Społeczeństwo informacyjne – społeczeństwo, w którym towarem jest informacja traktowana jako szczególne dobro niematerialne, równoważne lub cenniejsze nawet od dóbr materialnych. Przewiduje się rozwój usług związanych z 3P (przesyłanie, przetwarzanie i przechowywanie informacji).
Geneza terminu Termin społeczeństwo informacyjne (wersja oryginalna: jōhōka shakai) został wprowadzony w 1963 roku przez Japończyka Tadao Umesao w artykule o teorii ewolucji społeczeństwa wykorzystującego technologię informatyczną. Termin spopularyzował Kenichi Koyama w 1968 roku w rozprawie pt. „Wprowadzenie do teorii informacji” (Introduction to Information Theory). W 1971 roku w Japonii powstał również plan wdrażania społeczeństwa informacyjnego, który uznano za cel 2000 roku. Zgodnie z nim Japonia miała stać się pierwszym społeczeństwem informacyjnym na świecie.
Do Europy trafił po raz pierwszy pod koniec lat 70 za sprawą ekspertów – Alaina Minca oraz Simona Nory. W Stanach Zjednoczonych upowszechnił dzięki pracom Macra Uri Porata oraz Fitza Machlupa. Na przełomie XX i XXI wieku wartość informacji wzrosła. Od tego czasu stanowi ona podwaliny funkcjonowania gospodarek. Uznaje się ją za jeden z zasobów, obok pracy oraz kapitału.
Głównymi wartościami nowego społeczeństwa stały się informacja oraz wiedza. Nowoczesne rozwiązania technologiczne pozwoliły na przestawienie gospodarki z produkcyjnej na taką opartą na usługach. Technologię wykorzystywano do automatyzacji czynności, komunikacji, magazynowania oraz przekształcania informacji, a także wspierania procesu decyzyjnego.
Zgodnie z teoriami rozwoju społecznego społeczeństwo informacyjne to kolejny etap rozwoju społecznego, następujący po społeczeństwie przemysłowym. Określane jest również mianem społeczeństwa post-nowoczesnego, ponowoczesnego lub poprzemysłowego. Z punktu widzenia społecznego podziału pracy, społeczeństwem informacyjnym można nazwać zbiorowość w której więcej niż 50%, spośród zawodowo czynnych osób jest, zatrudnionych przy przetwarzaniu informacji. Daniel Bell określał pracę człowieka przednowoczesnego jako grę człowieka z przyrodą, człowieka nowoczesnego jako grę człowieka z naturą nieożywioną a pracę człowieka ponowoczesnego jako grę między ludźmi.
Rewolucje przemysłowe Pierwsza rewolucja przemysłowa miała miejsce w XVIII wieku w Wielkiej Brytanii. Była ona następstwem epoki renesansowej. Pierwsza rewolucja przemysłowa jest rewolucją techniczną, ponieważ podczas jej trwania najistotniejsze było powstawanie urządzeń, które zmieniały sposób funkcjonowania społeczeństwa. Wynalazki, które powstały w tym czasie nadały kierunek kolejnym etapom rozwoju:
maszyna parowa oraz stworzenie silników spalinowych – powstały w 1769 roku, wynalezione przez Jamesa Watta maszyny tkackie i przędzalnicze – 1769 rok, wynalezione przez Jamesa Hargreavesa oraz Richarda Arkwirghta
Wprowadzenie urządzeń mechanicznych do życia codziennego ułatwiło funkcjonowanie w ówczesnym czasie. Wywołało to chęć ulepszenia tych wynalazków oraz stworzenia nowych. Pierwsza rewolucja przemysłowa trwała do połowy XIX wieku.
Druga rewolucja przemysłowa wiązała się z rozwojem technicznym w innych państwach niż Anglia. Pod koniec XIX wieku do rozwoju produkcji technicznej dołączyły USA oraz zjednoczone Niemcy. Konkurencja spowodowała przyśpieszenie postępu technologicznego, który rozszerzył możliwości człowieka. Maszyna parowa wynaleziona w XVIII wieku dała szansę na wykorzystanie surowców (węgiel, stal) w życiu codziennym:
pierwsza lokomotywa Stephensona – powstała w 1814 roku pierwsza pasażerska linia kolejowa Mancherster – Liverpool – powstała w 1830 roku pierwszy parostatek – powstał w 1807 roku, wynaleziony przez Roberta Fultona
Wiek XX to „wiek rewolucji naukowo-technicznej”. Wiek XX to odkrycia oraz rozwój z różnych dziedzin nauki m.in.: astronomii, kosmologii, edukacji, radiofonii, telewizji oraz filmu. Radio oraz telegraf zaczęły pełnić funkcję informacyjną dla całego społeczeństwa, nie tylko w żegludze czy kolei. Film i telewizja w XX wieku rozwinęła się na tyle, że „współczesną cywilizację uważa się za cywilizację obrazkową”. Wraz z zainteresowaniem ludzi rozwijały się możliwości przekazywania informacji oraz docierania do szerszego grona odbiorców z kulturą.
Wiek XXI to gwałtowny rozwój techniki komputerowej i rewolucji informatycznej. Obecne możliwości techniczne, że człowiek jest w świecie rzeczywistym oraz internetowym. Przedsiębiorstwa sterują procesami na odległość, ludzie komunikują się ze sobą bez względu na czas i miejsce. Internet stał się „globalną wioską”. Świat dąży do innowacji w każdej dziedzinie życia.
