Spółdzielnia pracy – spółdzielnia będąca własnością pracowników samodzielnie przez nich zarządzaną. Kontrola ta oznacza, że każdy pracownik-właściciel uczestniczy w podejmowaniu decyzji w sposób demokratyczny, lub tworzony jest zarząd wybierany przez każdego pracownika-właściciela, z których każdy ma jeden głos.
Historia mały|Model wizjonerskiego projektu Roberta Owena, osady spółdzielczej (owenici wypalali cegły, aby ją zbudować, ale do budowy nigdy nie doszło) Spółdzielnie pracownicze zyskały na znaczeniu w czasie rewolucji przemysłowej jako część ruchu robotniczego. W miarę jak zatrudnienie przenosiło się na tereny przemysłowe, a sektory pracy ulegały zmniejszeniu, robotnicy zaczęli organizować się i kontrolować własne przedsiębiorstwa. Spółdzielnie pracownicze powstały w wyniku „krytycznej reakcji na kapitalizm przemysłowy i skrajności rewolucji przemysłowej”. Niektóre spółdzielnie robotnicze zostały stworzone, aby „radzić sobie ze złem nieokiełznanego kapitalizmu i niepewnością pracy najemnej”.
Filozofia, która legła u podstaw ruchu spółdzielczego, wywodzi się z socjalistycznych pism myślicieli, takich jak Robert Owen i Charles Fourier. Robert Owen, uważany przez wielu za ojca ruchu spółdzielczego, zbił fortunę na handlu bawełną, ale chciał zapewnić swoim pracownikom dobre warunki i dostępu do edukacji dla nich i ich dzieci. Pomysły te zostały z powodzeniem wprowadzone w życie w przędzalniach bawełny w New Lanark w Szkocji. To właśnie tam powstał pierwszy sklep spółdzielczy. Zachęcony tym sukcesem, wpadł na pomysł tworzenia „wiosek spółdzielczych”, w których robotnicy wydobywaliby się z ubóstwa, uprawiając własną żywność, szyjąc własne ubrania i w końcu stając się samorządnymi. Próbował utworzyć takie wspólnoty w Orbiston w Szkocji i w New Harmony w stanie Indiana w Stanach Zjednoczonych, ale obie te wspólnoty zakończyły się niepowodzeniem.
Podobne wczesne eksperymenty przeprowadzono na początku XIX wieku i do 1830 istniało kilkaset spółdzielni. Dr William King sprawił, że pomysły Owena stały się bardziej wykonalne i praktyczne. Wierzył, że należy zaczynać od małych rzeczy i zdawał sobie sprawę, że klasy pracujące będą musiały same zakładać spółdzielnie, więc widział swoją rolę jako instruktora. Założył miesięcznik „The Co-operator”, którego pierwszy numer ukazał się 1 maja 1828. Było to połączenie filozofii spółdzielczej i praktycznych porad dotyczących prowadzenia sklepu na zasadach spółdzielczych.
Ruch współczesny mały|Członkowie Rochdale Society of Equitable Pioneers na fotografii z lat 40. XIX w. Pierwszą udaną organizacją spółdzielczą było założone w Anglii w 1844 należące do konsumentów Rochdale Society of Equitable Pioneers. Pionierzy z Rochdale ustanowili „Zasady roczdelskie”, na podstawie których prowadzili swoją spółdzielnię. Stało się to podstawą do rozwoju i wzrostu nowoczesnego ruchu spółdzielczego. Ponieważ mechanizacja rewolucji przemysłowej zmuszała coraz więcej wykwalifikowanych robotników do popadania w ubóstwo, handlowcy ci postanowili zebrać się razem i otworzyć własny sklep, w którym sprzedawali artykuły spożywcze, na jakie w przeciwnym razie nie mogliby sobie pozwolić.
Mając w pamięci lekcje z wcześniejszych nieudanych prób współpracy, opracowali słynne już zasady roczdelskie i w ciągu czterech miesięcy starali się zebrać po jednym funcie szterlingu na osobę, co dało w sumie 28 funtów kapitału. 21 grudnia 1844 otworzyli sklep z bardzo skromnym asortymentem masła, cukru, mąki, płatków owsianych i kilkoma świecami. W ciągu trzech miesięcy rozszerzyli swoją ofertę o herbatę i tytoń, aż wkrótce zyskali powszechną reputację dostawców wysokiej jakości dóbr.
Międzynarodową organizacją reprezentującą spółdzielnie pracownicze jest CICOPA, która posiada dwie organizacje regionalne: CECOP-CICOPA Europe i CICOPA Americas.
