulicy Przedmieście Dolne i częściowo wzdłuż ulicy Kazimierza Wielkiego, górna część to osiedle wzdłuż ulicy Przedmieście Górne. Jego najbardziej zachodnią częścią jest Osiedle Górne przy ulicach Tysiąclecia, Skłodowskiej, królowej Jadwigi oraz Słonecznej, na którym znajduje się 91 jedno- i dwurodzinnych domów oraz budynki użytku publicznego, m.in. poczta i placówki oświatowe. Na północ od tego osiedla leży Nęckówka, jeden ze słabiej zaludnionych obszarów miasta z polami uprawnymi, sadami i lasami. Na południe od Osiedla Górnego jest osiedle 10 bloków mieszkalnych przy ulicy Parkowej.

Belna położona jest na południowy wschód od Biecza, od którego oddziela ją Ropa. Stanowiła w pewnym sensie samodzielną jednostkę gospodarczą, chociaż administracyjnie należała do przedmieść bieckich. Był tam folwark należący do starostów bieckich. Belna miała charakter rolniczy. Na jej terenie są nieczynne szyby naftowe. Ukształtowanie terenu dzieli Belnę na Dolną i Górną w obrębie jednostki pomocniczej nr 2.

Środowisko naturalne thumb|Rzeka Ropa Przez miasto przepływa rzeka Ropa oraz kilka mniejszych cieków, między innymi potok Sitniczanka płynący przez Nęckówkę i Przedmieście Dolne i kończący swój bieg na Belnej. W mieście jest też kilka mniejszych potoków uchodzących do Ropy, m.in. potok Zadziurze płynący Podwalem przy centrum miasta, płynący przy południowej granicy miasta (okolice Ścibórki i wzgórza Harta) dopływ Strzeszynianka oraz dopływ z Głębokiej uchodzący do Ropy w okolicach Belnej. Sama Ropa w XIX wieku płynęła bezpośrednio pod miastem. Zmieniła jednak koryto, a tam, gdzie płynęła wcześniej, obecnie biegną tory kolejowe. Stary przebieg rzeki widać m.in. na XIX-wiecznych litografiachBiecz nad rzeką Ropą (litografia), autorstwa Napoleona Ordy i Maksymiliana Fajansa; rycina 154 z Serii VI z Albumu widoków przedstawiających historyczne miejsca....

Na terenie Biecza w okolicy są złoża ropy naftowej. Biecz jest jednym z punktów na trasie Galicyjskiego Szlaku Naftowego. Pomimo małej powierzchni różnice względne w mieście wynoszą ponad 120 metrów: najwyższe wzniesienie jest położone 368,7 m n.p.m., a najniższy punkt leży na wysokości 243 m.

Średnia roczna temperatura wynosi około , w lipcu – średnio około , a w styczniu – . Średnia suma opadów w skali roku nie przekracza 900 mm. Zimą pokrywa śnieżna utrzymuje się ok. 100 dni, średnio ma grubość ok. 15 cm.

Przyroda W okresie polodowcowym na okolicznych terenach występowała rzadka dziś kosodrzewina i cisy. Z czasem pojawiały się lasy modrzewiowo-sosnowe oraz jodłowo-bukowe. Do rzadkości należy też występujący na terenie Biecza i okolic kasztanowiec. W okolicy starych dworów i kościołów występują stare okazy dębów i lip uznane za pomniki przyrody. Flora okolic Biecza jest różnorodna; występują m.in. wierzby, leszczyna, jodły, jesiony i brzozy. W podszycie okolicznych lasów występują m.in. jeżyny, poziomki oraz trawy i zioła. Można także znaleźć będące pod ochroną przebiśniegi, wawrzynka wilczełyko, lilię złotogłów, kłokoczkę południową, tojad mołdawski i storczyki.

