thumb|upright=1.3|Lokalizacja obozu (zielone kółko) na mapie wojskowej z lat 30. XX wieku Obóz Pracy w Łambinowicach – utworzony w lipcu 1945 (jeszcze przed konferencją poczdamską, która zaczęła się 17 lipca) jako „obóz przesiedleńczy” na terenie dawnego poligonu niemieckiego w okolicach wsi Łambinowice, nieopodal istniejących tu wcześniej obozów jenieckich: z okresu wojny francusko-pruskiej 1870–1871, z okresu I wojny światowej i II wojny światowej (Dulag B Lamsdorf Stalag VIII B Lamsdorf, Stalag VIII F Lamsdorf i Stalag 344 Lamsdorf).

Historia Zorganizowany został na podstawie rozporządzenia wojewody śląsko-dąbrowskiego Aleksandra Zawadzkiego przez funkcjonariuszy Urzędu Bezpieczeństwa Publicznego. Przetrzymywano w nim Ślązaków i Niemców (najliczniejszą grupą byli mieszkańcy 30 okolicznych miejscowości, głównie z powiatu niemodlińskiego i nyskiego – jako pierwszych przywieziono mieszkańców Bielic, jako jednych z ostatnich mieszkańców Łambinowic) czekających na przymusowe przesiedlenia w głąb Niemiec. Wśród nich byli niemieccy żołnierze, wracający z niewoli, członkowie SS, SA, NSDAP i organizacji nazistowskich oraz strażnicy z obozów jenieckich Lamsdorf.

Z drugiej strony do obozu trafiały także osoby deklarujące narodowość polską, np. powracający do Polski żołnierze armii Andersa, którzy wstąpili do niej po dezercji z Wehrmachtu, do którego wcielono ich wcześniej. Zdarzało się, że do obozu trafiały omyłkowo osoby zupełnie niekwalifikujące się do żadnej z kategorii, dla których został on utworzony rozporządzeniem wojewody; wśród nich jednym z najbardziej skrajnych przypadków był Alojzy Zdebel, wcześniej więzień obozów koncentracyjnych Auschwitz-Birkenau i Mauthausen-Gusen.

Pierwszym komendantem Obozu Pracy, od połowy lipca do 10 października 1945 roku, był sierżant milicji Czesław Gęborski. Po Gęborskim, od 11 października do grudnia 1945, komendantem był Alojzy Nawój, a po nim (do marca 1946) Stanisław Drzemalski. Ostatnim komendantem był, od kwietnia 1946 aż do jego likwidacji w październiku, Alojzy Szebesta, który później został pracownikiem gminy i wójtem Łambinowic, co dało mu możliwość usunięcia wykazu zmarłych w Obozie Pracy i zacierania innych śladów po jego funkcjonowaniu.

Z powodu bardzo złych warunków panujących w obozieSzacuje się, że 60% ofiar obozu zmarło wskutek zachorowań (m.in. epidemii) na tyfus., w wyniku tortur i przemocy, a także pospolitych zabójstwRepresje wobec osadzonych w obozie i pospolite zabójstwa w największym wymiarze miały miejsce w początkowym etapie funkcjonowania obozu, gdy jego komendantem był Czesław Gęborski. Na jego rozkaz m.in. 4 października 1945 zginęło od 44 do 48 osób, do których kazał on strzelać strażnikom, kiedy osadzeni próbowali ugasić pożar pustego baraku; dalszych kilka osób zmarło potem od ran i obrażeń odniesionych podczas akcji gaśniczej i od postrzałów. W wyniku podjętego po latach śledztwa, w procesie wytoczonym Gęborskiemu w roku 1999, polska prokuratura zdecydowała się postawić mu zarzut zabójstwa podczas tej akcji 35 osób. Proces umorzono w 2006 roku z powodu śmierci oskarżonego. zmarło ponad tysiąc (szacuje się, że do 1,5 tysiąca) osób z ogólnej liczby ok. 5 tysięcy internowanych tutaj przez dłuższy lub krótszy okres Niemców i Ślązaków; pochowano ich w mogiłach bezimiennych – zarówno pojedynczych, jak i masowych.

Największa liczba osadzonych przewinęła się przez obóz w pierwszych kilku miesiącach jego istnieniaNajwiększa liczba równocześnie przebywających w obozie odnotowana została w listopadzie 1945.: do października 1945 roku ujęto w ewidencji około trzech tysięcy przybyłych; ponad dziewięćset z nich wywieziono pociągiem do Niemiec, podobna liczba wyjechała tam „dobrowolnie”, zaś sto osób zwolnionych zostało do domu. W lutym 1946 w obozie znajdowało się 1200 osób, a w czerwcu już tylko około stu. Obóz zlikwidowano w październiku 1946.

