Meritum (komputer)

Meritum – rodzina komputerów osobistych wzorowana i kompatybilna z TRS-80 Model I (BASIC Level II) produkowana w latach 80. XX wieku przez Zakłady Urządzeń Komputerowych Mera-Elzab w Zabrzu przy współpracy firmy polonijnej ITMW roku 1983 przedsiębiorstwo miało siedzibę w Krakowie (za Biuletyn Techniczno–Informacyjny Mera nr 10 strona 3), a w 1985 roku w Katowicach (za Dokumentacja Techniczno–Rozruchowa Stacja Dysków Elastycznych Meritum nr 44290000 strona 36).. Wyprodukowano trzy modele komputera: Meritum I, Meritum II oraz tylko w serii próbnej Meritum III.

Był pierwszym masowo produkowanym małym komputerem w Polsce. Znalazł zastosowanie jako sterownik przemysłowy, w instytucjach badawczych, a w szkołach jako narzędzie nauczania informatyki. Nazwa komputera łączy w sobie Mera i ITM.

Nigdy nie zdobył popularności, głównie ze względu na małą liczbę wyprodukowanych egzemplarzy, gorsze parametry techniczne od innych dostępnych na rynku urządzeń i małą dostępność oprogramowania. Często zarzucaną wadą był brak trybu graficznego.

Komputer w momencie debiutu był już konstrukcją przestarzałą, bazującą na projekcie TRS-80, pochodzącym z roku 1977. Był rozwiązaniem kompromisowym w czasach kryzysu i braku dostępu do nowoczesnych komponentów. Szczególnie w pierwszej połowie lat 80. XX wieku, kiedy nie było żadnej alternatywy, był ciekawą propozycją dla odbiorców potrzebujących małego systemu komputerowego. Później wraz z pojawieniem się innych rozwiązań stawał się coraz bardziej archaiczny pomimo wprowadzanych modyfikacji. W ankiecie z 1987 roku czasopisma „Komputer” 2% czytelników miało możliwość używania komputera Meritum i był to najniższy wynik.

W materiałach producenta, a potem powielanych w literaturze, znajduje się informacja, że komputer był wzorowany na TRS-80 Model II. Jest to nieścisłość, ponieważ chodzi o TRS-80 Model I, ale z drugą 12 KiB wersją ROM z BASIC licencjonowanym od Microsoft. Tandy Corporation używała oznaczenia tej wersji jako Level II w odróżnieniu od historycznie pierwszej 4 KiB wersji ROM Level I. Specyfikacja TRS-80 Model II znacząco odbiega od Meritum, w szczególności Model II posiadał tryb tekstowy 80×24, gdy Meritum 64×16 typowy jedynie dla urządzeń bazujących na Model I.

Historia TRS-80 W roku 1977 firma Tandy Corporation wypuściła na rynek jeden z pierwszych komputerów osobistych przeznaczonych dla masowego odbiorcy TRS-80; później również nazywany TRS-80 Model I dla odróżnienia od innych produktów. Komputer zyskał sporą popularność w USA, gdzie dostępny był w sieci sprzedaży RadioShack należącej do Tandy. Dostępna była spora biblioteka programów. Z końcem 1980 roku produkcja została wstrzymana, model został zastąpiony przez TRS Model III. W roku 1983 Model III został zastąpiony przez TRS-80 Model 4 produkowany aż do 1991 roku.

Z początkiem lat 80. XX wieku w związku z dość szybkim rozwojem branży komputerowej, konstrukcja TRS-80 stała się przestarzała tym bardziej że reprezentowała wraz z Apple II i Commodore PET pierwszą generację komputerów osobistych. Popularność komputera malała, a w związku z tym malała liczba dostępnego oprogramowania.

W Polsce, która znajdowała się w tym czasie w bloku państw socjalistycznych, komputer był zupełnie nieznany. Brak było dostępnego oprogramowania, jak i literatury.

Sytuacja w Polsce W Polsce na początku lat 80. XX wieku pogłębiał się kryzys gospodarczy spowodowany m.in. zadłużeniem zagranicznym PRL, stanem wojennym w latach 1981–1983 oraz sankcjami gospodarczymi nałożonymi przez Stany Zjednoczone w wyniku stanu wojennego. Dostęp do najnowszych technologii był utrudniony przez politykę zachodu (komitet CoCom) wobec krajów bloku wschodniego, embargo USA i podziały polityczne wewnątrz PRL. Oprócz tego zakup w tzw. II obszarze płatniczym (kraje zachodnie) wymagał posiadania obcych walut, a te były przydzielane wg uznania władz centralnych.