W okresie międzywojennym w okolicy występowały licznie motyle, wiele okazów znajduje się w Muzeum Motyli w Bochni; zachowało się stosunkowo niewiele żyjących gatunków.

W mieście jest 271 ha lasów (15,22% całej powierzchni miasta). Po zachodniej stronie miasta znajduje się jeden z większych bieckich lasów – Grodzki Las. W mieście są dwa zieleńce o łącznej powierzchni 3,9 ha, z których większy jest park miejski przy ulicy Parkowej. Powierzchnię miasta zajmują także tereny zieleni użytkowej o powierzchni 1,5 ha oraz 70 m żywopłotów. Struktura powierzchni miasta (30 lipca 2004) Wyszczególnienie ha % Użytki rolne 1330 74,72 Lasy i zadrzewienia 271 15,22 Wody 20 1,12 Tereny zabudowane 75 4,22 Tereny komunikacyjne 77 4,33 Nieużytki 7 0,39 Tereny pozostałe – 0,00

Demografia

Struktura ludnościdane z 31 XII 2010Opis Ogółem Kobiety MężczyźniJednostka osób % osób % osób %Populacja 4573 100 2370 51,8 2203 48,2Gęstość zaludnienia 258,2 133,8 124,4 Wykształceniedane z Narodowego Spisu Powszechnego z 2002 roku Brak Podstawowe Zawodowe Średnie Policealne WyższeOsób 137 1215 965 1094 207 358Kobiet 96 682 370 608 146 210Mężczyzn 41 533 595 486 61 148

Biecz liczy prawie 5 tysięcy mieszkańców, plasuje się na 44. miejscu pod tym względem wśród miast województwa małopolskiego. Wraz z rozwojem miasta wzrastała liczba jego mieszkańców. W XIV wieku parafia biecka, wraz z okolicznymi wsiami liczyła 522 osoby. Dane z najstarszej księgi sądowniczej Biecza z lat 1388–1398 jednak wskazują na liczbę mieszkańców wynoszącą ponad 3 tysiące. W połowie XVI w. było ich ok. 3700 osób, a w pierwszej połowie XVII w. ok. 1800 osób.

W pierwszej połowie XVI w. Biecz pod względem wielkości i liczby domów był zaliczany do największych miast Polski. Po wojnach szwedzkich, licznych zarazach i pożarach liczba mieszkańców zaczęła spadać. W 1721 miała miejsce największa zaraza, po której pozostało ok. 30 mieszkańców. Na pamiątkę zbudowano kapliczkę św. Michała. W czasie zaborów miasto powoli się rozwijało. II wojna światowa przyniosła znaczne straty wśród mieszkańców. Na skutek przesiedleń m.in. z Jasła Biecz w 1944 liczył 5973 mieszkańców – najwięcej w jego historii.

W ostatnich latach ludności zaczęło ubywać. Tendencja spadkowa charakteryzuje procesy migracji do większych miast i za granicę, spowodowane głównie dużym bezrobociem i brakiem wyższych uczelni. Miasto miało 4564 mieszkańców (31 grudnia 2010).

W Bieczu na 100 mężczyzn przypada 108 kobiet. W większości przedziałów wiekowych zauważalna jest większa proporcja kobiet. Przewaga mężczyzn występuje tylko w przedziałach: 10–24 oraz 30–39.

Piramida wieku mieszkańców Biecza w 2014 roku. 480x300px

Toponimia thumb|upright|Królowa Jadwiga często gościła w Bieczu, fundator Szpitala św. Ducha, Honorowy Patron Miasta i Gminy Biecz thumb|Renesansowy dom Barianów-Rokickich według „Tygodnika Ilustrowanego” z 25 lipca 1868 r. thumb|Biecz około 1617 na rycinie z dzieła Georga Brauna i Franza Hogenberga thumb|Maksymilian Fajans, Biecz nad rzeką Ropą, 1875–1883 thumb|Wjazd do Biecza od wschodu w 1900 r.