Józef Brandt herbu Przysługa (ur. 11 lutego 1841 w Szczebrzeszynie, zm. 12 czerwca 1915 w Radomiu) – polski malarz, batalista, przedstawiciel szkoły monachijskiej.

Dzieła Józefa Brandta, oprócz muzeów polskich, znajdują się w kolekcjach muzeów Monachium, Berlina i Drezna.

Życiorys Pochodził z zamożnej rodziny warszawskich lekarzy. Był synem Jana Brandta i jego żony Anny Krystyny Marianny (1811–1878) z d. Lessel. Jego dziadek Franciszek Brandt, profesor medycyny na Uniwersytecie Warszawskim, uzyskał w 1824 roku nobilitację za wybitne zasługi w pracy naukowej. Jego dziadkiem od strony matki był znany architekt Fryderyk Albert Lessel. Gdy miał 5 lat zmarł jego ojciec, w związku z czym razem z matką zamieszkali u rodziny w majątku Grzmiące pod Radomiem.

Brandt ukończył gimnazjum w Instytucie Szlacheckim w 1858, a w 1859 podjął studia w École des Ponts et Chaussées w Paryżu, które miały go przygotować do zawodu inżyniera. W Paryżu poznał Juliusza Kossaka, który namówił go do podjęcia kariery artystycznej. Następnie przez kilka miesięcy uczył się w pracowni Léona Cognieta oraz korzystał z porad Kossaka i Henryka Rodakowskiego. Jesienią 1860 wrócił do Warszawy, po czym wyruszył z Kossakiem w podróż na Ukrainę i Podole, co wywarło fundamentalny wpływ na jego późniejszą twórczość. Zadebiutował w 1861 na wystawie Towarzystwa Zachęty Sztuk Pięknych.

W 1862 r. Brandt wyjechał na studia do Monachium, gdzie kształcił się w pracowni , a potem w klasie kompozycji Karla Pilotyego na Akademii Sztuk Pięknych w Monachium (w połowie lutego 1863 r. zgłosił się do Antikenklasse). Największy wpływ na rozwój jego talentu miała praca od maja 1863 roku w prywatnym atelier wybitnego niemieckiego batalisty Franza Adama. W 1869 roku obraz Powrót spod Wiednia – Tabor został zakupiony do zbiorów cesarza Austrii Franciszka Józefa.

W 1870 roku z powodu popularności wśród niemieckiej krytyki i kolekcjonerów zamieszkał na stałe w Monachium, gdzie otworzył pracownię. Od 1875 r. prowadził prywatną szkołę malarską, stając się przywódcą tzw. monachijskiej szkoły malarstwa polskiego, z którą byli związani m.in. Aleksander Gierymski, Bohdan Kleczyński, Alfred Kowalski, Tadeusz Ajdukiewicz, Wojciech Kossak, Leon Wyczółkowski. Tworzył głównie obrazy rodzajowo-batalistyczne i historyczne o tematyce związanej z walkami kozackimi, tatarskimi i wojnami szwedzkimi XVII w. Twórczość Brandta cechuje literackie ujęcie tematu, realizm szczegółów, swobodna kompozycja i mistrzowskie oddanie ruchu. Od młodości fascynował się dziejami XVII wiecznej Polski, a na jego sztukę wpływ miały podróże odbywane na Kresy dawnej Rzeczypospolitej (obrazy „Chodkiewicz pod Chocimiem”, „Odbicie jasyru pod Martynowem”). Brandt wywarł silny wpływ na malarstwo polskie oraz literaturę (Trylogia Henryka Sienkiewicza). W 1875 powołano go na członka Berlińskiej Akademii Sztuki. mały|Józef Brandt, portret Jadwigi Golcz W 1877 r. ożenił się z Heleną z Woyciechowskich Pruszakową (1847–1938), właścicielką wsi Orońsko k. Radomia, gdzie spędzał letnie wakacje, tworzył i prowadził szkołę przez większą część życia (obecnie w Orońsku znajduje się Centrum Rzeźby Polskiej). Posiadłość szybko stała się miejscem pracy twórczej nie tylko Brandta, ale również zaprzyjaźnionych malarzy, którzy wspólne plenery i dyskusje nazywali żartobliwie „Wolną Akademią Orońską”. W 1900 roku Brandt został wybrany honorowym członkiem Akademii Sztuk Pięknych w Pradze. W okresie późniejszym, po 1900 roku, można zaobserwować w dziełach Brandta popadanie w manierę i rutynę. Wskutek działań wojennych w 1915 rodzina Brandtów została zmuszona do opuszczenia Orońska. Malarz zmarł 12 czerwca t.r. w swoim mieszkaniu w Radomiu przy ul. Szerokiej (ob. Piłsudskiego) 9 w kamienicy nazywanej „Domem Brandta”. Został pochowany na miejscowym cmentarzu rzymskokatolickim w kw. 5A.

Pozostawił dwie córki: najstarsza, Maria Krystyna (1878–1912) poślubiła w 1899 roku malarza Stanisława Bohusz-Siestrzeńcewicza (1869–1927), a po rozwodzie z nim w 1905 r. hr. Józefa Tyszkiewicza (1869–1912).

Józef Brandt stworzył kolekcję dawnej broni, strojów, instrumentów muzycznych i historycznych rekwizytów, które przekazał w testamencie narodowi polskiemu.

Do naśladowców jego twórczości należał m.in. Władysław Szerner. Józef Brandt bywa określany jako najwybitniejszy polski malarz batalistyczny XIX wieku. W 2018 roku w Muzeum Narodowym w Warszawie odbyła się pierwsza szeroka prezentacja prac Józefa Brandta.

