Akcja Socjalistyczna – milicja partyjna o charakterze paramilitarnym Polskiej Partii Socjalistycznej (PPS), działająca od 1934 do 1939 roku, mająca na celu ochronę struktur i działaczy partyjnych. Oddziały AS szkolono również do walk w mieście, zapobiegania sabotażom i przeprowadzania działań sabotażowych oraz organizowania obrony dzielnic robotniczych. W drugiej połowie lat 30. AS stanowiła jeden z elementów antyfaszystowskiej działalności polskiego ruchu socjalistycznego.

Geneza PPS posiadała tradycję organizowania samoobrony robotniczej sięgającą początku XX wieku. W 1904 roku powstały pierwsze robotnicze oddziały samoobrony, a działacze PPS uczestniczyli następnie w działalności Organizacji Bojowej PPS oraz organizacji paramilitarnych związanych z ruchem niepodległościowym. Członkowie PPS byli także aktywni w Związku Strzeleckim, a w początkowym okresie I wojny światowej – w Polskiej Organizacji Wojskowej.

W okresie międzywojennym wzrost przemocy politycznej, zwłaszcza ze strony organizacji nacjonalistycznych, doprowadził do rozwoju różnych form samoobrony środowisk robotniczych. Szczególną rolę odgrywały w tym zakresie robotnicze kluby sportowe, które obok działalności sportowej stawały się miejscem organizowania samoobrony. Wraz z powstaniem i rozwojem Obozu Narodowo-Radykalnego (ONR) oraz nasileniem przemocy politycznej potrzeba stworzenia własnej, bardziej zorganizowanej formacji paramilitarnej stała się w PPS coraz bardziej widoczna.

Historia Według historyka Ludwika Hassa decyzję o utworzeniu Akcji Socjalistycznej podjęto 8 lutego 1934 roku podczas tajnego posiedzenia Centralnego Komitetu Wykonawczego PPS z inicjatywy Kazimierza Pużaka. Decyzja ta pozostawała w związku z doświadczeniami austriackiej wojny domowej z lutego 1934 roku, podczas której doszło do brutalnego stłumienia oporu Socjaldemokratycznej Partii Austrii i jej paramilitarnego Republikanischer Schutzbund.

W praktyce organizowanie AS rozpoczęło się wiosną 1934 roku. Bezpośrednim impulsem do uruchomienia organizacji były wydarzenia na warszawskiej Woli, będącej jednym z głównych skupisk robotniczych. W maju 1934 roku ONR otworzył lokal przy ulicy Wolskiej 44. W odpowiedzi miejscowi socjaliści zaatakowali i splądrowali lokal. Następnie doszło do ostrzelania zebrania PPS przez członków ONR oraz do demonstracji w Śródmieściu, którą rozproszyła policja.

W tym okresie działacze PPS Stanisław Dubois i Edward Bugajski utworzyli grupę „Czerwone Strzały”, początkowo niezależną od kierownictwa partii. Jej organizacja była jednym z czynników, które skłoniły kierownictwo PPS do stworzenia stałej i umundurowanej formacji paramilitarnej. Wzorcem organizacyjnym dla AS był przede wszystkim austriacki Republikanischer Schutzbund.

W pierwszym okresie w Warszawie oddziały nosiły nazwę „Czerwony Front”. Członkami Akcji Socjalistycznej byli członkowie PPS lub organizacji z nią związanych, którzy nie ukończyli 30. roku życia. Najchętniej przyjmowano członków PPS i Wydziałów Młodzieży PPS mających wyszkolenie wojskowe. W grudniu 1938 roku zaczęto werbować do AS członków klasowych związków zawodowych, z których około 2600 weszło w skład AS. Do lata 1939 roku przeszkolono na kursach w Warszawie i w Grzegorzewicach koło Warki 260 instruktorów AS.

Organizacja i rozwój Akcja Socjalistyczna była organizacją związaną strukturalnie z PPS. Jej jednostki organizowano przy klubach sportowych, organizacjach młodzieżowych, związkach zawodowych oraz organizacjach studenckich. W oddziałach obowiązywała dyscyplina typu wojskowego, a jednostki dzielono na mniejsze pododdziały.

W skład Komendy Głównej Akcji Socjalistycznej wchodzili: Tomasz Arciszewski, Józef Dzięgielewski i Edmund Chodyński. Kazimierz Pużak odgrywał w organizacji kluczową rolę kierowniczą. Na czele oddziału stał instruktor i organizator, powoływany na wniosek Komitetu Dzielnicowego lub Okręgowego Komitetu Robotniczego PPS. Każdy ochotnik był zobowiązany do przestrzegania specjalnego regulaminu oraz złożenia przyrzeczenia, które brzmiało następująco:

Głównym ośrodkiem AS była Warszawa, gdzie organizacja posiadała kilka struktur dzielnicowych obejmujących m.in. Wolę, Pragę i Śródmieście. Funkcjonowały również oddziały młodzieżowe i kobiece. W 1938 roku utworzono w Warszawie także jednostkę studencką.

