Nadanie prawa miejskiego Gryficom w 1262 r.

thumb|240px|Warcisław III, książę dymiński Nadanie prawa miejskiego Gryficom – akt nadania prawa miejskiego Nowemu miastu nad Regą (dziś Gryfice) na prawie lubeckim, wystawiony przez Warcisława III w 1262 r. nad Świną.

Oryginał dokumentu nie zachował się do dziś. Treść jego znana jest z późniejszych odpisów, m.in. archiwów miasta, kroniki miejskiej oraz Kodeksu Friedricha von Dregera pod nazwą (łac.) Euanescunt simul cum temporeNazwa dokumentu pochodzi od pierwszych słów zawartych w akcie.. Zawiera informację o nadawcy prawa miejskiego, wyznaczonym zasadźcy, ilości nadanych i rozdzielonych ziem (łanów), przywilejów i zwolnień podatkowych oraz o osobach, którzy dokument poświadczyli. Akt ten umożliwiał również swobodny rozwój samorządności lokalnej i podejmowania częściowo samodzielnych decyzji w kwestiach gospodarczych, handlowych i usługowych miasta.

Warcisław III i Barnim I Dobry W połowie XIII w. Pomorzem Zachodnim rządzili książęta z pomorskiej dynastii Gryfitów – Warcisław III i Barnim I Dobry, którzy w celu wzmocnienia swojej władzy zachęcali do osiedlania się na tych terenach. Barnim I, książę na Szczecinie, władał obszarami wschodnimi (obszar obejmujący m.in. Przęcław, Gardziec, Widuchowę, Pyrzyce, Szczecin, Dąbie – po M. Bałtyckie z wyspą UznamW 1295 r. księstwo to obejmowało m.in. Szczecin, Demmin, Anklam, Ueckermünde, Pyrzyce i Banie. ) i osiedlał tu przede wszystkim ludność niemiecką. Natomiast Warcisław III, książę dymiński, który rządził na terenach zachodnich (ziemie położone nad Dołeżą i Pianą, wzdłuż Bałtyku od Barda przez Greifswald do Wolgastu i dalej od Wolina po linię na wschód od Regi – obejmowały m.in. Kamień, Wolin, Nowogard, Trzebiatów, Łobez, Płoty i początkowo StargardW 1295 r., po podziale ziem pomorskich – Greifenberg (dziś Gryfice) został wcielony do Księstwa Wołogoskiego, które powiększone zostało o Ziemię Białogardzką. ), namawiał do osiedlania się osadników holenderskich i duńskich. Od 1234 r. Barnim I i Warcisław III konkurowali ze sobą w zakładaniu miast. Warcisław ufundował m.in. dzisiejszy Demmin (1249 r.), Greifswald (1250 r.) i Kołobrzeg (1255 r.).

Dokument lokacyjny Warcisław III, książę dymiński w 1262 r. wydał dokument lokacyjny (łac. Euanescunt simul cum tempore) na prawie lubeckimPrawo lubeckie, wzorowane na prawie miasta Lubeki było najbardziej rozpowszechnionym prawem, obok prawa magdeburskiego. Obejmowało ponad 140 miast położonych w południowym pasie wybrzeża Morza Bałtyckiego, rozciągającym się od Hamburga do Rygi. Prawo zostało ustanowione w 1226 r. przez cesarza Fryderyka II Hohenstaufa., w którym przyszłe miasto otrzymało prawa miejskie, a także 100 łanów ziemi w okolicach dolnego biegu rzeki RegiWedług J. Podralskiego 100 łanów = ok. 400 ha, co oznaczałoby, że 1 łan = ok. 4 ha. Za: Tu zaszła omyłka ze strony autora, bądź błąd drukarski. Tu winno być ok. 2400, a nie 400 ha, bowiem łan to dawna jednostka miary powierzchni używana w rolnictwie. Wielkość łanu była odpowiednikiem obszaru chłopskiego gospodarstwa rolnego. Łan był uposażeniem chłopa osadzonego na prawie niemieckim. Wynosił od 17,95 do 24,2 ha. Za: Według J. Szymańskiego 1 łan wynosił od 16,8 ha do 25 ha. Za: . Dokument lokacyjny określał nazwę miasta, jako (łac.) Nova civitas super Regam (pol.) Nowe miasto nad Regą (dziś Gryfice), także przewidywał nadanie 4 łanów ziemi wcześniej założonemu kościołowi. Treść dokumentu w języku łacińskim jest znany m.in. z Pommersches Urkundenbuch, cyt.