Centralnie sterowany przemysł nastawiony był na produkcję dużych komputerów typu mainframe, np. Odra i osprzętu do nich. Nie istniał żaden mały komputer w niskiej cenie dostępny dla indywidualnych odbiorców. Na początku lat 80. XX w. dostępny był w oficjalnych kanałach sprzedaży Sinclair ZX-81, inne komputery były dostępne tylko przez prywatny import. Przywóz urządzeń z krajów zachodnich, gdzie komputery osobiste pojawiły się pod koniec lat 70. XX w., był utrudniony zarówno przez kwestie polityczne – brak swobody wyjazdów, jak i finansowe – złotówka nie była wymienialna, a jej siła nabywcza niska.

Mera-Elzab Na początku lat 80. XX wieku firma znajdowała się w grupie 500 największych polskich przedsiębiorstw przemysłowych i 100 największych eksporterów. Produkowała terminale, monitory i komputery jak np. ComPAN 8, nie zajmowała się jednak produkcją urządzeń dla masowego odbiorcy.

Projekt Meritum Założenia projektowe Prace konstrukcyjne nad Meritum rozpoczęły się w 1982 roku. W Mera-Elzab analizowano możliwość podjęcia produkcji małego systemu komputerowego wzorowanego na jednym z istniejących zachodnich rozwiązań. Brano pod uwagę następujące aspekty: składowe systemu: procesor, układy peryferyjne i pamięci dostępne w krajach socjalistycznych, możliwość podłączenia do telewizora lub taniego monitora, oprogramowanie w pamięci stałej, magnetofon jako pamięć masowa, możliwość podłączenia istniejących urządzeń peryferyjnych (drukarka, czytnik i perforator taśmy dziurkowanej).

Przewidywano, że komputer ze względu na cenę będzie trudno dostępny dla użytkowników indywidualnych. Jego zastosowanie widziano raczej w instytucjach badawczych, na uczelniach lub przemyśle, gdzie mógł być użyty jako sterownik przemysłowy.

Na podstawie powyższych założeń wybrano TRS Model I z BASIC Level II. Był to komputer używający procesora Zilog Z80, który mógł być zastąpiony przez produkowany w NRD U880. Do Z80 i U880 mogły być użyte układy peryferyjne produkowane w Polsce przez zakłady CEMI dla procesora MCY7880 – odpowiednika Intel 8080. Początkowo rozważano również użycie polskich pamięci RAM, ale ich produkcja nie wyszła nigdy z fazy planowania. Ostatecznie użyto pamięci produkcji ZSRR.

Ponieważ żaden z krajów RWPG nie produkował odpowiednika procesora MOS 6502W połowie lat 80. XX wieku w Bułgarii rozpoczęto produkcję procesora CM630, który był odpowiednikiem MOS 6502. Używano go w bułgarskich komputerach osobistych Правец (Prawec) opartych na architekturze Apple II i Oric Atmos. automatycznie eliminowało to oparte na nim inne popularne komputery takie jak Apple II i Commodore PET. Inny prosty komputer bazujący na Z80 – Sinclair ZX81 odrzucono, uważając, że nie nadaje się do zastosowań profesjonalnych.

Pomysłodawcami komputera był Zygmunt Korga, późniejszy dyrektor techniczny Mera-Elzab i Paweł Podsiadło, pracownik firmy polonijnej ITM. Prywatnie znali się z czasów studiów na Politechnice Śląskiej, gdzie studiowali na jednym roku.

Zawartość ROM z BASIC została zakupiona od firmy ITM. Była to kopia ROM z TRS-80 Model I BASIC Level II z niewielkimi zmianami.

Produkcja Meritum zaprezentowano publicznie po raz pierwszy na Międzynarodowych Targach Poznańskich jesienią 1983 roku. Produkcję rozpoczęto latem 1984 roku. Wdrożenie do produkcji kosztowało 10 mln złotych.

W ciągu pierwszego roku wyprodukowano tysiąc kilkaset egzemplarzy. Pomiędzy 1984 a 1986 rokiem, w którym nastąpił koniec produkcji, w Mera-Elzab wyprodukowano 2500 sztuk Meritum. Maksymalna zdolność produkcyjna zakładu wynosiła 4000 sztuk rocznie.

Produkcja odbywała się w jednym pomieszczeniu, gdzie pracowało 5 osób: 2 montażystów i 3 osoby odpowiedzialne za uruchomienie urządzenia. Jeden egzemplarz pochłaniał 20 roboczogodzin.

Komputer stanowił 1% wartości produkcji, a w najlepszym momencie nie więcej niż 3%. W 1985 roku, przy cenie 100 000 złotych, zysk firmy wynosił 6%.

W roku 1986 licencja została sprzedana do zakładów Elwro. Główną przyczyną był brak mocy przerobowych w związku z dużym zamówieniem na terminale z ZSRR. W 1987 r. Zakład Elektroniki Użytkowej i Podzespołów w Płakowicach (oddział Elwro) ogłosił zaprzestanie produkcji Meritum.

