Wojny Bizancjum z Normanami – zbiorcza nazwa szeregu konfliktów między Normanami a Bizancjum, toczonych od około połowy XI wieku do 1185 roku, kiedy to ostatnia wielka wyprawa Normanów na terytorium Cesarstwa zakończyła się ich klęską. Mimo fiaska tej wyprawy, wynik wszystkich walk na przestrzeni ponad 150 lat był raczej korzystny dla Normanów. Udało im się zdobyć posiadłości bizantyjskie w południowej Italii, odbić Sycylię i Antiochię z rąk muzułmanów i zagrozić bałkańskim posiadłościom Cesarstwa Wschodniorzymskiego.
Podbój południowej Italii Normanowie zaczęli pojawiać się na terenie katepanatu Italii pod koniec X wieku, przybywając tu głównie z NormandiiBrown R. Allen, Historia Normanów, Marabut, 1996, s.80. Były to zbrojne drużyny, rzadziej pojedynczy rycerze. Pierwsza relacja mówiąca o rycerzach z północnej Francji walczących na tych terenach pochodzi z 999 roku i dotyczy starcia normańskich pielgrzymów z Saracenami atakującymi SalernoHoffmann Hartmut, Die Anfänge der Normannen in Süditalien, w: Quellen und Forschungen aus italianischen Archiven und Bibliotheken, nr. 47 (1967), s. 95–144. Opowieści, między innymi wspomnianej grupy pielgrzymów, problemy ekonomiczne i demograficzne w księstwie Normandii a także rosnące zapotrzebowanie na najemników w wojskach bizantyjskich i longobardzkich oraz rozczłonkowanie polityczne południowej Italii były głównymi przyczynami wypraw normandzkich na te tereny. Za służbę Normanowie często wynagradzani byli nadaniami ziemskimi, stając się wasalami lokalnych książąt longobardzkich lub Bizancjum.
Wielu normańskich dowódców działało jednak także na własny rachunek. Jednym z pierwszych samodzielnych seniorów normańskich w południowej Italii stał się Rajnulf Drengot, który w 1030 otrzymał od diuka Neapolu Sergiusza Aversę i przyległe doń terenyBrown R. Allen, Historia Normanów, Marabut, 1996, s.89. W 1038 roku prawa senioralne Rajnulfa potwierdził cesarz Konrad II. Jego następca Ryszard I w 1058 otrzymał tytuł księcia Kapui. Kariera Drengota i jego sukcesorów jest znakomitym przykładem ekspansji Normanów- nie była to jedna, skoordynowana i poddana jakiemuś dowództwu wielka ekspedycja, ale szereg nie powiązanych ze sobą wypraw w wyniku których coraz więcej ziem przechodziło pod kontrolę przybyszów z NormandiiBrown R. Allen, Historia Normanów, Marabut, 1996, s.81. Seniorzy normańscy szybko zaczęli dążyć do rozszerzania swoich wpływów i, co za tym idzie, detronizacji lub wasalizacji lokalnych, longobardzkich władców. Do połowy XI wieku starania te zostały w zasadzie zakończone sukcesem i w 1047 uznał je cesarzBrown R. Allen, Historia Normanów, Marabut, 1996, s.92. Najważniejsze posiadłości normańskie leżały w Kalabrii, Apulii i Kapui.
Bizancjum i Państwo Kościelne dość szybko zorientowały się w nowej sytuacji, zwłaszcza że ludność południa Italii skarżyła się na okrutne i nastawione na eksploatację poddanych rządy Normanów, przeciwko którym często występowałaChalandon Ferdinand, Histoire de la domination normande en Italie en Sicile, Paryż 1907. Rzym i Konstantynopol zawarły porozumienie i w 1053 roku sojusznicze armie znalazły się w pobliżu posiadłości normańskich hrabiów. Trzech z nich- Ryszard z Awersy, Humprey z Hauteville i Robert Guiscard połączyło siły i w czerwcu 1053 roku uderzyło na armię papieską w okolicach miasta Civitate, chcąc w ten sposób uniemożliwić jej marsz w stronę bizantyjskich sojuszników. Bitwa pod Civitate rozegrana 17 czerwca zakończyła się druzgocącą klęską papiestwa, na wieść o której Bizantyjczycy wycofali swoje wojska a papież zdany był na dyktat Normanów i uznał ich stan posiadania. Papiestwo zmieniło swe plany i w 1059 roku doszło do zawarcia sojuszu między niedawnymi wrogami. Bitwa pod Civitate ze względu na swoje skutki bywa porównywana do bitwy pod HastingsNorwich John Julius, The Normans in the South, Londyn, 1970, s.96.
Normanowie kontynuowali wyprawy przeciwko pozostałym książętom longobardzkim i namiestnikom bizantyjskim. W 1060 roku pada Reggio, bizantyjska stolica Kalabrii, w 1071 roku pada Bari, ostatnia bizantyjska twierdza w ItaliiBrown R. Allen, Historia Normanów, Marabut, 1996, s.98.
