thumb|Plac Cyryla Ratajskiego w Poznaniu thumb|Szkoła Podstawowa nr 9 przy ul. Józefa Łukaszewicza 9/13 w Poznaniu (1955-1958) thumb|Aleja Róż w Nowej Hucie thumb|Defilada uczestników Zlotu Młodych Budowniczych Polski Ludowej w dniu 22 lipca 1952 thumb|Wojewódzka Rada Związków Zawodowych w Katowicach (obecnie: Urząd Marszałkowski Województwa Śląskiego) thumb|Robotnica z kielnią na tyskim osiedlu A thumb|Plan Marszałkowskiej Dzielnicy Mieszkaniowej w Warszawie thumb|Pałac Kultury i Nauki w Warszawie thumb|Ministerstwo Rolnictwa w Warszawie thumb|Biurowiec Prezydium Rządu w Warszawie thumb|Teatr Wielki w Łodzi thumb|Instytut Muzyki Uniwersytetu Rzeszowskiego w Rzeszowie thumb|Dom Rybaka we Władysławowie Architektura socrealistyczna w Polsce – architektura realizowana w latach 1949–1956 w ramach obowiązującej wówczas doktryny realizmu socjalistycznego, definiowana w tym czasie jako „socjalistyczna w treści i narodowa w formie”.
Geneza i założenia
Ideologia socrealizmu została do Polski sprowadzona ze Związku Radzieckiego. Został oficjalnie ogłoszony przez Bolesława Bieruta na Konferencji Warszawskiej PZPR 3 lipca 1949 r. Socrealizm w architekturze proklamowano 21 czerwca tego samego roku na Konferencji Architektów Partyjnych. Wielu architektów, między innymi Edmund Goldzamt (autor referatu na konferencję) i Jan Minorski potępiło wówczas architekturę nowoczesną. Styl ten rozwijał się w Polsce od końca lat czterdziestych XX wieku do połowy lat pięćdziesiątych, będąc zarazem częścią programu „Sześcioletniego Planu Odbudowy Warszawy”. Autorem pierwszego znanego socrealistycznego projektu urbanistycznego był Marian Spychalski (plan dzielnicy akademickiej w rejonie Placu Grunwaldzkiego we Wrocławiu, 1949).
„Socjalistyczną treść” nowej architektury rozumiano przede wszystkim jako potrzebę zapewnienia powszechnie dostępnych higienicznych warunków zamieszkania – podobne tendencje występowały w tym czasie w całej Europie. Interpretacja „narodowej formy” pozostawiała znacznie więcej wątpliwości. Ostatecznie postanowiono oprzeć się, wzorem architektury radzieckiej, na historycznych zasadach kompozycji oraz elementach dekoracyjnych. Historyzujące formy „narodowe” miały nawiązywać głównie do renesansu, choć początkowo nie było to oczywiste – w środowisku warszawskim postulowano nawiązywanie do klasycyzmu.
Krytyka socrealizmu i współczesne oceny Schyłek stalinizmu przyniósł również zarzucenie doktryny socrealizmu w Polsce. Krytykowano monotonię, przesadny monumentalizm i nieekonomiczność rozwiązań.
W rezultacie architektura „narodowa w formie” oparta jednak na tradycyjnych formach i w pewnym stopniu swojska została zastąpiona fascynacją modernizmem. Podejściem nadal „socjalistycznym w treści”, lecz tym razem już „nowoczesnym w formie”.
Doświadczenia późniejszych lat i pewne znużenie modernizmem skłaniają do znacznie łagodniejszej oceny architektury i urbanistyki socrealistycznej: preferowano zabudowę przyuliczną (obrzeżną), tworzącą czytelne wnętrza urbanistyczne, zaś ulica pozostawała ulicą, większość budynków miała nie więcej niż 4 kondygnacje, nie było jeszcze nacisków aby wszystkie budynki bez windy miały po 5 kondygnacji, stosowano jeszcze dachy spadziste kryte dachówką, w początkowym okresie jakość materiałów i poziom rzemiosła budowlanego pozostawały na wysokim poziomie.