Upamiętnienie mały|Pomnik Józefa Brandta w Orońsku W Kielcach jedna z ulic nosi jego imię, natomiast w Orońsku na cześć artysty postawiono pomnik.

Odznaczenia 1893 – Order Zasługi Korony BawarskiejHalina Stępień: Artyści polscy w środowisku monachijskim w latach 1856–1914. Instytut Sztuki Polskiej Akademii Nauk, 2003, s. 157. 1893 – Order Izabeli Katolickiej 1898 – Order Maksymiliana za Naukę i Sztukę

Wybrane dzieła

thumb|Tablica ku czci Józefa Brandta umieszczona na kamienicy przy ulicy Piłsudskiego 9 w Radomiu, w której artysta zmarł Popas czumaków przed karczmą (1865), 39 × 56 cm, Muzeum Okręgowe w Toruniu Bitwa pod Chocimiem (1867), 190 × 337 cm, Muzeum Narodowe w Warszawie Tabor – powrót spod Wiednia (1869), 44 × 79 cm, Muzeum Sztuki w Łodzi Czarniecki pod KoldyngąOdkrycie Włodzimierza Kalickiego: Sławny obraz Józefa Brandta „Czarniecki pod Koldyngą” przedstawia inną bitwę, gazeta.pl 27.5.2012. (1870), 95 × 205,,5 cm, Muzeum Narodowe w Warszawie Zwiad kozacki, (1873) Przejście przez Karpaty (1874) Powitanie stepu (Pieśń zwycięstwa), (1874) Przeprawa przez Dniepr (1875) Zaloty (1874), Muzeum Narodowe w Warszawie Konfederaci barscy (obrona zaścianka) (1875), Muzeum Wojska Polskiego w Warszawie Kozak i dziewczyna przy studni (1875), 51 × 99 cm, Muzeum Narodowe w Kielcach Odbicie jasyru (1878), 179 × 445 cm, Muzeum Narodowe w Warszawie Obóz zaporożców (ok. 1880) Pojmanie na arkan (1881), 114 × 204 cm, Muzeum Narodowe w Poznaniu Buńczuczny (1885), 82 × 58 cm, Muzeum Okręgowe w Toruniu Chwytanie konia na arkan (ok. 1880), 83,5 × 73,5 cm, Lwowska Galeria Sztuki Przed burzą (1882), 48 × 100 cm, Muzeum Okręgowe w Toruniu Pojmanie na arkan, (1882) Spotkanie na moście (1884), 100 × 200 cm, Muzeum Narodowe w Krakowie Fantazja (Strzelanie z łuku) (1885), 57 × 46 cm, Muzeum Narodowe w Poznaniu Buńczuczny (ok. 1885) Gajowy (1886), 45 × 60 cm, Muzeum Narodowe w Krakowie Jarmark na Podolu (ok. 1885), 22,4 × 37,5 cm, Muzeum Narodowe w Warszawie Wyjazd z Wilanowa Jana Sobieskiego z Marysieńką (1887), 186 × 343 cm, Muzeum Narodowe w Warszawie Modlitwa na stepie (ok. 1890), 151 × 103 cm, Muzeum Narodowe w Warszawie Odbicie jasyru pod Martynowem Jarmark w Bałcie Husarz (ok. 1890) Wesele kozackie (1893), 243 × 156 cm, Muzeum Górnośląskie, Bytom Składanie sztandarów, (1905) Bogurodzica (ok. 1909), 160 × 302 cm, Muzeum Narodowe we Wrocławiu Niebezpieczna przeprawa (1909), 49,5 × 70 cm, Muzeum Śląskie w Katowicach Wyjazd na polowanie, obraz zaginiony w czasie II wojny światowej, w 2024 roku wrócił do Muzeum Śląskiego w Katowicach

Przypisy

Bibliografia Anna Bernat, Józef Brandt, Warszawa: Edipresse, 2007, . Ewa Micke-Broniarek, Józef Brandt, Wrocław: Wydawnictwo Dolnośląskie, 2005 (W Zwierciadle Sztuki), . Janusz Derwojed, Józef Brandt, Warszawa: Arkady, 1969. Irena Olchowska-Schmidt, Józef Brandt, Kraków: Kluszczyński, 1996 (Mistrzowie Malarstwa Polskiego), . Teresa Sowińska, Józef Brandt, Warszawa: KAW, 1976 (ABC Sztuki)

Łozińska-Hempel Maria, Z łańcucha wspomnień, Wyd. Literackie, s. 164-169, Kraków 1986, ISBN: 8308012183

Literatura dodatkowa Reprint: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Kraków 1989, .

Linki zewnętrzne Rysunki i materiały związane z Józefem Brandtem w bibliotece Polona

Kategoria:Absolwenci École centrale Paris Kategoria:Polscy absolwenci i studenci Akademii Sztuk Pięknych w Monachium Kategoria:Artyści związani z Monachium Kategoria:Artyści związani z Radomiem Kategoria:Bataliści Kategoria:Ludzie urodzeni w Szczebrzeszynie Kategoria:Obywatele ziemscy Królestwa Kongresowego Kategoria:Odznaczeni Orderem Maksymiliana Kategoria:Odznaczeni Orderem Zasługi Korony Bawarskiej Kategoria:Orońsko Kategoria:Pochowani w Radomiu Kategoria:Polacy odznaczeni Orderem Izabeli Katolickiej Kategoria:Polscy malarze XIX wieku Kategoria:Polscy malarze realizmu Kategoria:Urodzeni w 1841 Kategoria:Zmarli w 1915