Dziś Kiedy obecny ruch spółdzielczy odrodził się w latach sześćdziesiątych, rozwijał się głównie w oparciu o nowy system „własności kolektywnej”, w którym akcje o wartości nominalnej były wydawana jako symbole egalitarnych praw głosu. Zazwyczaj członek może posiadać tylko jeden udział, aby zachować egalitarny etos. Po wprowadzeniu i po okresie próbnym, zwykle po to, aby nowy kandydat mógł zostać oceniony, otrzymuje prawo do zarządzania spółdzielnią bez „własności” w tradycyjnym sensie. W Wielkiej Brytanii system ten znany jest jako wspólna własność (common ownership).
Niektóre z tych pierwszych spółdzielni nadal istnieją, a większość nowych podąża ich śladem i rozwija relacje kapitałowe, które są bardziej radykalne niż poprzedni system własności udziałów kapitałowych.
W Stanach Zjednoczonych nie ma spójnego ustawodawstwa dotyczącego spółdzielni pracowniczych na poziomie krajowym, a tym bardziej prawa federalnego, więc większość spółdzielni pracowniczych korzysta z tradycyjnego prawa spółdzielczego i próbuje je dostosować do swoich celów. W niektórych przypadkach, członkowie (pracownicy) spółdzielni faktycznie „posiadają” przedsiębiorstwa poprzez zakup udziałów, które reprezentują ułamek wartości rynkowej spółdzielni.
W Wielkiej Brytanii ten typ spółdzielni był tradycyjnie znany jako spółdzielnia producencka; i chociaż pozostawał w cieniu spółdzielni konsumenckich i rolniczych, stanowił również niewielką sekcję w ramach krajowego organu naczelnego, Związku Spółdzielczego. Nowa fala spółdzielni pracowniczych, która pojawiła się w Wielkiej Brytanii w połowie lat 70., dołączyła do Industrial Common Ownership Movement (ICOM) jako odrębna federacja. Dzięki ruchowi alternatywnemu i ekologicznemu oraz politycznemu dążeniu do tworzenia miejsc pracy, sektor osiągnął szczytowy poziom około 2000 przedsiębiorstw. Jednakże tempo wzrostu spadło, sektor skurczył się, a w 2001 ICOM połączył się z Co-operative Union (który był organem federalnym dla spółdzielni konsumenckich), tworząc Co-operatives UK, tym samym ponownie jednocząc sektor spółdzielczy.
W 2006 Rada Spółdzielni Pracowniczych Co-operatives UK napisała i stale aktualizuje kodeks spółdzielni pracowniczych, broszurę, która „określa, czego każdy powinien oczekiwać i w jakich ramach współpracować jako członek spółdzielni pracowniczej”.
W 2018 Google ogłosił grant w wysokości 1 miliona dolarów na zestaw do rozwoju spółdzielni platformowej we współpracy z 5 spółdzielniami pilotażowymi, które wszystkie są własnością pracowników.
Badania Trwałość Według analizy wszystkich przedsiębiorstw w Urugwaju w latach 1997–2009, spółdzielnie pracownicze mają o 29% mniejsze szanse na zamknięcie po uwzględnieniu zmiennych takich jak przemysł. We Włoszech spółdzielnie pracownicze, które zostały utworzone przez pracowników kupujących przedsiębiorstwo, gdy jest ono zagrożone zamknięciem lub wystawione na sprzedaż, mają 3-letni wskaźnik przeżywalności na poziomie 87%, w porównaniu z 48% wszystkich włoskich przedsiębiorstw. Badanie hiszpańskich i francuskich spółdzielni pracowniczych z 2012 wykazało, że „w czasie kryzysu gospodarczego były one bardziej odporne niż przedsiębiorstwa konwencjonalne”. We Francji trzyletni wskaźnik przeżywalności spółdzielni pracowniczych wynosi 80–90%, w porównaniu z ogólnym wskaźnikiem przeżywalności wszystkich przedsiębiorstw wynoszącym 66%. Podczas kryzysu gospodarczego w 2008 liczba pracowników w spółdzielniach pracowniczych we Francji wzrosła o 4,2%, podczas gdy zatrudnienie w innych przedsiębiorstwach spadło o 0,7%.