Kalendarium 21 czerwca 1949 r. – Konferencja Architektów Partyjnych ogłasza realizm socjalistyczny obowiązującą doktryną w polskiej architekturze 23 czerwca 1949 r. – rozpoczęcie budowy Nowej Huty 6 listopada 1949 r. – rada SARP przyjmuje rezolucję architektów partyjnych 16 września 1950 r. – rozpoczęcie budowy MDM 15 stycznia 1951 r. – I Ogólnopolski Pokaz Projektów Architektury w warszawskiej Zachęcie 25 maja 1952 r. – rozpoczęcie budowy Pałacu Kultury i Nauki w Warszawie 22 lipca 1952 r. – uroczyste otwarcie Placu Konstytucji i MDM w Warszawie 13-15 kwietnia 1953 r. – Krajowa Narada Architektów – pierwsza krytyka socrealizmu kwiecień 1955 r. – krytyka rozwoju architektury i urbanistyki w Polsce ze strony SARP 22 lipca 1955 r. – oddanie Pałacu Pałacu Kultury i Nauki oraz Stadionu Dziesięciolecia w Warszawie 26 marca 1956 r. – Ogólnopolska Narada Architektów – oficjalny koniec socrealizmu w polskiej architekturze
Miasto socjalistyczne
Nowa Huta Główne założenia projektowe w Nowej Hucie, to symetryczny układ, centralnie usytuowany plac, prowadzące do niego arterie oraz wykorzystanie elementów historycznych polskich budowli renesansowych, klasycystycznych i barokowych. Przykłady: Plac Centralny i okolice, budynki administracyjne kombinatu.
Marszałkowska Dzielnica Mieszkaniowa (MDM) w Warszawie To jedno z najważniejszych założeń architektonicznych epoki socrealizmu. MDM charakteryzuje się monumentalnymi budynkami oraz centralnym placem Konstytucji, który był miejscem publicznych zgromadzeń. Budynki nawiązywały do warszawskiego klasycyzmu i były bogato zdobione rzeźbami oraz mozaikami.
Osiedle Praga II w Warszawie Inspiracja warszawskim MDM-em jest widoczna w projekcie osiedla Praga II, jednak mimo monumentalnej wielkości, architektura jest tu skromniejsza. Osiedle zbudowane w latach 1950-1956 oraz 1959-1967 według projektu biura projektowego Miastoprojekt-Stolica, którego kierownikiem był Jerzy Gieysztor.
Spis obiektów
Miasto Osiedla, założenia urbanistyczne i zespoły zabudowy Pojedyncze obiektyBiałystok Budynki przy południowej i zach. pierzei Rynku Kościuszki Północna pierzeja ul. Lipowej Plac Uniwersytecki Budynek KW PZPR Budynek Lasów Państwowych Hotel Cristal (daw. Hotel Miejski "Żubr") Zespół budynków Sądu Okręgowego Gmach Komendy Wojewódzkiej Policji Dom Handlowy (ul. Skłodowskiej-Curie 2) Dom Związkowca (ul. Skłodowskiej-Curie 3) Pomnik Bohaterów Ziemi BiałostockiejBielsko-Biała Osiedle GrunwaldzkieBrzeg Dolny Hotel Robotniczy „Piast”Bydgoszcz Stare Kapuściska Osiedle Leśne Filharmonia Pomorska w BydgoszczyChorzów Osiedle przy ul. Łukasińskiego/ Kochanowskiego/ Odrowążów Bloki przy ul. Dąbrowskiego Planetarium Śląskie (1955)Dąbrowa Górnicza Zabudowa dzielnicy Gołonóg Pałac Kultury ZagłębiaGdańsk Grunwaldzka Dzielnica Mieszkaniowa we Wrzeszczu (zrealizowana częściowo) Dom Kultury w Nowym Porcie Poczta przy ul. Długiej Dom Prasy przy Targu Drzewnym Kamienica przy ul. Kołodziejskiej 7/9A Kamienica przy ul. Długi Targ 19 (obecnie hotel Radisson Blu)Gdynia Dworzec Gdynia Główna (Gdynia Główna Osobowa) Gliwice Osiedle w dzielnicy Trynek Zespół urbanistyczny Politechniki Śląskiej Budynek wydziału Górniczego Politechniki Śląskiej stary budynek KOMAGGorzów Wielkopolski Zabudowa przy ul. Matejki (pomiędzy ul. Kotsisa a ul. Skłodowskiej-Curie) Budynek Zakładu Energetycznego (ul. Sikorskiego) Hajnówka Dom Kultury HPSDD „Górnik” (1955) Kalisz Osiedle im. Juliana Marchlewskiego Powszechny Dom Towarowy Dom Partii Katowice Osiedle Koszutka Osiedle w dzielnicy Ligota (pomiędzy ul. Słupską, ul. Koszalińską i ul. Kołobrzeską) Budynek Okręgowej Rady Związków Zawodowych Pałac Młodzieży Budynek Zakładu Doskonalenia Zawodowego (ul. Krasińskiego) Hala Parkowa Budynek N Uniwersytetu Ekonomicznego przy ul. Adamskiego (dawna Wyższa Szkoła Bankowości i Finansów)
