Gardeja (niem. GarnseeRozporządzenie Ministrów: Administracji Publicznej i Ziem Odzyskanych z dnia 12 listopada 1946 r. o przywróceniu i ustaleniu urzędowych nazw miejscowości ()) – wieś w Polsce, położona w województwie pomorskim, w powiecie kwidzyńskim, w gminie Gardeja. Leży przy skrzyżowaniu drogi krajowej nr 55 z drogą wojewódzką nr 523.
Obszar wsi jest podzielony na 3 sołectwa: Gardeja I, Gardeja II, Gardeja III. W końcu 2025 sołectwa te liczyły odpowiednio: 1619, 328 i 307.
Siedziba gminy Gardeja. Dawniej miasto; uzyskała lokację miejską w 1334 roku, zdegradowana w 1945 rokuRobert Krzysztofik, Lokacje miejskie na obszarze Polski. Dokumentacja geograficzno-historyczna, Katowice 2007, s. 30-31.. W latach 1954–1972 wieś należała i była siedzibą władz gromady Gardeja. W latach 1975–1998 wieś administracyjnie należała do województwa elbląskiego.
Liczba ludności wsi w 1998 roku wynosiła ok. 1400 osób.
We wsi znajduje się Szkoła Podstawowa im Obrońców Westerplatte.
+Integralne części wsi Gardeja SIMC Nazwa Rodzaj 0149914 Kalmuzy część wsi
Mieszkańcy wsi wymieniają jeszcze przysiółek Hermanowo.
Częścią obecnej Gardei III jest dawne Dębno (też DębniakZarządzenie Prezesa Rady Ministrów z dnia 3 listopada 1950 r. w sprawie przywrócenia i ustalenia urzędowych nazw miejscowości i obiektów fizjograficznych, Monitor Polski z 1950 r. Nr 134, poz. 1720, niem. EichbuschMesstischblätt Garnsee, 1913 – nazwa nieoficjalna). Przed 1914 było to wybudowanie wsi Garnseedorf (pol. Szlemno, następnie Gardeja II), zamieszkiwane w 1905 przez 55 osóbGarnseedorf w Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon des Deutschen ReichsWestpreußisches Ortsverzeichnis.
Historia We wczesnym średniowieczu na tym terenie powstał pruski gródek o charakterze obronnym, który w 1233 został zajęty przez Krzyżaków. W sąsiedztwie istniała osada należąca do biskupów pomezańskich, w 1285 wzmiankowana jako siedziba cystersów. Gardeja otrzymała prawa miejskie ok. 1334 lub wcześniej (zapis z 1334 określa Gardeję jako miasto). Podczas wojny trzynastoletniej miasto zostało poważnie zniszczone przez pożary, od 1525 w Prusach Książęcych. Od połowy XVI wieku Gardeja była siedzibą braci czeskich, od 1657 miasto należało do Brandenburgii, a od 1701 do Prus. W 1883 uruchomiono kolej łączącą Gardeję z Grudziądzem i Malborkiem. W plebiscycie narodowościowym w Prusach Wschodnich w 1920 98% głosujących w Gardei opowiedziało się za pozostaniem w Niemczech. Z przyczyn komunikacyjnych Polsce przyznano oddaloną od miasta o 2 km stację kolejową na linii Kwidzyn-Grudziądz. W okresie międzywojennym ulokowano tu placówkę Straży Celnej. Podczas II wojny światowej zniszczeniu uległo 80% zabudowy, co miało wpływ na odebranie Gardei praw miejskich.
W miejscowości był przystanek kolejowy Gardeja.
Zabytki thumb|Kościół pw. Najświętszego Serca Pana Jezusa thumb|Kościół pw. św. Józefa Według rejestru zabytków NID na listę zabytków wpisane są: układ urbanistyczny miasta, obecnie wsi, wraz z zespołem budowlanym, 1285-XX w., nr rej.: 156/90 z 22.01.1991 modernistyczny kościół parafialny pw. Najświętszego Serca Pana Jezusa, ul. Kwidzyńska, XIV, XVIII w., nr rej.: 500/96 z 2.04.1996 cmentarz przykościelny, nr rej.: j.w. cmentarz rzymskokatolicki, ul. Grudziądzka, pocz. XIX w., nr rej.: 499/96 z 2.04.1996 kaplica, 1926, nr rej.: j.w. brama, nr rej.: j.w.
Ponadto w Gardei znajduje się gotycka wieża z XIV wieku przy kościele pw. św. Józefa.
Ludzie związani z Gardeją
Zobacz też Gardeja (stacja kolejowa) Parafia Najświętszego Serca Pana Jezusa w Gardei
Przypisy BIP gminy, fundusz sołecki. Liczba mieszkańców w dn. 31.12.2025 Rozporządzenie Ministra Administracji i Cyfryzacji z dnia 13 grudnia 2012 r. w sprawie wykazu urzędowych nazw miejscowości i ich części () GUS. Rejestr TERYT
Bibliografia
Linki zewnętrzne
Kategoria:Dawne miasta w województwie pomorskim Kategoria:Miasta w Polsce lokowane w XIV wieku