Płace Badanie z 2006 wykazało, że płace w spółdzielniach we Włoszech były o 15 do 16% niższe niż te, które średnio wypłacały firmy kapitalistyczne, i były bardziej elastyczne, podczas gdy zatrudnienie było bardziej stabilne. Po uwzględnieniu zmiennych, takich jak wykształcenie, wiek, płeć, zawód, branża, lokalizacja, wielkość firmy, koszt kapitału użytkownika, koszty stałe oraz odchylenia w realnej sprzedaży, wartość ta zmieniła się do 14 procent. Autorzy sugerują, że jest to spowodowane tym, że spółdzielnie pracownicze są bardziej skłonne niż firmy kapitalistyczne do obniżania płac zamiast zwalniania pracowników w okresach trudności gospodarczych. Badanie przeprowadzone na wszystkich firmach w Urugwaju wykazało, że przy kontroli takich zmiennych jak branża, wielkość firmy, płeć, wiek i staż pracy, pracownicy zatrudnieni w firmach zarządzanych przez pracowników zarabiają o 3 procent więcej w porównaniu z podobnymi pracownikami zatrudnionymi w firmach konwencjonalnych. Jednakże ta premia płacowa znacznie maleje wraz ze wzrostem wynagrodzenia i staje się ujemna w przypadku osób najlepiej zarabiających.
Według badań Virginie Perotin, która przeanalizowała dwie dekady danych międzynarodowych, tendencja do większej elastyczności płac i stabilności zatrudnienia pomaga wyjaśnić, dlaczego w niektórych badaniach obserwuje się wyższe, a w innych niższe płace w spółdzielniach pracowniczych w porównaniu z przedsiębiorstwami konwencjonalnymi. Badanie przeprowadzone przez The Democracy Collaborative wykazało, że w Stanach Zjednoczonych spółdzielnie pracownicze mogą zwiększyć dochody pracowników o 70–80%.
Różnice płac mały|Logo Mondragon Corporation, największej na świecie spółdzielni W spółdzielni Mondragon Corporation, największej na świecie spółdzielni pracowniczej, stosunek płac między najniżej i najwyżej zarabiającym wynosił w 2018 1:9. Stosunek ten jest ustalany w demokratycznym głosowaniu przez członków-pracowników.
We Francji stosunek płac pomiędzy najwyżej i najniżej opłacanymi 10% pracowników jest o 14% niższy w spółdzielniach pracowniczych niż w podobnych firmach konwencjonalnych.
Produktywność Według badań Virginie Perotin, które dotyczyły danych międzynarodowych na podstawie dwóch dekad, spółdzielnie pracownicze są bardziej produktywne niż konwencjonalne firmy. W innym badaniu z 1987 na temat spółdzielni pracowniczych we Włoszech, Wielkiej Brytanii i Francji stwierdzono „pozytywne” wyniki dot. wydajności. Zauważono również, że spółdzielnie pracownicze nie stają się mniej produktywne, a wręcz stają się większe. Badanie przeprowadzone w 1995 przez spółdzielnie pracownicze w przemyśle drzewnym w Waszyngtonie wykazało, że „spółdzielnie są bardziej wydajne niż główne firmy konwencjonalne o 6-14 procent”.
Satysfakcja pracowników Według badań przeprowadzonych na podstawie ankiety wykonanej wśród mieszkańców włoskiej prowincji Trento, spółdzielnie pracownicze są jedyną formą przedsiębiorstwa, która sprzyja zaufaniu społecznemu między pracownikami. Badanie przeprowadzone w Seulu sugeruje, że w tradycyjnych firmach pracownicy stają się mniej zaangażowani w pracę, gdy ich praca staje się coraz bardziej wymagająca; w spółdzielniach pracy tak się nie dzieje. W Stanach Zjednoczonych opiekunki domowe w spółdzielniach pracy były znacznie bardziej zadowolone z pracy niż w innych agencjach. Jedno z badań przeprowadzonych w 1995 w Stanach Zjednoczonych wskazuje również, że „pracownicy, którzy przyjmują zwiększony wpływ i udział w podejmowaniu decyzji dotyczących miejsca pracy, wykazują również większą satysfakcję z pracy”, a badanie przeprowadzone w 2011 we Francji wykazało, że przedsiębiorstwa prowadzone przez pracowników „mają pozytywny wpływ na satysfakcję pracowników z pracy”. Jedno z badań z 2019 wskazuje, że „wpływ na szczęście pracowników jest ogólnie pozytywny”.
Środowisko Analiza z 1995 opublikowana w Ecological Economics sugeruje, że „spółdzielnie będą miały tendencję do bardziej efektywnego wykorzystywania zasobów naturalnych i będą mniej zorientowane na wzrost niż korporacje”.
Cechy spółdzielni pracowniczych Istnieje wiele definicji określających cechy spółdzielni pracowniczej. CICOPA, Międzynarodowa Organizacja Spółdzielni Producentów Przemysłowych, Rzemieślniczych i Usługowych, podaje 8-stronicową definicję w swojej Światowej Deklaracji Spółdzielni Pracowniczych, która została zatwierdzona przez Zgromadzenie Ogólne Międzynarodowego Związku Spółdzielczego we wrześniu 2005. Poniżej znajduje się część poświęcona podstawowym cechom spółdzielni pracowniczych: