Ligota-Panewniki – dzielnica Katowic, położona w zachodniej części miasta, nad Kłodnicą. Graniczy z dwoma innymi dzielnicami: Załęską Hałdą-Brynowem częścią zachodnią i Piotrowicami-Ochojcem, a także z miastami Ruda Śląska (dzielnice Kochłowice i Halemba) i Mikołów. Dzielnica ta składa się z dwóch części miasta, będących w przeszłości osobnymi gminami: Ligota (wschodnia część dzielnicy; Nowa Ligota i część Starej Ligoty) i Panewniki (zachodnia część dzielnicy; Nowe Panewniki, Kokociniec, Wymysłów i Stare Panewniki), a także z północnej części Zadola (dawny przysiółek Piotrowic).
Ligota po raz pierwszy była wzmiankowana w 1360 roku, zaś Panewniki powstały w XVI wieku. Ligota przez pewien czas była opuszczoną wsią, na co wskazują kroniki z XVI wieku i I połowy XVII wieku. Pod koniec XVII wieku została ona ponownie zamieszkana, a jeszcze w tym samym wieku powstały dwa panewnickie przysiółki – Kokociniec i Wymysłów. W pierwszym z nich powstała także kuźnica, która działała do połowy XVIII wieku. Ligota i Panewniki do XIX wieku były typowo rolniczymi osadami, w XIX wieku obydwie wsie stały się także miejscowościami letniskowymi dla mieszkańców Katowic, m.in. dzięki wybudowaniu w 1851 roku linii kolejowej przechodzącej przez Ligotę. W XIX wieku zostało założone Zadole i tam też wzdłuż doliny Ślepiotki powstały tereny rekreacyjne, na których wytyczono w późniejszych latach Park Zadole. W Panewnikach w latach 1905–1908 powstał zespół klasztorny wraz z neoromańskim kościołem wyniesionym w 1974 roku do rangi bazyliki mniejszej. W 1924 roku Ligotę włączono do Katowic. W latach międzywojennych w Nowej Ligocie powstał funkcjonalistyczny zespół kolonii urzędniczej, po II wojnie światowej w sąsiedztwie powstało socrealistyczne osiedle mieszkaniowe. Panewniki do Katowic włączono w 1951 roku. W czasach Polski Ludowej nowa zabudowa wielorodzinna powstała m.in. w Kokocińcu i Zadolu, a na przełomie lat 80. i 90. XX wieku wybudowano osiedle Sadyba. Dzielnica Ligota-Panewniki powstała formalnie 1 stycznia 1992 roku, a w czasach transformacji gospodarczo-ustrojowej przekształcono część istniejących w dzielnicy przedsiębiorstw bądź je likwidowano. Powstało tutaj też szereg nowych inwestycji mieszkaniowych, a większe z nich to osiedla Książęce i Franciszkańskie.
Ligota-Panewniki jest dzielnicą wielofunkcyjną z przewagą funkcji mieszkaniowej i usługowej o charakterze lokalnym, jest też siedzibą przedsiębiorstw różnych branż. Ważnym dopełnieniem Ligoty-Panewnik jest jej funkcja edukacyjna, zdrowotna i religijna. Mieszczą się tutaj trzy szpitale: należące do Śląskiego Uniwersytetu Medycznego w Katowicach Uniwersyteckie Centrum Kliniczne im. prof. Kornela Gibińskiego (jedna z dwóch placówek) i Górnośląskie Centrum Zdrowia Dziecka im. Jana Pawła II oraz Okręgowy Szpital Kolejowy w Katowicach. Istotną funkcję religijną pełni kościół rzymskokatolicki – znajduje się tutaj siedziba Prowincji Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny Zakonu Braci Mniejszych w Katowicach, a swój dom prowincjalny ma też Zgromadzenie Sióstr Służebniczek Niepokalanego Poczęcia Najświętszej Maryi Panny. Z Miejskiego Domu Kultury „Ligota” w Katowicach, będącego jedną z najważniejszych instytucji kultury w dzielnicy, wywodzą się takie grupy teatralne jak Kabaret Mumio czy Teatr Gry i Ludzie, a w Domu Studenta nr 1 studio radiowe ma Radio Egida.
Przez tereny dzielnicy nie przebiega żadna droga krajowa ani wojewódzka, do ważniejszych dróg należą ulice: Panewnicka, Piotrowicka i Kłodnicka. Stacja kolejowa Katowice Ligota jest jednym z większych węzłów kolejowych w Katowicach, w którym krzyżują się linie kolejowe nr: 139, 141, 142 i 864. Ligota-Panewniki jest największą dzielnicą Katowic po Murckach, pod koniec 2020 roku także najludniejszą. Powierzchnia dzielnicy wynosi 12,59 km² (7,64% powierzchni miasta), pod koniec 2020 roku zamieszkiwało ją łącznie 28 286 mieszkańców (10,38% ludności Katowic).
