Drugie wystąpienie UWO (zwane także drugim częściowym wystąpieniem) – akcja terrorystyczno-dywersyjna przeprowadzona w Małopolsce Wschodniej przez Ukraińską Organizację Wojskową (UWO) wraz z Organizacją Ukraińskich Nacjonalistów (OUN) od lipca do listopada 1930 roku, ze szczególnym nasileniem w miesiącach letnich. Polegała głównie na podpaleniach mienia polskich właścicieli ziemskich, osadników oraz Ukraińców lojalnych wobec państwa polskiego. W drugiej kolejności atakowano polskie obiekty administracyjne, urzędy pocztowe, zrywano tory kolejowe, mosty, drogi, ścinano słupy telefoniczne. Podawane są różne liczby dokonanych wystąpień. Lucyna Kulińska podaje liczbę 191 akcji terrorystycznych (z czego 19 na mienie państwowe i 172 na mienie prywatne)Lucyna Kulińska, Działalność terrorystyczna i sabotażowa nacjonalistycznych organizacji ukraińskich w Polsce w latach 1922-1939, Kraków 2009, , s. 207., Adam Ostanek wskazuje na 197 przypadków działań sabotażowych (w tym 25 dotyczących mienia państwowego, 172 mienia prywatnego), Ryszard Torzecki pisał w roku 1972 o 2200 poważnych aktach sabotażuRyszard Torzecki, Kwestia ukraińska w polityce III Rzeszy 1933-1945, Warszawa 1972, s. 65.. Według Urzędu Śledczego we Lwowie głównym zamiarem drugiego wystąpienia UWO było zniszczenie pojawiających się postaw ugodowych społeczności ukraińskiej wobec państwa polskiego i pokazania żywotności ukraińskiej organizacjiGrzegorz Mazur, Problem pacyfikacji Małopolski Wschodniej w 1930 r., „Zeszyty Historyczne” 2001, z. 135, s. 9.. Według sprawozdań policji między lipcem a październikiem 1930 dokonanych zostało 186 aktów terroru: 1 napad na ambulans pocztowy, 8 sabotaży na torach, 14 na liniach energetycznych i telefonicznych (zwalanie słupów), 155 podpaleń mienia (w dużej mierze stogi siana, zabudowania gospodarcze), 8 usiłowańJan Pisuliński, Pacyfikacja w Małopolsce Wschodniej na forum Ligi Narodów w: Zeszyty Historyczne, zeszyt 144, Paryż 2003, wyd. Instytut Literacki, ISSN 0406-0393, s. 110.. Przeważająca większość akcji sabotażowych polegała na podpaleniu stogów siana i innych zabudowań gospodarczych. W przeciwieństwie do poprzednich wystąpień UWO nie stosowano przemocy wobec ludziJan Pisuliński, Pacyfikacja w Małopolsce Wschodniej na forum Ligi Narodów w: Zeszyty Historyczne zeszyt 144, Paryż 2003, wyd. Instytut Literacki, ISSN 0406-0393, s. 110..
Celem akcji było zastraszenie polskiej ludności, powstrzymanie pojawiania się postaw ugodowych Ukraińców wobec państwa polskiego oraz podważenie jego autorytetu w oczach mieszkańców Małopolski Wschodniej. OUN i UWO liczyły na zdobycie popularności wśród ukraińskiej ludności dzięki wykorzystaniu nastrojów niezadowolenia, wynikających z pogłębiającego się kryzysu gospodarczegoRyszard Torzecki, Kwestia ukraińska w polityce..., op.cit., s. 65.. Inicjatorzy akcji dążyli także do sprowokowania akcji represyjnej, która zantagonizowałaby Polaków i Ukraińców oraz pozwoliłaby na przypomnienie o sprawie ukraińskiej na forum międzynarodowymLucyna Kulińska, Działalność terrorystyczna i sabotażowa..., op. cit, s. 209-210.. Historycy zwracają uwagę na zbieżność w czasie drugiego wystąpienia UWO z eskalacją niemieckiej propagandy rewizjonistycznej przeciwko PolsceZnamiennie było, że akcja ta zaplanowana została na okres największych niemieckich wystąpień propagandy rewizjonistycznej – Ryszard Torzecki, Kwestia ukraińska w polityce..., op.cit., s. 65.. Wszystkie oddziały OUN za granicą otrzymały instrukcje organizowania akcji protestacyjnej na wypadek zastosowania represji przez polskie władzeLucyna Kulińska, Działalność terrorystyczna i sabotażowa..., op. cit, s. 209..
W pierwszej kolejności do wystąpień przystąpili Junacy OUN korzystając z wolnego czasu (letnie wakacje); dopiero później do akcji włączyły się bojówki UWO.
