Inkwizycja papieska w Hiszpanii

„Inkwizycja hiszpańska” – określenie zazwyczaj odnoszone jest do państwowo-kościelnej instytucji utworzonej przez króla Ferdynanda II i królową Izabelę I w 1480, jednak trybunały inkwizycyjne istniały na Półwyspie Iberyjskim na długo przed tą datą. Podobnie jak większość katolickich krajów europejskich, kraje hiszpańskie zostały objęte działalnością średniowiecznej inkwizycji papieskiej, a działalność inkwizycyjną prowadziło tam także co najmniej kilku biskupów. Faktyczna działalność inkwizycji ograniczała się do krajów wchodzących w skład monarchii aragońskiej, natomiast w Kastylii i Portugalii była ona instytucją prawie nieznaną.

Heretycy w Hiszpanii na przełomie XII/XIII wieku thumb|Żółty krzyż katarów – narzucony przez Inkwizycję znak rozpoznawczy, który mieli nosić na swych ubraniach pokutujący heretycy Dwa największe średniowieczne ruchy heretyckie, katarzy i waldensi, były obecne w Hiszpanii od końca XII wieku. Waldensi zostali wprost wymienieni w antyheretyckich ustawach królów Aragonii Alfonsa II w 1194 i Piotra II w 1198Lea, II, s. 162–163; Lambert, s. 110.. Z Aragonii pochodził jeden z waldeńskich przywódców, Durand z Huesca, który w 1208 wraz ze swoimi zwolennikami pojednał się z Kościołem katolickim, zakładając wspólnotę „ubogich katolików”Lambert, s. 137–140; Smith, s. 137 i nast.. Z Langwedocji przenikali na północ kraju katarzy, którzy znaleźli protektorów wśród części katalońskiej szlachtyLea II, s. 162, 165; Smith, s. 73 i nast.. Napływ katarów do Hiszpanii zwiększył się w okresie wypraw krzyżowych na południu Francji (1209–1229), w których król Aragonii Piotr II interweniował przeciwko krzyżowcom w obawie o swoje wpływy na południu Francji, poniósł jednak śmierć w bitwie pod Muret w 1213Testas, s. 25–26; Barber, s. 51–52.. Głównym ośrodkiem kataryzmu w królestwie Aragonii stało się wicehrabstwo Castelbò w diecezji UrgelLea II, s. 165..

W 1194 Alfons II wydał edykt przeciwko waldensom. Cztery lata później jego syn Piotr II wprowadził dla heretyków karę śmierci przez spalenie na stosie, co jest prawdopodobnie pierwszym oficjalnym wprowadzeniem tej kary za herezję do prawodawstwa państw średniowiecznej EuropyTestas, s. 25; Lambert, s. 110; Lea, I, s. 81.. Nic jednak nie wskazuje, by dekrety te były stosowane w początkach XIII wiekuLea, II, s. 163; Testas, s. 25–26.. W 1226, 1228 i w lutym 1234 Jakub I Zdobywca wydał kolejne dekrety przeciwko heretykom, zakazując im wstępu do królestwa Aragonii, a tych, którzy w nim przebywają, uznał za wyjętych spod prawaLea, II, s. 163–164; Smith, s. 175 i nast., s. 185 i nast..

Początki inkwizycji aragońskiej thumb|Rajmund z Penyafort, „prawodawca” aragońskiej inkwizycji Wprowadzenie inkwizycji do Hiszpanii najczęściej łączone jest z bullą Declinante jam mundi papieża Grzegorza IX z 26 maja 1232Zob. Lea, II, s. 163; Testas, s. 27; The Catholic Encyclopedia [dostęp 13 października 2011].. W bulli tej papież polecił arcybiskupowi Tarragony Esparrago i jego sufraganom wszczęcie w swych diecezjach procesów przeciwko heretykom, zalecając przybranie do pomocy dominikanów, zatem nie chodziło w niej o wprowadzenie nowej instytucji, a jedynie o podjęcie przez biskupów działań tradycyjnie leżących w ich kompetencjachLea, II, s. 163.. W 1235 papież wysłał aragońskim biskupom instrukcje co do procedowania w sprawach o herezję, przygotowane przez hiszpańskiego kanonistę, dominikanina Rajmunda z PeñafortLea, II, s. 164.. W 1237 arcybiskup elekt Tarragony Guillem Montgriu wraz z biskupami Bernardem z Vic i Piotrem z Leridy przeprowadził śledztwo w wicehrabstwie Castelbò, zakończone uwięzieniem 45 osób, zaocznym potępieniem 15 innych, ekshumowaniem i spaleniem 18 ciał oraz zburzeniem 2 domów służących heretykom za miejsca spotkańSmith, s. 99; Lea, II, s. 165; Testas, s. 28; Llorente, s. 69..