W marcu 1935 roku na terenie Warszawy funkcjonowało 400 członków AS, 50 instruktorów oraz trzydziestoosobowy oddział kobiecy pod dowództwem Anieli Bełzówny. W czerwcu 1939 roku AS w Polsce liczyła 11 300 członków. Poza ewidencją było 400 kobiet i 300 członków sekcji sanitarnych. Na czele kobiecego oddziału w Warszawie stała Aniela Bełz, która od 1937 roku pełniła również funkcję kierowniczki Wydziału Kobiet w Warszawskim Okręgowym Komitecie Robotniczym PPS.

Poza Warszawą oddziały AS powstały m.in. w Częstochowie, Zagłębiu Dąbrowskim, Kielcach, Łodzi (zwłaszcza na Chojnach), Radomiu oraz w innych ośrodkach robotniczych. Jej struktury istniały także w Piotrkowie Trybunalskim, Radomsku, Tomaszowie Mazowieckim i Zduńskiej Woli, Borysławiu, Lwowie, Przemyślu i Wilnie. Na Pomorzu organizowano oddziały m.in. w Gdyni, Grudziądzu, Toruniu, Wąbrzeźnie, Luboniu i Świeciu.

Nie we wszystkich większych miastach udało się utworzyć trwałe struktury. Stałej organizacji nie utworzono m.in. w Krakowie, gdzie sprzeciwiał się temu Zygmunt Żuławski, ani w Poznaniu, będącym silnym ośrodkiem ONR.

Członkowie AS byli na ogół młodymi ludźmi, często pochodzącymi ze środowisk robotniczych. Rekrutowali się nie tylko z PPS, lecz także z organizacji młodzieżowych, klubów sportowych i związków zawodowych.

PPS organizowała również obozy szkoleniowe dla członków organizacji. Pierwszy z nich odbył się w Grzegorzewicach; uczestnicy brali udział w szkoleniu wojskowym oraz zajęciach politycznych.

Działalność thumb|200px|Akcja Socjalistyczna w Gdyni (1939) 28 listopada 1937 roku członkowie Akcji Socjalistycznej zaatakowali wiec RNR-Falanga, odbywający się w warszawskim Cyrku Staniewskich.

Jednym z elementów działalności AS była walka z antysemityzmem. W 1936 roku, gdy ONR zapowiedział organizację na ulicy Ujazdowskiej tzw. „dnia bez Żydów”, członkowie AS wspólnie z członkami sekcji bokserskiej robotniczego klubu sportowego Skra Warszawa fizycznie przeciwstawili się tej akcji. AS zorganizowała następnie własny „Dzień bez klap”, będący kpiną z działań ONR (nawiązanie do noszonego przez nacjonalistów w klapach mieczyka Chrobrego). W tym samym roku członkowie AS przeciwstawili się również próbie uniemożliwienia przez działaczy ONR rozpoczęcia studiów przez żydowskich studentów na Politechnice Warszawskiej.

Większość ulicznych konfrontacji dotyczyła ONR, ale członkowie AS ścierali się również z Młodzieżą Wszechpolską, młodzieżą sanacyjną oraz członkami Obozu Zjednoczenia Narodowego.

AS organizowała również własne pochody i demonstracje. Szczególnie ważne były obchody pierwszomajowe, podczas których jej członkowie pełnili funkcje porządkowe i ochronne. Członkowie organizacji uczestniczyli także w lokalnych uroczystościach robotniczych.

W codziennej działalności ulicznej AS zajmowała się również przeciwdziałaniem propagandzie organizacji faszystowskich i nacjonalistycznych. Jej członkowie zakłócali kolportaż prasy przeciwników, niszczyli plakaty propagandowe oraz rozpowszechniali własne materiały i plakaty. Dochodziło również do odbierania przeciwnikom symboli organizacyjnych.

Według wspomnień Aleksego Bienia PPS zalecała swoim organizacjom paramilitarnym, sportowym i młodzieżowym udział w przedsięwzięciach organizowanych przez wojsko. Miało to służyć nawiązywaniu kontaktów z demokratycznie nastawionymi oficerami, które – jak wspominał Bień – mogły być wykorzystane „na wypadek faszystowskiego puczu Śmigłego”. Bień wspominał również o współpracy AS w Zagłębiu z kpt. Górnym z pułku stacjonującego w Będzinie, w ramach której w latach 1937–1938 organizowano wspólne defilady.