Oprócz niszczenia mienia bojówki OUN-UWO dokonywały napadów rabunkowych. 30 lipca 1930 roku pod Bóbrką zrabowano 26 tys. złotych z transportu pocztowego zabijając policjanta Józefa MolewskiegoRobert Litwiński, Policja wobec UWO i OUN w II Rzeczypospolitej, op. cit., s. 83., 28 października podobnego napadu dokonano pod BełzemLucyna Kulińska, Działalność terrorystyczna i sabotażowa..., op. cit, s. 210..
Władze początkowo liczyły na zaprowadzenie porządku siłami lokalnymi. Wzmożono kontrolę ludności, przeprowadzano obławy i rewizje, zmieniono system patrolowania terenu, wystawiano nocne warty. Wprowadzono przyspieszony tryb postępowania w sprawach o niszczenie mienia. Okazało się jednak, że siły miejscowej policji są zbyt małeRobert Litwiński, Policja wobec UWO i OUN w II Rzeczypospolitej, [w:] Biuletyn Instytutu Pamięci Narodowej, Nr 12 (121), grudzień 2010, s. 84., a jej brak skuteczności prowokuje Ukraińców do dalszych wystąpień. W związku z tym ludność polska na własną rękę starała się uchronić od ewentualnego zagrożenia własnego życia i mienia. W tym celu organizowała wiece protestacyjne i komitety samoobrony, założono Związek Obrony Kresów Wschodnich, współdziałał także z nimi Związek Oficerów RezerwyKarol Grunberg, Bolesław Sprengel, Trudne sąsiedztwo, Warszawa 2005, s. 392, 423-426.. Istniało niebezpieczeństwo podjęcia przez Polaków działań odwetowych na własną rękę.
Liczba akcji terrorystycznych według „Sprawozdania z Życia Mniejszości Narodowych” w czasie tzw. drugiego wystąpieniaCA MSWiA, OUN, sygn. K-674, „Sprawozdanie z Życia Mniejszości Narodowych” 1930, IV kw., s. 32, cyt. za: Lucyna Kulińska, Działalność terrorystyczna i sabotażowa..., op. cit, s. 211. Województwo Miesiące 1930 r. Razem lipiec sierpień wrzesień październik listopad lwowskie 3 21 31 9 3 67 stanisławowskie 2 8 14 5 5 34 tarnopolskie 1 25 56 8 – 90 RAZEM 6 54 101 22 8 191
Fala terroru w początkowym stadium pozostała bez jakiejkolwiek reakcji ze strony legalnych organizacji ukraińskich, co mogło sugerować ich poparcie dla OUN-UWO. Dopiero 25 września 1930 roku Ukraińskie Zjednoczenie Narodowo-Demokratyczne, Ukraińska Partia Socjalistyczno-Radykalna i Ukraińska Socjaldemokratyczna Partia Robotnicza wydały wspólny komunikat, w którym dystansowały się od akcji OUN-UWO, nazywając je bezcelowymi i pozbawionymi sensu politycznegoLucyna Kulińska, Działalność terrorystyczna i sabotażowa..., op. cit, s. 211.. Późniejsze polskie działania represyjne i zapobiegawcze kolejnym aktom terroru ujawniły, że także niektórzy działacze UNDO, Płastu, Łuha, jak i liczni uczniowie ukraińskich szkół byli zaangażowani w działania terrorystyczneGrzegorz Mazur, Problem pacyfikacji Małopolski Wschodniej, „Zeszyty Historyczne”, nr 135, s. 8-9, 11-12, 19..
Liczba zamachów zmalała pod koniec 1930 roku w wyniku przeprowadzonej przez rząd akcji represyjnej zwanej pacyfikacją. Decyzję w sprawie akcji pacyfikacyjnej podjął osobiście marszałek Józef Piłsudski, pełniący funkcję premiera. Nakazał podjęcie działań o charakterze policyjno-represyjnym ministrowi spraw wewnętrznych Felicjanowi Składkowskiemu:
Zobacz też pierwsze wystąpienie UWO
Bibliografia Lucyna Kulińska, Działalność terrorystyczna i sabotażowa nacjonalistycznych organizacji ukraińskich w Polsce w latach 1922-1939, Kraków 2009, . Ryszard Torzecki, Kwestia ukraińska w polityce III Rzeszy 1933-1945, Warszawa 1972. Adam Adrian Ostanek, Wydarzenia 1930 roku w Małopolsce Wschodniej a bezpieczeństwo II Rzeczypospolitej, Warszawa 2017.
Przypisy
Kategoria:Ukraińska Organizacja Wojskowa Kategoria:Organizacja Ukraińskich Nacjonalistów Kategoria:1930 w Polsce Kategoria:Terroryzm ukraiński w II Rzeczypospolitej