Najazd na Bałkany (1081-1085) Na fali sukcesów odniesionych w Italii, Robert Guiscard przeprawia się przez Adriatyk i w 1081 roku atakuje posiadłości bizantyjskie na Bałkanach. Moment ataku nie był przypadkowy, cesarstwo borykało się wówczas z wieloma problemami, nie potrafiło odbudować się bez podstawy swojej potęgi- Azji Mniejszej. Dochodziło również do sporów o władzę, które wprawdzie zakończyły się zdobyciem tronu przez Aleksego Komnena, ale państwo było mocno osłabione walkami wewnętrznymi. Siły Guiscarda, któremu towarzyszył syn Boemund, obległy Dyrrachium i Korfu. Później planowano ruszyć na Konstantynopol a Robertowi prawdopodobnie marzyła się korona cesarskaOstrogorski Georgij, Dzieje Bizancjum, PWN, Warszawa, 2008, s.346. Po jego stronie stanęło część państw słowiańskich- Dubrownik i kilka innych miast Dalmacji a prawdopodobnie także władcy ChorwacjiJireček Konstantin, Die bedeutung von Ragusa in der handelsgeschichte des mittelalters, Österreichische Akademie der Wissenschaften, Wiedeń, 1899, s.9 i s.50. Królestwo Zety opowiedziało się jednak po stronie Bizancjum.
Aleksy, wobec ogromnego niebezpieczeństwa, poczynił energiczne kroki przeciwko Normanom. Zdecydował się na rzadko spotykany krok: na potrzeby kampanii zarekwirował wiele dóbr kościelnych, ze sprzedaży których pieniądze przeznaczył na zaciągnięcie najemników. Byli to w dużej części Normanowie, tyle że pochodzący z Anglii. Rozpoczął również zakrojoną na szeroką skalę akcję dyplomatyczną obliczoną na pozyskanie sojuszników przeciwko najeźdźcom. Już w czasie oblężenia Dyrrachium po stronie Cesarstwa opowiedzieli się Wenecjanie dysponujący licznymi okrętami, co było szczególnie ważne wobec fatalnej sytuacji we flocie bizantyjskiej. Morskie zwycięstwo Wenecjan nad Normanami odblokowało wprawdzie Dyrrachium od strony Adriatyku, ale oblężenie lądowe trwało dalej. W końcu wojska Guiscarda zwyciężyły siły cesarskie i opanowały miasto. W czasie tej bitwy siły sojusznika Bizancjum – Konstantyna Bodina, króla Zety, w krytycznej chwili wycofały się, ułatwiając Normanom pokonanie sił greckichOstrogorski Georgij, Dzieje Bizancjum, PWN, Warszawa, 2008, s.347. Zwycięzcy pomaszerowali w głąb lądu i przez Epir i Macedonię dotarli do Tessali, gdzie oblegli Larisę.
Aleksy nakłonił króla niemieckiego Henryka IV, prawdopodobnie płacąc mu olbrzymią sumę w złocie, do podjęcia działań wojennych przeciwko Normanom w Italii. Tamtejsi stronnicy Cesarstwa w 1082 roku wywołali powstanie przeciwko Normanom i Rober Guiscard musiał wraz z częścią sił powrócić na Półwysep Apeniński, powierzając dowodzenie wyprawą Boemundowi. Ten wobec tężejącego oporu Bizantyjczyków musiał wycofać się z Tessali, a Wenecjanie odbili Dyrrachium. Wyprawa zakończyła się więc porażką Normanów. Robert Guiscard po rozprawieniu się z buntownikami na nowo podjął kroki wojenne przeciwko Bizancjum, ale w 1085 roku zmarł z powodu szalejącej zarazy. Po jego śmierci wybuchły kolejne rozruchy, które sprawiły, że jego następcy nie mogli na razie myśleć o podboju Bałkanów.
Antiochia i drugi najazd na Bałkany (1096-1180)
W I wyprawie krzyżowej wzięli udział wspomniany już Boemund i jego siostrzeniec Tankred z licznymi hufcami normańskich rycerzy. Cesarstwo liczące na pomoc krzyżowców, jednocześnie obawiało się ich siły i dążenia do władzy, zwłaszcza w przypadku Normanów. Aleksy wprawdzie wymógł na Boemundzie i innych dowódcach krzyżowców złożenie hołdu i obietnicy zwrotu zdobytych ziemOstrogorski Georgij, Dzieje Bizancjum, PWN, Warszawa, 2008, s.351, ale obawiano się, iż nie dotrzymają oni słowa. Obawy te potwierdziły się ostatecznie po zdobyciu Antiochii, o którą rywalizację podjęli Rajmund z Tuluzy i Boemund. Normański książę zwyciężył i obsadził Antiochię, dając w ten sposób początek nowemu, niezależnemu państwu.