Porównanie z innymi komputerami Ceny giełdowe z roku 1986Giełdy komputerowe były głównym miejscem zaopatrzenia w sprzęt komputerowy. Ceny w przeciwieństwie do regulowanych w państwowych sklepach były wolnorynkowe. (oprócz ceny Meritum). Średnia płaca w tym roku wynosiła 24 095 PLZ. Cena PLZPremieraPamięć KiBTryb tekstowyTryb graficznyDźwięk kanałyMeritum I103 00019834864×16128×481ZX8135 00019811+1632×2464×48brakZX Spectrum120 00019824832×24256×1921Atari 800XL95 00019836440×24320×1924Commodore 64175 00019826440×25320×2003

Wartości rozrywkowe Książka "Mikrokomputer Meritum"; oprócz sterowania poziomem wody w mieszalniku, czy wyliczania całki oznaczonej, proponowała użytkownikom przepisanie i uruchomienie dwóch gier zręcznościowych. Ich wartość rozrywkowa była jednak niska. Możliwe było też przeniesienie na Meritum gier z TRS-80, które oferowały wyższy poziom rozrywki, mimo korzystania jedynie z trybu tekstowego. Były to na przykład: wariacja na temat Snake'a, czy jazda samochodem.

Specyfikacja Wszystkie modele bazowały na tej samej architekturze, różniąc się jedynie dodatkowymi interfejsami i zmianami w ROM. Istniało kilka wariantów ROM. Dla użytkownika najbardziej widoczne były zmiany dodające polskie znaki i zmieniony komunikat BASIC MEMORY SIZE na ROZMIAR PAO (inne komunikaty bez zmian).

Producent nigdy nie opublikował szczegółowych informacji o procedurach w pamięci stałej.

Meritum I mały|Użycie języka BASIC. Wersja bez przetłumaczonego komunikatu MEMORY SIZE?. Dostępne polskie znaki. Widoczny napis MERA ELZAB-ITM BASIC PC zamiast RADIO SHACK LEVEL II BASIC w TRS-80. Komputer umieszczony był w jednej obudowie z klawiaturą i wszystkimi łączami o wymiarach 380×250×90 mm. Z zewnątrz przypominał inny produkt Mera-Elzab – klawiaturę MERA 7947. Do zestawu dołączony był zewnętrzny zasilacz wizualnie dopasowany do komputera. Zasilacz dostarczał napięć: +5V/3A, +12V/1A i –5V/0,2A.

Wyposażony był w solidną kontaktronową klawiaturę QWERTY z 55 klawiszami bez bloku numerycznego i przyciskiem RESET. Brak było klawiszy z polskimi znakami. W stosunku do TRS-80 Model I posiadał klawisz i klawisz , który pozwalał na przerwanie programu z zachowaniem zawartości pamięci i rejestrów procesora.

Posiadał 17 KiB pamięci RAM w tym 16 KiB pamięci dynamicznej i 1 KiB pamięci statycznej. Istniała też wersja 16 KiB. Na pamięć wideo przeznaczone było osobne 1 KiB statycznej pamięci RAM.

Komputer posiadał 14 KiB ROM. Znajdował się w nim interpreter języka BASIC o rozmiarze 12 KiB. Była to nieznacznie zmodyfikowana kopia ROM z TRS-80 zawierająca BASIC Level II. Tandy użyło licencjonowanej wersji 16k Microsoft BASIC zmniejszonej do 12 KiB. W pozostałych 2 KiB znajdował się program monitora i procedury obsługi portów I/O i przerwań. Monitor był cechą unikatową dla Meritum I (w modelach produkowanych do sierpnia 1985), jako że TRS-80 posiadał tylko 12 KiB ROM w wersji z BASIC Level II, a w Meritum II zastąpiono go procedurami obsługi stacji dysków.

Jako pamięć masową można było podłączyć tylko magnetofon do gniazda DIN. Szybkość transmisji wynosiła 500 baud; transmisja całej pamięci trwała około 4 minut.

Możliwości graficzne były identyczne jak w TRS-80 Model I. Brak trybu graficznego. Dostępny tylko monochromatyczny tryb tekstowy 64×16 lub 32×16 znaków (przełączany z klawiatury). Przy użyciu semigrafiki (64 symbole) możliwa symulacja grafiki rastrowej niskiej rozdzielczości 128×48 pikseli. Generator znaków znajdował się w osobnej pamięci stałej, która umieszczona była w układzie generowania sygnału wideo i nie była dostępna dla procesora. Jedyną możliwością zmiany tablicy znaków było użycie przeprogramowanego układu pamięci. Brak znaków charakterystycznych dla języka polskiego i małych liter (jak w TRS-80 Model I). mały|Układ klawiatury Meritum I model 1.