mały|Piktogramy symbolizujące niepełnosprawność. Odnoszą się do poruszania się na wózku inwalidzkim, niepełnosprawności intelektualnej, posługiwania się językiem migowym i poruszania przy pomocy białej laski mały|Parking dla osób z niepełnosprawnością mały| Niepełnosprawność () – stan, który znacząco utrudnia osobie wykonywanie określonych aktywności lub wchodzenie w interakcje z otaczającym ją światem. Niepełnosprawności mogą mieć charakter poznawczy, ogólnorozwojowy, intelektualny, psychiczny, fizyczny, sensoryczny lub mogą być wynikiem interakcji wielu czynników. Niepełnosprawność może występować od urodzenia lub być nabyta w ciągu całego życia danej osoby. Historycznie niepełnosprawność była rozpoznawana tylko na bazie wąskiego zestawu kryteriów — obecnie jednak niepełnosprawność jest rozpatrywana wieloaspektowo. Niepełnosprawność może być łatwo rozpoznawalna lub niewidoczna.

Organizacja Narodów Zjednoczonych w Konwencji o prawach osób niepełnosprawnych definiuje niepełnosprawność jako:„długotrwałe upośledzenie fizyczne, psychiczne, intelektualne lub sensoryczne, które w interakcji z różnymi barierami może utrudniać [danej osobie] pełny i skuteczny udział w życiu społecznym na równych zasadach z innymi osobami”.Niepełnosprawność była różnie rozpatrywana na przestrzeni dziejów, poprzez szereg różnych perspektyw teoretycznych. Istnieją dwa główne modele, starające się wyjaśnić zjawisko niepełnosprawności w obecnym świecie: i model społeczny. Model medyczny służy jako ramy teoretyczne, które rozpatrują niepełnosprawność jako niepożądane schorzenie, które wymaga specjalistycznego leczenia. Ci, którzy stosują model medyczny, koncentrują się na znalezieniu pierwotnych przyczyn niepełnosprawności, a także na wszelkich metodach leczenia — takich jak technologie asystujące. Model społeczny przedstawia niepełnosprawność jako stworzone przez społeczeństwo ograniczenie nałożone na osoby, które nie mają takich samych zdolności jak większość populacji. Chociaż model medyczny i model społeczny stanowią najczęstsze ramy dla niepełnosprawności, istnieje wiele innych teoretycznych modeli niepełnosprawności.

Definicje W klasyfikacji międzynarodowej Światowa Organizacja Zdrowia definiuje niepełnosprawność jako „wielowymiarowe zjawisko wynikające ze wzajemnych oddziaływań między ludźmi a ich fizycznym i społecznym otoczeniem, efekt barier napotykanych w otoczeniu fizycznym i społecznym”.

Przyjęta w 2001 roku Międzynarodowa klasyfikacja funkcjonowania, niepełnosprawności i zdrowia () stwierdza, że „niepełnosprawność jest szerokim pojęciem obejmującym upośledzenie, ograniczenie aktywności i restrykcje uczestniczenia. Określa ono negatywne aspekty interakcji pomiędzy jednostką (z określonym stanem chorobowym) a czynnikami wypływającymi z kontekstu, w którym znajduje się jednostka (czynniki środowiskowe i osobowe)”. Klasyfikacja ta wprowadza podział na funkcje ciała (fizjologiczne lub psychologiczne, takie jak zdolność widzenia) i struktury ciała (części anatomiczne, takie jak oko i powiązane struktury). Upośledzenie struktury lub funkcji ciała jest zdefiniowane jako obejmujące nieprawidłowości, wady, ubytki lub inne znaczące odchylenia od pewnych ogólnie przyjętych przez daną populację norm, dotyczących biomedycznego stanu ciała ludzkiego i jego funkcji. Aktywność jest rozumiana jako wykonywanie zadań lub podejmowanie działań, a uczestniczenie jako angażowanie się w określone sytuacje życiowe. Klasyfikacja wymienia dziewięć obszarów funkcjonowania, które mogą zostać zaburzone:

uczenie się i zdobywanie wiedzy ogólne zadania i obowiązki porozumiewanie się poruszanie się, dbanie o siebie, życie domowe (w tym tzw. ) wzajemne kontakty i związki międzyludzkie życie społeczności lokalnej, działalność społeczna i obywatelska pozostałe główne obszary życia

ICF opiera się na połączeniu medycznego i społecznego modelu niepełnosprawności.