W tłumaczeniu dokument przyjmuje następującą treść:

Toponimia Nazwa miasta nadana przez Warcisława III nie ma etymologicznego i semantycznego podłoża. (łac.) Nova civitas super Regam (pol.) Nowe miasto nad Regą można tłumaczyć jako: nowe, które powstało obok już istniejącego nad Regą, np: (łac.) civitatis Trebetow (pol.) miasto Trzebiatów, gród istniejący od IX w., choć prawa miejskie otrzymał dopiero 6 maja 1277 r.Dok. nr 1061, 1277 Mai 6. (pridie nonas Maji) Vkermunde. , lub inne miejsce, które zostało wcześniej spalone bądź zburzone np. (łac.) Naclam (pol.) Niekładź (koło Gryfic)Herbord, Dialog o życiu św. Ottona biskupa bamberskiego, ks. II, cz. 5 – Podbój Pomorza przez księcia Bolesława [w]: , nowe, po przeciwnej stronie Regi, z uwagi na słowo (łac.) super, supra, które oznacza w jęz. polskim także - po przeciwnej stronie, np: miejsce, które jeszcze do niedawna archeologowie i historycy utożsamiali z grodem, który dał podstawę do lokacji miasta, nowe, które powstało w Księstwie Dymińskim. W Polsce, Czechach i Słowacji odnaleźć można kilka podobnych nazw, np. Nowe Miasto nad Pilicą, Nowe Miasto nad Wartą, Nowe Miasto nad Metują i Nowe Miasto nad Wagiem.

Ustalenie daty dziennej dokumentu thumb|240px|Pieczęć Warcisława III z 1242 r. Założenie 1 Najprawdopodobniej dokument został wydany na przełomie od 19 października do 31 grudnia 1262 r. Świadczyć może o tym, choć niekoniecznie – chronologia ułożenia dokumentów w Pommersches Urkundenbuch, gdzie ostatni dla roku 1262 nosi datę dzienną – 18 października, a kolejny dopiero z 21 stycznia 1263 r.Dok. nr 723, 1262 October 18. (in festo beati ewangeliste), dok. nr 730, 1263 Januar 21. (in die beatae Agnetae virginis) in Stettin. Dokument z Pommersches Urkundenbuch Warcisława III z nadań dla katedry kołobrzeskiej wsi Bogentin, który chronologicznie jest ułożony przed lokacyjnym – zawiera adnotację (łac.) Anno Dominice incarnacionis M.CC.LX.II. (pol.) W roku wcielenia Pańskiego = 25 grudnia 1262 r. (w odróżnieniu od łac. in die anunciacionis virginis Marie, pol. święto Zwiastowania = 25 marca)Dok. nr 727, 1262 super Zwinam. .

Dokument nadano nad Świną (łac.) super Zwinam, podobnie jak lokacyjny dla (łac.) Nova civitas (dziś Gryfice), wystawił go ten sam książę – Warcisław III. Prawdopodobnie datę nadania prawa miejskiego obejmują – dnie po 25 grudnia 1262 r. W średniowiecznych dokumentach za początek roku uważano dzień 25 grudnia, zwany stylem Narodzenia Pańskiego (łac.) a Nativitae Domini, bądź 1 stycznia, który był nazywany stylem Obrzezania (łac.) stilus a Circumcisione (rozpowszechniony od XIII w. przez Kościół katolicki – kalendarz kościelny, choć jeszcze ówcześnie rzadko stosowany). Dokument Barnima I z nadań dla klasztoru pyrzyckiego augustianek, który nosi datę roczną 1262 r., jest umieszczony po lokacyjnym dla Gryfic. Być może wystawiony został w tym samym dniuDok. nr 729, 1262 Piriz. , stąd wniosek, że w Pommersches Urkundenbuch dla zbioru dokumentów zastosowano styl Obrzezania, a w samych dokumentach - Narodzenia Pańskiego.

Z daty można wyłączyć dnie: 26 grudnia – dzień św. Szczepana, męczennika (łac.) Nativitas Stephani prothomartiris, 27 grudnia – dzień św. Jana Apostoła i Ewangelisty (łac.) Nativitas Johannis apostoli et evangeliste oraz 28 grudnia, określany mianem (łac.) in die martirum innocentum (pol.) dzień Niewinnych Młodzianków, które to w zapisach dokumentacyjnych są często stosowane, a nie są ujęte w akcie nadania prawa miejskiego. Pozostałby okres od 29 do 31 grudnia 1262 r., czyli 5, 6 i 7 dzień oktawy Narodzenia Pańskiego, który hipotetycznie przypada na czas podpisania dokumentu lokacyjnego. Założenie 2 Wątpliwości w stosunku do dziennej datacji dokumentu nadal jednak pozostają pod znakiem zapytania. Czy kanceliści książęcy (łac.) capellaOwcześnie nadworni kapelani książąt pomorskich pełnili funkcje ingrosatorskie. stosowali ówcześnie styl Obrzezania, czy nadal funkcjonował stary system określenia Nowego Roku, tj. styl Narodzenia Pańskiego? To drugie jest bardziej prawdopodobne, o czym wspomina m.in. Józef Szymański na łamach swojej publikacji Nauki pomocnicze historii. Przy założeniu, że początek roku kalendarzowego nadal stanowił 25 grudnia według stylu Narodzenia Pańskiego i że dokumenty w Pommersches Urkundenbuch są ułożone chronologicznie – to wynikałoby, że nadanie lokacji odbyło się w kolejnym 1263 r.