Stosunki z komunistami W szeregach AS znajdowali się również sympatycy komunizmu. W czerwcu 1937 Komunistyczna Partia Polski wzywała do czynnego wspierania Akcji, a kierownictwo PPS starało się ograniczać wpływy komunistyczne, preferując młodzież „odporną na wpływy komuny”. Wpływy te były widoczne m.in. w środowisku akademickim i wśród części działaczy związkowych. AS nie stała się jednak organizacją komunistyczną ani rewolucyjną. Jej członkowie występowali również przeciwko działalności komunistycznej. Wincenty Pniewski wspominał: „Jeżeli nam będą się sprzeciwiać, to należy bić w mordę”.

Do konfliktów z komunistami dochodziło także podczas pochodów i zgromadzeń. Szaniawski opisywał próby niedopuszczania ich do pochodów PPS, dodając: „Może ten i ów pałką dostał”. We wrześniu 1936, podczas obchodów 30. rocznicy „krwawej środy” na stokach Cytadeli, doszło do starcia między AS a komunistami. Spory przenosiły się również na grunt wewnętrznych spraw PPS – podczas warszawskiej konferencji partii w lutym 1936 AS-owcy mieli zastraszać zwolenników jednolitego frontu, a oddział AS na Woli usunął ze zgromadzenia Stanisława Chudobę, który na Rakowcu utworzył grupę „Kadra”.

Współpraca z wojskiem W połowie 1935 Komenda Główna Akcji Socjalistycznej miała nawiązać kontakty z Oddziałem II Sztabu Głównego Wojska Polskiego. W 1937 we współpracę z wojskiem włączyły się również związki zawodowe. Jednym z przejawów tego zbliżenia był udział oddziałów AS w defiladzie z okazji Święta Niepodległości w Warszawie w 1937. Istotną płaszczyzną współpracy był sport robotniczy. Jan Mulak wskazywał na wsparcie Państwowego Urzędu Przysposobienia Wojskowego i Wychowania Fizycznego dla klubów robotniczych, m.in. sekcji strzeleckiej RKS „Skra”. W 1939 z inicjatywy Kazimierza Pużaka rozpoczęto prace nad utworzeniem robotniczego Przysposobienia Wojskowego na bazie Związku Robotniczych Stowarzyszeń Sportowych.

Jan Mulak oceniał, że kierownictwo PPS, dążąc do porozumienia z obozem sanacyjnym, próbowało podporządkować Akcję Socjalistyczną koncepcji „frontu narodowego”.

Nie wszyscy członkowie Akcji Socjalistycznej podporządkowywali się bez zastrzeżeń kierownictwu PPS. Latem 1935 policja odnotowała w łódzkiej organizacji nawoływania do „bezpośredniej fizycznej walki z obozem prorządowym”. Jan Mulak wspominał o oporze „średniego aktywu” AS wobec linii jedności narodowej przyjętej w 1937. Z kolei według relacji Ryszarda Siudalskiego podczas wiecu pierwszomajowego w kinie „Kometa” w 1939 członkowie AS nie wykonali polecenia komendanta Stefana Bieniasza, aby uciszyć zwolenników jednolitego frontu.

Przygotowanie do wojny Już od połowy lat 30. kierownictwo AS przygotowywało organizację do możliwości przejścia do działalności konspiracyjnej. Plany te zostały następnie dostosowane do sytuacji powstałej po wybuchu wojny.

Od czerwca 1939, za zgodą Centralnego Komitetu Wykonawczego PPS, członkowie AS we współpracy z Oddziałem II Sztabu Generalnego Wojska Polskiego przygotowywali grupy dywersyjne na wypadek wojny. Utworzono bataliony „Okrzeja-Odra” (kierowany przez Aleksego Bienia) i „Baron-Berlin” (kierowany przez Edmunda Chodyńskiego). We wrześniu 1939 członkowie AS uczestniczyli w tworzeniu Robotniczej Brygady Obrony Warszawy, a następnie w konspiracji, m.in. Gwardii Ludowej WRN i Milicji Robotniczej WRN.

Symbolika i uzbrojenie thumb|200px|Ubiór członka AS Jako organizacja paramilitarna Akcja Socjalistyczna posiadała własne umundurowanie składające się z drelichowej kurtki, koszuli i okrągłej czapki z daszkiem koloru granatowego (razem z materiałem miało symbolizować robotniczy charakter AS), do tego czerwonego krawatu, czarnych spodni oraz pasa z koalicyjką. Komplet umundurowania kosztował 25 złotych, dlatego w 1935 roku w Warszawie zaledwie połowa członków AS była umundurowana. Naszywki na rękawie oznaczały funkcję w organizacji: jeden czerwony trójkąt – szeregowy, dwa – dowódca plutonu, trzy – komendant dzielnicy.