Według Międzynarodowej Organizacji Pracy Stosownie do art. 1 ust. 1 Konwencji nr 159 Międzynarodowej Organizacji Pracy z 1983 r. dotyczącej rehabilitacji zawodowej i zatrudnienia osób niepełnosprawnych, „osoba niepełnosprawna” oznacza osobę, której możliwości uzyskania i utrzymania odpowiedniego zatrudnienia oraz awansu zawodowego są znacznie ograniczone w wyniku ubytku zdolności fizycznych lub umysłowychDz.U. 2005 nr 43 poz. 412, strony.

Definicje prawne W zakresie prawnym przez wiele lat funkcjonowało pojęcie inwalidztwa, głównie na podstawie przepisów Ustawy z dnia 29 maja 1974 r. o zaopatrzeniu inwalidów wojennych i wojskowych oraz ich rodzin.

Szczegółową definicję zawiera art. 2 pkt 1 Ustawy z dnia 27 sierpnia 1997 r. o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych niepełnosprawność – oznacza to trwałą lub okresową niezdolność do wypełniania ról społecznych z powodu stałego lub długotrwałego naruszenia sprawności organizmu, w szczególności powodującą niezdolność do pracy. Wskazywana jest jedna z trzech stopni niepełnosprawności (znacznego, umiarkowanego, lekkiego) oraz o niezdolności do pracy. Osoby niepełnosprawne dzieli się według różnych kryteriów: rodzaju niepełnosprawności, okresu życia, w którym ona wystąpiła, oraz stopnia niepełnosprawności, a także zdolności do samodzielnej egzystencji.

Zgodnie z art. 4 tej ustawy:

Do znacznego stopnia niepełnosprawności zalicza się osobę z naruszoną sprawnością organizmu, niezdolną do pracy albo zdolną do pracy jedynie w warunkach pracy chronionej i wymagającą, w celu pełnienia ról społecznych, stałej lub długotrwałej opieki i pomocy innych osób w związku z niezdolnością do samodzielnej egzystencji. Do umiarkowanego stopnia niepełnosprawności zalicza się osobę z naruszoną sprawnością organizmu, niezdolną do pracy albo zdolną do pracy jedynie w warunkach pracy chronionej lub wymagającą czasowej albo częściowej pomocy innych osób w celu pełnienia ról społecznych. Do lekkiego stopnia niepełnosprawności zalicza się osobę o naruszonej sprawności organizmu, powodującej w sposób istotny obniżenie zdolności do wykonywania pracy, w porównaniu do zdolności, jaką wykazuje osoba o podobnych kwalifikacjach zawodowych z pełną sprawnością psychiczną i fizyczną, lub mającą ograniczenia w pełnieniu ról społecznych dające się kompensować przy pomocy wyposażenia w przedmioty ortopedyczne, środki pomocnicze lub środki techniczne. Niezdolność do samodzielnej egzystencji oznacza naruszenie sprawności organizmu w stopniu uniemożliwiającym zaspokajanie bez pomocy innych osób podstawowych potrzeb życiowych, za które uważa się przede wszystkim samoobsługę, poruszanie się i komunikację.

Typy niepełnosprawności Współczesna typologia wyróżnia kilka głównych kategorii niepełnosprawności, choć wiele osób doświadcza form sprzężonych (więcej niż jednej):

Niepełnosprawność ruchowa (fizyczna) Niepełnosprawność ruchowa obejmuje ograniczenia w zakresie funkcji motorycznych ciała (porażenia, niedowłady, amputacje, dysfunkcje stawów, choroby nerwowo-mięśniowe). Do najczęstszych przyczyn należą: udar mózgu, mózgowe porażenie dziecięce, uraz rdzenia kręgowego, stwardnienie rozsiane, dystrofie mięśniowe i choroba zwyrodnieniowa stawów. Według NSP 2021 niepełnosprawność ruchowa to największa kategoria w polskiej populacji osób z niepełnosprawnościami.

Niepełnosprawność sensoryczna Niepełnosprawność wzrokowa obejmuje ślepotę całkowitą, niedowidzenie i znaczne ograniczenia pola widzenia. Według Lancet Global Health Commission on Global Eye Health (2021) około 596 mln osób na świecie żyje z istotnym uszkodzeniem wzroku, w tym 43 mln z ślepotą całkowitą.

Niepełnosprawność słuchowa obejmuje głuchotę i niedosłuch różnego stopnia. WHO szacuje, że w 2050 r. około 2,5 miliarda osób na świecie będzie miało jakąś formę utraty słuchu, w tym 700 mln wymagać będzie rehabilitacji słuchowej. Społeczność Głuchych (zapisywana wielką literą) z własnym językiem migowym i kulturą jest często wskazywana jako przykład niepełnosprawności sensorycznej rozumianej zarazem jako tożsamość kulturowa, nie zaś jako deficyt.