Geografia Położenie mały|Tablica katowickiego Systemu Informacji Miejskiej z nazwą ulicy (Franciszkańska) oraz dzielnicy (Ligota-Panewniki) mały|Znak drogowy E-21 z kierunkiem prowadzącym do Panewnik Ligota-Panewniki jest jedną z 22 dzielnic Katowic o numerze 6, będącą jednostką pomocniczą gminy. Jest to najbardziej na zachód wysunięta dzielnica miasta, znajduje się ona wraz z Załęską Hałdą-Brynowem częścią zachodnią i Brynowem częścią wschodnią-Osiedlem Zgrzebnioka w zespole dzielnic zachodnich. Centrum dzielnicy oddalone jest około 7 km od centrum Katowic.
Dzielnica od północy graniczy z Rudą Śląską i dzielnicą Załęska Hałda-Brynów, od wschodu i południa z dzielnicą Piotrowice-Ochojec, a od zachodu z miastami Mikołów i Ruda Śląska. Granice dzielnicy przebiegają następująco: Od północy – biegnie wzdłuż granicy Katowic z Rudą Śląską równolegle z korytem Kłodnicy od przecięcia z linią kolejową do cieku na wysokości ulicy Zamiejskiej; dalej biegnie wzdłuż tego cieku na północny wschód do torów kolejowych na wysokości ulicy J. Wybickiego w Kokocińcu, po czym granica ta biegnie wzdłuż linii kolejowej nr 141 do kolejnego przecięcia z Kłodnicą; dalej ciągnie się ona wzdłuż koryta tej rzeki na wschód do zachodniego skraju ulicy T. Kościuszki, Od wschodu – biegnie na południowy zachód skrajem ulicy T. Kościuszki; dalej wzdłuż ulic: Kolejowej, Stalowej, równolegle na północ od ulicy Sarmackiej do torów kolejowych w rejonie ulicy Zadole; dalej granica ciągnie się tymi torami na południe w stronę Ślepiotki, Od południa – na zachód wzdłuż koryta Ślepiotki, za skwerem Nad Ślepiotką granica skręca na południe, okalając od południa Park Zadole, skąd biegnie w kierunku terenów przemysłowych w rejonie ulicy A. Asnyka, przecinając je na dwie części; dalej granica ta biegnie szlakami turystycznym Stargańca do granicy miasta Katowice i Mikołów na wysokości stawu Starganiec, po czym biegnie na północny zachód wzdłuż granicy miasta do trójstyku granic miast Katowice, Mikołów i Ruda Śląska przy Hałdzie Panewnickiej, Od zachodu – prostolinijnie wzdłuż granicy Katowic z Rudą Śląską biegnącą wzdłuż linii kolejowej.
Według podziału fizycznogeograficznego obszar Ligoty-Panewnik położony jest w mezoregionie Wyżyna Katowicka (341.13), stanowiącym południową część makroregionu Wyżyna Śląska. Sama zaś Wyżyna Śląska jest fragmentem podprowincji Wyżyna Śląsko-Krakowska.
Pod względem krain historycznym dzielnica znajduje się we wschodniej części Górnego Śląska. Historycznie zaś Ligota sięga terenów także obecnych dzielnic Załęska Hałda-Brynów część zachodnia i Piotrowice-Ochojec. Graniczy ona od północy z Załęską i Katowicką Hałdą, od wschodu z Brynowem i Ochojcem, od południa z Zadolem, zaś od zachodu z Nowymi Panewnikami i Kokocińcem, Panewniki zaś graniczą od północy z Rudą Śląską i Załęską Hałdą, od zachodu z Mikołowem, od wschodu z Ligotą, zaś od południa z Zadolem i Zarzeczem.
Historyczna granica gminy Ligota biegnie w rejonie dzisiejszych ulic: Brygadzistów, Ligockiej i Wodospady, potem wzdłuż Kłodnicy i na wschód od ulicy Rzepakowej, a dalej wzdłuż ulicy Kolejowej i wzdłuż Ślepiotki. Historyczne granice gminy Panewniki na północy i zachodzie pokrywają się z granicami miasta Katowice, na południu sięgają części lasów w obrębie dzisiejszej dzielnicy Piotrowice-Ochojec, zaś granice pomiędzy historycznymi gminami Ligota i Panewniki od północy biegną następująco: w przybliżeniu wzdłuż ulic: J. Wybickiego i Kijowskiej do przecięcia z potokiem Kokociniec, dalej wzdłuż tego potoku na zachód do ujścia potoku do Kłodnicy, potem wzdłuż Kłodnicy w kierunku panewnickiej bazyliki, otaczając ją od wschodu. W dalszym przebiegu granica ta biegnie na południe do Ślepiotki.