W kwietniu 1238 Grzegorz IX powierzył prowadzenie śledztw inkwizycyjnych w Aragonii i Nawarze dominikanom i franciszkanom, stąd tę datę można traktować jako właściwy moment wprowadzenia do Hiszpanii papieskiej inkwizycjiLea, II, s. 166.. Na synodzie w Tarragonie w 1242 dopracowano normy proceduralne nowo utworzonego trybunałuLea, II, s. 167.. Jego działalność napotkała na opór heretyków. W 1242 inkwizytor Ponce de Blanes został otruty w czasie prowadzenia ponownego śledztwa w wicehrabstwie Castelbò, a w 1260 heretycy zabili inkwizytora Bernarda TravesserSmith, s. 101; Lea, II, s. 167; The Catholic Encyclopedia [dostęp 13 października 2011]. Zdecydowanego poparcia inkwizycji udzielił jednak król Jakub I Zdobywca. Bulle papieża Innocentego IV z 1248 i 1254 stanowiły, że funkcje papieskich inkwizytorów w Aragonii będą pełnić wyłącznie dominikanie, odsuwając od tego zadania franciszkanów. Okres formowania się stałych struktur inkwizycji papieskiej w Aragonii zamyka decyzja papieża Urbana IV z 1262 o powierzeniu prowincjałowi hiszpańskiej prowincji dominikanów prawa mianowania i odwoływania inkwizytorów (nie więcej niż dwóch) na terenie królestwa AragoniiLea, II, s. 168; Smith, s. 206; Llorente, s. 72–73..

W latach 50. i 60. XIII wieku dominikańscy inkwizytorzy prowadzili zakończone sukcesem śledztwa przeciwko katarom głównie w diecezji UrgelLea, II, s. 169; Smith, s. 104–124, 204.. W ich wyniku potwierdzono, że wielu miejscowych feudałów w przeszłości wspierało heretyków. Potępieni pośmiertnie zostali m.in. hrabia Urgel Ramon (11 stycznia 1258), lord Conflent Ponc de Vernet (1260), wicehrabia Pierre z Fenouillet (1262) oraz wicehrabia Castelbò Arnold i jego córka Ermessenda (1269); ich zwłoki zostały ekshumowaneLea, II, s. 169; Smith, s. 105, 111–112; 209; Llorente, s. 72–74.. Katarzy najwyraźniej nadal byli zdolni stawiać opór, gdyż w 1277 inkwizytor Pere de Cadireta został ukamienowany w Urgel, aczkolwiek okoliczności tego zabójstwa nie są zbyt dobrze znaneLea, II, s. 169; Smith, s. 209; Llorente, s. 76.. Prawdopodobnie jednak inkwizycji jeszcze w XIII wieku udało się wyeliminować wpływy kataryzmu w Aragonii, gdyż poza epizodem z 1277 r. nic więcej nie wiadomo o działalności inkwizycji czy aktywności heretyków w Aragonii w ciągu ostatnich trzech dziesięcioleci XIII wiekuPor. Lea, II, s. 169–170.. Wzmianki dokumentacyjne z 1284 i 1298 wskazują jednak na stałą obsadę urzędu inkwizytorskiego w AragoniiJaume de Puig i Oliver: El pagament dels Inquisidors a la Corona d’Aragódurant els segles XIII i XIV [dostęp 13 października 2011]..

Inkwizycja aragońska w XIV–XV wieku W 1301 doszło do podziału hiszpańskiej prowincji dominikanów na Hiszpanię (tj. Kastylię-Leon i Portugalię) oraz Aragonię (tj. Aragonię, Nawarrę i Majorkę). Ponieważ jednak nie doszło do odwołania lub zmiany bulli Urbana IV z 1262, prawo nominacji inkwizytorów w Aragonii nadal należało do prowincjała hiszpańskiego, co wywołało długotrwały konflikt między władzami obu tych prowincji. Ostatecznie, w 1351 r. papież Klemens VI uznał prawo prowincjała aragońskiego do mianowania inkwizytorów w swojej prowincji zakonnejLea, II, s. 168–169; Llorente, s. 78–79, 82.. thumb|Błogosławiony Rajmund Lullus. W jego pismach inkwizytor Nicolas Eymeric dopatrywał się wielu herezji W 1308 r. inkwizytor Aragonii Juan de Lotgerio uczestniczył w przesłuchaniach aragońskich templariuszyLlorente, s. 80., a w 1317 r. dokonał potępienia dzieł niejakiego Arnolda de VilanovaEymeric, s. 265; Lea, II, s. 170.. O jego następcach Bernardzie Puigcercos (ok. 1320–1346), Arnoldzie Burguete (1325) i Wilhelmie Costa (1328–1346) wiadomo, że wytaczali procesy głównie przeciwko franciszkańskim spirytuałomEymeric, s. 265–267; por. Lea, II, s. 170, gdzie jednak błędy chronologiczne. oraz żydowskim konwertytom oskarżonym o powrót do judaizmuJosep Perarnau: El procés inquisitorial barceloní contra els jueus Janto Almuli, la seva muller Jamila i Jucef de Quatorze (1341-1342), s. 321 i 333 [dostęp 13 października 2011]..