Budynek wydziałów Urzędu Miasta przy ul. Warszawskiej (dawna siedziba ORBISu) Kwartał zabudowy pomiędzy ulicami: Francuską, Powstańców, Reymonta Dom Kultury w Szopienicach, ul. Hallera 28 Budynki Śląskich Technicznych Zakładów Naukowych przy ul. Sokolskiej (dawna ZSZ Huty Baildon) Kraków Collegium Chemicum UJ Rozbudowa AGH Kompleks KS-u Korona Miastoprojekt Instytut Górnictwa Naftowego i Gazownictwa „Nafta” Biurowiec Dyrekcji Kolei Kraków (Nowa Huta) Zabudowa Placu Centralnego Zabudowa Al. Róż Osiedla A, B, C, D Centrum Administracyjne Kombinatu (CAHTS) Szpital im. S. Żeromskiego Kino Świt Kino Światowid Teatr Ludowy Lublin Plac Zamkowy (daw. Plac Zgromadzeń Ludowych) Osiedle mieszkaniowe wzdłuż alei Racławickich kamienice przy Placu Zamkowym Bloki mieszkalne wzdłuż alei Racławickich (między al. Długosza a ul. Puławską) i ulic: Legionowej oraz Ks. Jerzego Popiełuszki (daw. Róży Luksemburg) Łódź Osiedle Bałuty I Osiedle Bałuty IV Osiedle Odrzańska Osiedle Staromiejskie Osiedle Wierzbowa Osiedle Żeligowskiego Biurowiec Centrali Tekstylnej, ob. TVP Dom Partii, ob. gmach Sądu Rejonowego Łódź-Śródmieście Hala Sportowa (Pałac Sportu) Szpital Dziecięcy im. M. Konopnickiej Teatr WielkiPoznań Zabudowa placu Cyryla Ratajskiego Zabudowa placu Wielkopolskiego Gmach Wydziału Budownictwa Politechniki Poznańskiej Wieżowiec „Miastoprojektu”Pyskowice Osiedla A, B, C, D, E (Nowe Pyskowice)Rzeszów Wojewódzka Rada Narodowa – ob. Podkarpacki Urząd Wojewódzki (ul. Grunwaldzka) Pomnik Czynu Rewolucyjnego (przy rondzie im. Dmowskiego) Dom Partii (Komitet Wojewódzki) – ob. Sąd Apelacyjny (al. Marszałka J. Piłsudskiego) Dom Kultury WSK ob. Instytut Muzyki Uniwersytetu Rzeszowskiego (ul. Dąbrowskiego) Kwartały pierzejowe ulic Dąbrowskiego i Hetmańskiej (odcinek między W. Pola a Powstańców Warszawy) Komenda wojewódzka MO – ob. Policji (ul. Dąbrowskiego) Ośrodek Rehabilitacyjno-Edukacyjno-Wychowawczy (ul. Staszica) Oddział „RUCH” -u (ul. Asnyka) Szpital MSWiA (ul. Krakowska) Pierzeja zachodnia pl. Ofiar Getta – ob. Urząd Miasta (różne wydziały) Budynek Wydziału Komunikacji UM (pl. Ofiar Getta) Pomnik Wdzięczności Armii Czerwonej (pl. Ofiar Getta) Cmentarz wojenny Armii Czerwonej (ul. Lwowska) Brama i rzeźba „płaczek” – Cmentarz komunalny Wilkowyja (ul. Cienista)Skarżysko-Kamienna Osiedle Milica-Przylesie Miejskie Centrum Kultury im. Leopolda Staffa (ul. Słowackiego)Sosnowiec Dom Górnika (ul. Żytnia)Szczecin Śródmiejska Dzielnica MieszkaniowaTychy Osiedle A (1951-1956) Osiedle B (1952-1959)Warszawa Marszałkowska Dzielnica Mieszkaniowa (1950-1953) Osiedle Praga II (1948-1952) Plac Konstytucji Plac Hallera Zabudowa przy ul. Kasprowicza, Przybyszewskiego, Żeromskiego Zabudowa przy ul. Andersa (dawna ul. Nowotki) Osiedle Racławicka Zachodnia (Racławicka/Wołoska/Wiktorska/Al. Niepodległości) Pałac Kultury i Nauki Gmach Ministerstwa Finansów Ministerstwo Rolnictwa Gmach Szkoły Głównej Planowania i Statystyki Grand Hotel Hotel Nowa Praga Ambasada Związku Radzieckiego Galeriowiec „Wawel” Instytut Meteorologii i Gospodarki WodnejWładysławowo Dom Rybaka we Władysławowie (1953-1957)Wrocław Kościuszkowska Dzielnica Mieszkaniowa (pl. Kościuszki i Arkady), arch. Roman Tunikowski Gmachy Politechniki przy pl. Grunwaldzkim, arch. Krystyna i Marian Barscy Iglica (Wrocław) Zabrze Dom Muzyki i TańcaZamość Klub Garnizonowy przy jednostce wojskowej
Zobacz też
Konserwatywna architektura XX wieku
Przypisy
Kategoria:Historia architektury współczesnej