Geologia Tereny Ligoty-Panewnik położone są w niecce górnośląskiej, a obszar ten ma budowę zrębową. Na przełomie dewonu i karbonu zostało zaburzone paleozoiczne podłoże Wyżyny Śląskiej poprzez utworzenie zapadliska, które w okresie karbonu zostało wypełnione przez zlepieńce, piaskowce i łupki ilaste zawierające pokłady węgla kamiennego. Utwory z tego okresu budują podłoże dzielnicy bezpośrednio pod utworami czwartorzędowymi jedynie w północnej części osiedla Kokociniec, a od reszty podłoża powstałych na skałach z neogenu rozdziela uskok. Są to wychodnie warstw orzeskich (westfal B). Jest to potężna seria zbudowana przeważnie łupków z wkładkami piaskowców, syderytów i przeszło 50 pokładami węgla kamiennego.
W okresie trzeciorzędu utworzyły się główne rysy rzeźby terenu Ligoty-Panewnik. Wówczas to dochodziło intensywnych procesów wietrzenia chemicznego i denudacji. Zasadnicze znaczenie dla rozwoju rzeźby miała w miocenie faza ruchów tektonicznych związanych z orogenezą alpejską. Spękaniu uległa wtedy płyta antyklinorium śląsko-krakowskiego, tworząc m.in. rów Kłodnicy zaczynający się na zachód od Ochojca i ciągnący się w kierunku zachodnim przez tereny dzielnicy Ligota-Panewniki. Rowy, zapadliska i niskie zręby zostały pokryte osadami morza mioceńskiego: iłami marglistymi i piaszczystymi oraz piaskami (w tym z otoczakami skał karbońskich – także węgla kamiennego). Bezpośrednio pod utworami czwartorzędowymi utwory te budują prawie całą powierzchnię Ligoty-Panewnik, bez północnego Kokocińca zbudowanego pod czwartorzędem na skałach karbońskich. Powierzchniowo zaś osady mioceńskie nie występują.
W czwartorzędzie obszar dzielnicy został prawdopodobnie pokryty przez lądolód skandynawski dwukrotnie: podczas najstarszego zlodowacenia Sanu (krakowskiego) oraz w okresie zlodowacenia Odry (środkowopolskiego). Osady po pierwszym zlodowaceniu zostały w większości usunięte w okresie interglacjału, zaś lądolód zlodowacenia Odry, który wkroczył na tereny Katowic od zachodu wzdłuż obniżenia Kłodnicy pozostawił po sobie gliny zwałowe występujące wzdłuż obniżeń dolinnych. Wody z topniejącego lodowca kierowały się obniżeniami dolinnymi na południowy wschód z doliny Kłodnicy do doliny Mlecznej i dalej do Wisły. W okresie interglacjału eemskiego duże osady rzeczne zostały w znacznym stopniu odpreparowane, a ich zbocza rozczłonkowane licznymi dolinkami bocznymi, zaś podczas zlodowacenia bałtyckiego obszar dzielnicy znajdował się w zasięgu klimatu peryglacjalnego. Większą część terenu Ligoty-Panewnik budują plejstoceńskie piaski i żwiry fluwioglacjalne, a w mniejszym udziale piaski i żwiry glacjalne z głazami na glinie zwałowej (głównie w linii od Wymysłowa przez Nowe Panewniki i Nową Ligotę do Zadola oraz południowe fragmenty przy granicy z Piotrowicami-Ochojcem) oraz gliny zwałowe (północne fragmenty dzielnicy oraz wyspowo w rejonie Wymysłowa i na południe od Starych Panewnik).
W trwającym współcześnie holocenie następują zjawiska niszczenia i wyprzątania pokryw osadów plejstoceńskich. Osady rzeczne występują w dolinach rzek, m.in. w dolinach Kłodnicy, potoku Kokociniec, Ślepiotki, a obszar Ligoty-Panewnik w rejonie ulicy Wietnamskiej zbudowany jest na piaskach jeziornych.
Gleby W Katowicach, w tym na terenie Ligoty-Panewnik, dominują gleby brunatne, głównie w odmianie wyługowanej, charakterystyczne dla glin zwałowych lub zwietrzelin utworów karbońskich. Pod względem ich bonitacji, w Panewnikach przeważają gleby słabe i bardzo słabe (V i VI klasa bonitacyjna).
Gleby na obszarze dzielnicy podlegają silnej antropopresji i w wielu przypadkach straciły swoją wartość użytkową w wyniku ich mechanicznego przekształcenia. Występują tutaj procesy niwelacji terenu, zwłaszcza w dolinach rzecznych pod przyszłe inwestycje, w wyniku których niszczone są profile glebowe oraz warstwa próchniczna gleby.
Rzeźba terenu mały|Ulica St. Hadyny od strony ulicy Piotrowickiej, poprowadzona częściowo na nasypie|lewo Dzielnica Ligota-Panewniki położona jest na Wyżynie Śląskiej, na Płaskowyżu Bytomsko-Katowickim, będącym częścią mezoregionu Wyżyna Katowicka (341.13). Pod względem jednostek morfologicznych dzielnica prawie w całości znajduje się w Rowie Kłodnicy. Jest to obniżenie tektoniczne, odwadniane przez górny odcinek Kłodnicy i jej dopływ – Ślepiotkę. W rowie tym wykształciła się także dolina Kłodnicy.