Założenie to można poddać pod dyskusję, ponieważ trudno jest udowodnić pomyłkę duchownych kancelistów i późniejszych kopistów, którzy sporządzali i powielali dokumenty. Wątpliwość staje się czytelna, ponieważ zapis daty rocznej dokumentu (M.CC.LXII. = 1262), w późniejszych odpisach jest identyczny i nie posiada cech rozbieżnościOryginał dokumentu nie zachował się. Treść jego znana jest z późniejszych odpisów, które pochodzą m.in. z archiwum miasta Greifenberg, kroniki miejskiej (1264 r.) oraz Kodeksu Dregera.. Pozostając przy tej uwadze – autorzy Pommersches Urkundenbuch raczej musieliby umieścić te dokumenty na początku roku 1262, aby zachować chronologię datacji źródeł, o ile chronologia tu miałaby być zachowana.

Założenie 3 Wiadomo jest, że dokument nadania dla katedry kołobrzeskiej wsi Bogentin został wydany 25 grudnia 1262 r., gdzie zaraz za nim został umiejscowiony dokument lokacyjny dla (łac.) Nova civitas (dziś Gryfice) – oba zostały podpisane przez tego samego wystawcę, w tym samym miejscu i wręczone ich odbiorcom. Można wysnuć kolejne założenie, że oba zostały podpisane w tym samym dniu, tj. 25 grudnia 1262 r. Sugerowanie tej daty byłoby o tyle trafne, że obu nadaniom towarzyszył pierwszy dzień świąt bożonarodzeniowych, wielu zgromadzonych dostojnych gości z wyższych sfer stanów średniowiecznych (rycerstwa i duchowieństwa), powaga i ranga wydarzeniu, jaka miałaby towarzyszyć nadaniu prawa miejskiego nowemu miastu.

Sugestia mogłaby wydać się dość interesująca, tylko zaraz za tym nasuwa się kolejne pytanie – dlaczego jest brak w dokumencie lokacyjnym adnotacji: cyt. (łac.) Anno Dominice incarnacionis M.CC.LX.II. (pol.) W roku wcielenia Pańskiego = 25 grudnia 1262? Przy tak ważnych dokumentach jak nadanie prawa miejskiego takiej raczej by nie pominięto, podobnie jak nie pominięto przy nadaniu wsi Bogentin.

Wnioski końcowe Przeciw dokumenty z roku 1262, które nie posiadają znamion daty dziennej nie mają żadnego związku chronologicznego z pozostałymi. Za dokument został wydany pomiędzy 29 a 31 grudnia 1262 r., choć niewykluczone jest, że mogło to nastąpić 25 grudnia 1262 r., chronologicznie winien być umiejscowiony, jako drugi w Pommersches Urkundenbuch pod rokiem 1262, zaraz po nadawczym z 25 grudnia 1262 wsi Bogentin dla katedry kołobrzeskiej, który wyznaczał Nowy Rok kalendarzowy.

Dyskusje wokół wystawcy dokumentu W starszej literaturze przedmiotu można odnaleźć informację, że nadawcą prawa miejskiego był Warcisław II (G. Kratz, S. Rzeszowski). W sumie to nie wiadomo, o którego z książąt tak dokładnie autorom chodziło. Do książąt pomorskich o tym imieniu należeli: Warcisław II Świętoborzyc, syn Świętobora Starszego, kasztelan szczeciński (zm. w 1196 r.), Warcisław II zwany Młodszym, syn Warcisława, kasztelan szczeciński?, fundator klasztoru cystersów w Kołbaczu (zm. w 1232 r.), Warcisław II, książę gdański, syn Świętopełka Wielkiego i Ermengardy (ur. ok. 1237 r., zm. 9 maja 1271 r.) Tenże znowuż z ziemiami Pomorza Zachodniego nie miał nic wspólnego, choć biorąc pod uwagę datę jego śmierci mógł być błędnie identyfikowany, z właściwym nadawcą dokumentu lokacyjnego.

Dokument lokacyjny dokładnie określa tytulaturę Warcisława – z Bożej łaski książę dymiński (łac.) Dei gratia dux Diminensis (Księstwo Dymińskie powstało ok. 1211 r. jako wyodrębniona dzielnica z Księstwa Szczecińskiego). Wśród ówczesnych książąt dymińskich nie odnajdujemy Warcisława II, poza znanym – Warcisławem III. Rządy tego ostatniego w Księstwie Dymińskim przypadają na lata 1225-1264 i tenże był właściwym wystawcą dokumentu lokacyjnego dla (łac.) Nova civitas super Regam (dziś Gryfice).

Początki miasta Badania archeologiczne