W XIV wieku aragońscy inkwizytorzy kilkakrotnie prowadzili postępowania przeciwko ortodoksyjnym Żydom, mimo że ci co do zasady wyłączeni byli spod jurysdykcji inkwizycji. W 1302 r. w Jaca inkwizytor Juan de Lotgerio uniewinnił grupę Żydów oskarżonych o bluźnierstwo i profanację kościoła w AleksandriiMoshe Shaltiel, The Shaltiel Manuscripts: Catalunya 1061-1481, Lincoln 2004, s. 72–73 nr 48.. W 1325 r. dochodzenie prowadzone przez Bernarda Puigcercos zakończyło się nałożeniem grzywny na gminę żydowską w Calatayud z powodu nakłaniania chrześcijanki żydowskiego pochodzenia do powrotu do judaizmuLea, Inquisition of Spain, I, s. 94.. Nieco później, w 1352 i 1371 Żydzi stawali przed inkwizytorami pod zarzutem uprawiania magiiN. Roth, Conversos, Inquisition, and the Expulsion of the Jews from Spain, Univ. of Wisconsin Press, 2002, s. 210; Lea, II, s. 175–176.. We wszystkich tych przypadkach wyrok zatwierdzał ostatecznie król Aragonii.

Nicolas Rossell, inkwizytor i zarazem prowincjał Aragonii w latach 1351–1356, wywalczył ostatecznie niezależność aragońskiej inkwizycji od prowincjała hiszpańskiego (1351). 23 grudnia 1356 r. został on mianowany kardynałem przez papieża Innocentego VI. Jego następcą na początku 1357 r. został najsłynniejszy aragoński inkwizytor Nicolas Eymeric (zm. 1399), autor podręcznika dla inkwizytorów Directorium Inquisitorum, ukończonego około 1376, a wydanego drukiem w 1503 w Barcelonie, w 1578 w Rzymie i w 1595 w Wenecji. Był on przeciwnikiem popieranych przez dwór królewski nauk Rajmunda Lullusa (zm. 1315), dopatrując się w nich wielu herezji. Doprowadziło to do licznych konfliktów między Eymericiem a królem Piotrem IV, a potem jego następcą Janem I, na które także nałożyła się wewnątrzzakonna rywalizacja między Eymericiem a Bernardem Ermengaudi o stanowiska prowincjała i inkwizytora. Dwukrotnie (1360 i 1385), choć za każdym razem na krótko, Eymeric był pozbawiany stanowiska inkwizytora, a nadto dwukrotnie (1376–1383 i 1393–1397) musiał udawać się na wygnanie na dwór papieski w AwinionieLea, II, s. 170–176; Lea, III, s. 583–586; The Catholic Encyclopedia: Nicolas Eymeric [dostęp 13 października 2011]..

Liczba inkwizytorów w prowincji aragońskiej stopniowo się zwiększała, co prowadziło do jej rozgraniczenia na mniejsze okręgi inkwizytorskie. Już w 1313 papież Klemens V utworzył oddzielny trybunał dla Królestwa Majorki, obejmującego Baleary oraz pirenejskie hrabstwa Roussillon i Cerdanya. Jego siedziba znajdowała się w stolicy królestwa Perpignan. Zjednoczenie tego królestwa z Aragonią w połowie XIV wieku nie spowodowało zniesienia odrębności majorkańskiego trybunału. W 1413 antypapież Benedykt XIII dokonał dalszego podziału w obrębie królestwa Majorki, ustanawiając oddzielny trybunał dla Balearów z siedzibą w Palma de Mallorca. Nominacje inkwizytorów królestwa Majorki w XIV wieku były zastrzeżone dla generała zakonu dominikanów, z pominięciem prowincjała, jak jednak wynika z bulli Marcina V z 18 listopada 1420Ripoll (red.), Bullarium Ordinis Praedicatorum, cz. 2, s. 594., w tym czasie nominacje były dokonywane przy współudziale aragońskiego prowincjała. Dalsze podziały prowincji aragońskiej nastąpiły po zakończeniu Wielkiej schizmy zachodniej. W 1420 Marcin V zatwierdził podział królestwa Majorki na Baleary oraz hrabstwa pirenejskie a nadto wyodrębnił z prowincji aragońskiej okręg Walencji. W 1447 ustanowiono oddzielny trybunał dla Katalonii, z której z kolei w 1459 wyodrębniono diecezję BarcelonyVidal, s. XII-XIII; Lea, II, s. 177, 179.. W 1475 w monarchii aragońskiej istniało sześć okręgów inkwizytorskichLlorente, s. 96–97.: Aragonia (inkwizytor generalny), Walencja, Katalonia, Barcelona, Majorka, Roussillon.