Ewidencja obozowa odnotowała jedenaście przypadków ucieczki (według zachowanej dokumentacji uciekło przynajmniej 12 osób) z Obozu Pracy w Łambinowicach: niemal wszystkie (oprócz jednej) dotyczyły pojedynczych osób, tylko jeden raz uciekło dwóch osadzonych naraz. Nie są znane dalsze losy żadnego z uciekinierów.

W historiografii polskiej informacje o zorganizowanym w Łambinowicach przez Polaków obozie pozostawały niemal do końca lat 80. XX wieku tematem tabuInformacje o toczących się w latach 1958–1959 procesach wytoczonych pierwszemu komendantowi i niektórym funkcjonariuszom obozu nie trafiły do opinii publicznej w Polsce., a jedynym źródłem informacji na jego temat kolportowanym w Niemczech była wydana w 1969 (i później w kolejnych wydaniach) przez organizacje ziomkowskie broszura lekarza obozowego Heinza EsseraHeinz Esser był jednym z głównych świadków oskarżenia w procesie wytoczonym w 1951 roku w Niemczech Zachodnich Paulowi Lindbergowi, w łambinowickim obozie starszemu izby w bloku męskim. Sąd w Hanowerze skazał w grudniu 1951 Lindberga na pięć lat więzienia za współudział w kilku zabójstwach i za znęcanie się nad współwięźniami.Heinz Esser, „Die Hölle von Lamsdorf. Dokumentation über ein polnisches Vernichtungslager”, Dülmen 1969.. Broszura ta rozpowszechniała m.in. zawyżone dane na temat liczby osób, które przewinęły się przez ten obóz: miało ich tu być (według Essera) 6,5 tysiąca.

Po likwidacji obozu jego obiekty popadły w ruinę i z czasem praktycznie całkowicie zarósł je las. Cały teren na północ od Łambinowic, wraz z obozem pracy, który za czasów pruskich i niemieckich służył jako poligon wojskowy (niem. Truppen-Übungsplatz Lamsdorf), również i przez wojsko polskie wykorzystywany był w podobny sposób, i to nawet na znacznie większej powierzchni niż w XIX i w pierwszej połowie XX wiekuM.in. całkowicie zrównana z ziemią została wieś Klucznik (niem. Kleuschnitz), która służyła za cel ćwiczeń artylerii.. Dopiero pod koniec XX wieku, w 1991, na terenie obozu ustawiony został drewniany krzyż i tablica informacyjna, a cztery lata później ustawiono tam i poświęcono pomnik w formie krzyża ku czci zmarłych w tym obozie. W pierwszych latach XXI wieku, już po likwidacji poligonu, na miejscu dawnego Obozu Pracy zorganizowano symboliczny cmentarz ofiar, który został poświęcony i otwarty w 2002 roku. Na cmentarzu tym, którego głównym elementem jest duży drewniany krzyż, ułożono obok siebie kilkanaście tablic z ponad tysiącem nazwisk zmarłych w Obozie osób8. Lista z 1137 nazwiskami sporządzona została na podstawie części dokumentacji obozowej, odnalezionej w 1992 roku oraz dokumentacji Bundesarchiv-Lastenausgleichsarchiv Bayreuth w 2002 roku.. Na sąsiadującym z krzyżem i tablicami pustym placu ułożone są niewielkie głazy. Przy każdym z nich znajduje się kamienna tabliczka z nazwą jednej z okolicznych miejscowości, zapisaną w języku polskim i niemieckim. Z miejscowości tych (39 tabliczek) pochodziła większość spośród osadzonych w latach 1945–1946 w Łambinowicach osób.

Zobacz też Miejsce Pamięci Narodowej w Łambinowicach Centralne Muzeum Jeńców Wojennych Centralny Obóz Pracy w Jaworznie

Uwagi

Przypisy

Bibliografia Edmund Nowak, Obóz Pracy w Łambinowicach (1945–1946), [w:] Obozy w Lamsdorf/Łambinowicach (1870-1946), Edmund Nowak (red.), Opole 2006, (), s. 261–298.

Kategoria:Aparat represji politycznych w Polsce Ludowej Łambinowice Kategoria:Stosunki polsko-niemieckie Kategoria:Łambinowice