Niepełnosprawność intelektualna Niepełnosprawność intelektualna (dawniej w polskim prawie i medycynie: „upośledzenie umysłowe”) to stan obniżonych funkcji intelektualnych (zwykle IQ poniżej 70) i adaptacyjnych, ujawniający się przed 18. rokiem życia. Najczęstszą znaną pojedynczą przyczyną jest zespół Downa (trisomia chromosomu 21); inne to zespół łamliwego chromosomu X, zespół Pradera-Williego, fenyloketonuria, następstwa niedotlenienia okołoporodowego oraz płodowy zespół alkoholowy (FAS). Współczesny DSM-5 i ICD-11 zastąpiły wcześniejsze terminy „retardacja umysłowa” pojęciem intellectual developmental disorder.

Niepełnosprawność psychiczna Niepełnosprawność psychiczna wynika z długotrwałych zaburzeń psychicznych, m.in. schizofrenii, zaburzeń afektywnych dwubiegunowych, ciężkiej depresji nawracającej, PTSD i zaburzeń osobowości. Zaburzenia psychiczne są jedną z głównych globalnych przyczyn DALY (lat życia utraconych z powodu niesprawności); według GBD 2019 odpowiadają za około 13% obciążenia chorobowego na świecie. Stygmatyzacja zaburzeń psychicznych pozostaje znaczącym czynnikiem ograniczającym dostęp do opieki i pełnego uczestnictwa społecznego.

Niepełnosprawności rozwojowe i poznawcze Spektrum autystyczne (ASD) jest neurorozwojowym zaburzeniem charakteryzującym się trudnościami w komunikacji społecznej i wzorcami zachowań stereotypowych. Szacowana częstość ASD w krajach wysoko rozwiniętych wynosi obecnie około 1 na 36 dzieci. W ruchu społeczności autystycznej powszechne jest podejście neuroróżnorodności: traktowanie autyzmu jako naturalnego wariantu funkcjonowania ludzkiego mózgu.

Demencja i inne zaburzenia poznawcze są coraz powszechniejszą przyczyną nabytej niepełnosprawności w starzejących się społeczeństwach. WHO szacuje, że w 2050 r. ponad 139 mln osób na świecie będzie żyło z demencją, głównie chorobą Alzheimera.

Niepełnosprawności sprzężone i ukryte Niepełnosprawność sprzężona występuje, gdy u jednej osoby współistnieją dwie lub więcej niepełnosprawności (np. mózgowe porażenie dziecięce z niepełnosprawnością intelektualną i padaczką). Niepełnosprawności ukryte (niewidoczne) – m.in. przewlekłe schorzenia somatyczne (reumatoidalne zapalenie stawów, cukrzyca typu 1, stwardnienie rozsiane we wczesnych stadiach), przewlekły ból, zespół przewlekłego zmęczenia – stanowią szczególne wyzwanie społeczne, ponieważ otoczenie często nie rozpoznaje ich jako niepełnosprawności i kwestionuje uprawnienia osób z ich powodu.

Historia Najdawniejsze ślady: prehistoria i starożytność Najwcześniejsze materialne dowody opieki nad osobami z niepełnosprawnościami sięgają środkowego paleolitu. Szkielet Szanidar 1 – dorosłego mężczyzny neandertalskiego z jaskini Szanidar w irackim Kurdystanie (35–45 tys. lat p.n.e.) – wykazuje wygojone ślady wielokrotnych urazów: amputacji prawego przedramienia powyżej łokcia, uszkodzenia lewego oczodołu prowadzącego prawdopodobnie do ślepoty, poważnego urazu prawej nogi oraz choroby Forestiera (DISH). Przeżycie przez wiele lat z tak rozległymi dysfunkcjami fizycznymi jest możliwe wyłącznie przy stałej opiece współmieszkańców; paleopatolog Erik Trinkaus zinterpretował ten przypadek jako dowód altruizmu społecznego neandertalczyków – wzajemnej troski sięgającej dalej poza granice chwilowej użyteczności jednostki. Podobne ślady wygojonych złamań i opieki przy poruszaniu się odkryto w kilkudziesięciu stanowiskach górnego paleolitu w Europie, Azji i Ameryce Północnej, co sugeruje, że troska o osoby z trwałymi ograniczeniami funkcjonalnymi była cechą organizacji społecznej rodzaju ludzkiego na długo przed rozwojem piśmienności.