Syn Guiscarda nie krył wrogości do Bizancjum i absolutnie nie uznawał pretensji Aleksego do Antiochii. Już w 1099 roku podjął działanie zbrojne przeciwko siłom cesarskim. W 1100 roku w konflikt zaangażowali się Turcy, dla których obecność łacinników w Syrii była olbrzymim zagrożeniem. Tego samego roku Boemund wpadł w ręce daniszmendydzkiego emira, Ghaziego. Pod jego nieobecność regentem był TankredOstrogorski Georgij, Dzieje Bizancjum, PWN, Warszawa, 2008, s.352. Nie udało mu się zapobiec zajęciu przez siły cesarskie Tarsu, Adany, Laodycei i Mamistry, a także szeregu miast aż do Trypolisu.
Boemund po wykupieniu z niewoli powrócił do Antiochii. Zdając sobie sprawę ze szczupłości własnych sił, wyruszył w 1104 roku do Europy zabiegać o pomoc przeciwko Bizancjum Internet History Sourcebooks – The Alexiad, Księga XII, które uważał za największe zagrożenie dla swego księstwa. Prawdopodobnie to właśnie jego działalność propagandowa na dworach europejskich, przyczyniła się do upowszechnienia poglądu iż Cesarstwo jest wrogie krzyżowcomErdmann Karl, Die Entstehung des Kreuzzugsgedankens, Wissenschaftliche Buchgesellschaft, 1935, s.365, a nawet spiskuje przeciwko nim z niewiernymi.
W 1107 roku Boemund na czele silnej armii wylądował na Bałkanach i tak jak jego ojciec, obległ Dyrrachium. Pod miastem doszło do starcia z Bizantyjczykami. Polityka Aleksego I Komnena, który z jednej strony w razie konfliktów wysługiwał się cudzymi siłami, a z drugiej wygrywał przeciwko sobie potencjalnych przeciwników i jednocześnie sukcesywnie dążył do odbudowy siły militarnej cesarstw, przyniosła skutek – Normanowie zostali odparciOstrogorski Georgij, Dzieje Bizancjum, PWN, Warszawa, 2008, s.353. W 1108 pokonany Boemund uznał się wasalem cesarza i zobowiązał się do militarnej pomocy seniorowi Internet History Sourcebooks – The Alexiad, Księga XIII. Antiochia stała się lennikiem cesarstwa, ale po śmierci Boemunda, która nastąpiła w 1111 roku, jego następca – Tankred – odmówił potwierdzenia układu. Aleksy podjął próbę zmontowania przeciwko niemu koalicji, ale próby te spełzły na niczym. Antiochia zeszła zresztą na dalszy plan wobec nasilających się walk z Turkami.
Następną próbę podporządkowania Antiochii podjął cesarz Jan II, który w 1137 wyprawił się do Syrii. Wcześniej zdobyto twierdze ormiańskie na terenie Cylicji, tak że droga do państwa łacinników stała otworem. Cesarz dotarł pod miasto i rozpoczął oblężenie. Rządzący wówczas księstwem Rajmund z Poitiers, zięć Boemunda II, poddał się i uznał za lennika JanaChalandon Ferdinand, Les Comnène II, Jean II Comnène (1118-1143) et Manuel I Comnène (1143-1180): études sur l'Empire byzantin au XIe et au XIIe siècles, A. Picard i synowie, Paryż , 1912, s.110 i s.119. Jednak w 1142 roku, podburzony przez duchowieństwo, wypowiedział stosunek lenny. Cesarz, od dłuższego czasu noszący się z planem podporządkowania sobie wszystkich państw łacińskich, rozpoczął przygotowania do wyprawy. W 1143 roku w wyniku nieszczęśliwego wypadku lub zamachu zmarł jednak na polowaniuBrowning Robert, The Death of John Comnenus w:The Byzantine Empire, Catholic University of America Press, 1992.
Książę Antiochii został ponownie poskromiony w 1158 roku przez Manuela I Komnena i musiał uznać się lennikiem cesarskim. Zobowiązał się przy tym do dostarczania posiłków wojskowychOstrogorski Georgij, Die byzantinische Staatenhierarchie, Seminarium Kondakovianum 8, 1936, s. 56. Cesarz zachowywał również prawo do mianowania patriarchy Antiochii. Zwierzchność nad księstwem trwała do 1180 roku, w którym to zmarł Manuel. Najeżdżani przez Nur ad-Dina, a następnie przez Saladyna łacinnicy w Antiochii, przestali być w zasadzie zagrożeniem dla Cesarstwa. Bizantyjczycy, po klęsce pod Myriokefalon w 1176 roku, również nie mieli sił, aby egzekwować pretensje cesarskie do zwierzchności nad AntiochiąRunciman Steven, Dzieje Wypraw Krzyżowych: Królestwo Jerozolimskie i Frankijski Wschód 1100=1197, Książnica, Katowice 2009, s. 355.
Trzeci najazd na Bałkany (1147-1149)