Różnice definicji Społeczeństwo charakteryzujące się przygotowaniem i zdolnością do użytkowania systemów informatycznych, skomputeryzowane i wykorzystujące usługi telekomunikacji do przesyłania i zdalnego przetwarzania informacjiDefinicja zaczerpnięta przez J. Nowaka z Raportu Pierwszego Kongresu Informatyki Polskiej, która odbyła się w Poznaniu 1994 r.. Społeczeństwo, które znalazło zastosowanie rozwiniętych technicznie środków przetwarzania informacji i komunikowania się dla stworzenia podstawy dochodu narodowego, dzięki czemu dostarcza źródła utrzymania większości społeczeństwa. Społeczeństwo, w którym informacja stała się zasobem produkcyjnym określającym nowe przewagi konkurencyjne w stosunku do otoczenia, a równocześnie zapewniającym rosnący poziom adaptacyjności społecznej, w wyrazie ogólnym i w wyrazie jednostkowym, do zmieniającej się lawinowo zmienności otoczeniaW 1997 r. T. Hofmokl stworzył definicję społeczeństwa informacyjnego. Według J. Nowaka obecnie nie sposób odnaleźć oryginalnego opracowania zawierającego tę definicję.. Społeczeństwo informacyjne możemy zdefiniować jako społeczeństwo, w którym informacja jest kluczowym elementem społeczno-ekonomicznej działalności i zmian. Społeczeństwo, w którym informacja znalazła szerokie zastosowanie w codziennym życiu społecznym, kulturalnym, ekonomicznym oraz politycznym. SI to społeczeństwo wyposażone w bogato rozwinięte środki komunikacji i przetwarzania informacji, które są podstawą tworzenia większości dochodu narodowego oraz zapewniające źródło utrzymania większości ludzi. Społeczeństwo informacyjne to puste stwierdzenie, które w warstwie ideologicznej się wyczerpało, jego wartość opisowa jest zaś równie mała. Społeczeństwo informacyjne jest rzeczywistością tworzoną przez cztery podstawowe elementy: ekonomiczny, społeczny, kulturowy oraz technologiczny. Element ekonomiczny, czyli taki który zajmuje się wytwarzaniem technik informacyjnych oraz informacji, ale również ich dystrybucją. Te dziedziny mają duży udział w PKB. Technologiczny, czyli możliwość dostępu do urządzeń, które służą przetwarzaniu informacji, gromadzeniu ich, udostępnianiu czy przechowywaniu. Kulturowy, czyli odpowiedni stopień kultury informacyjnej oraz poziom akceptacji informacji jako towaru oraz dobra strategicznego. Społeczny, czyli wysokie wykształcenie społeczeństwa pod względem technologii informatycznych. Społeczeństwo informacyjne charakteryzuje się tym, że pobiera informację, wykorzystuje ją, przekazuje dalej oraz wytwarza i przechowuje tę informację
Tych kilka definicji obrazuje podejście do tego terminu. Badacze zajmujący się tym zagadnieniem zmieniają w sposób mniej lub bardziej znaczny wcześniejsze definicje, tworząc niejako nową teorię SI. W tych działaniach można jednak dostrzec, jak wielu aspektów ono dotyczy. Wśród nich można wyróżnić: aspekt edukacyjny – społeczeństwo informacji i wiedzy, gdzie owa informacja i edukacja w jej przetwarzaniu oraz zastosowaniu mają być drogą do umiejętności, wiedzy i władzy aspekt demokratyczny – społeczeństwo, które ma wolny dostęp do informacji. Każdy obywatel ma prawo do informowania innych i bycia samemu informowanym aspekt techniczny – jako społeczeństwo kreowane przez Internet i stale rozwijającą się technikę aspekt ekonomiczny – przetworzenie informacji jako podstawa pracy i sposobu zarabiania dla większości społeczeństwa.
Cechy charakterystyczne społeczeństwa informacyjnego Cechy charakterystyczne społeczeństwa informacyjnego to: wysoko rozwinięty sektor usług, przede wszystkim sektor usług nowoczesnych (bankowość, finanse, telekomunikacja, informatyka, badania i rozwój oraz zarządzanie). W niektórych krajach w tym sektorze pracuje przeszło 80% zawodowo czynnej ludności, przy czym sektor usług tradycyjnych przekracza nieznacznie 10%. gospodarka oparta na wiedzy wysoki poziom skolaryzacji społeczeństwa wysoki poziom alfabetyzmu funkcjonalnego w społeczeństwie postępujący proces decentralizacji społeczeństwa renesans społeczności lokalnej urozmaicanie życia społecznego wpływa na upodmiotowienie społeczeństwa i tym samym kreowanie społeczeństwa otwartego zdolność do kreacji wiedzy naukowej, informacji użytecznej czy aktualnej, wiarygodnej oraz kompletnej nowe techniki komunikacji interpersonalnej, które opiera się na nowoczesnych metodach, ale również na mądrości oraz wiedzy naukowej wykluczenie informacji, brak pozbywania się niepotrzebnych informacji może prowadzić do szumu informacyjnego, który równa się z przepełnieniem sfery informacyjnej.
+ Wieloaspektowość definicji społeczeństwa informacyjnegoKryterium identyfikacjiOpisTechnicznedecydujące znaczenie ma rozwój technicznyEkonomicznenajważniejsze znaczenie dla jego dalszego rozwoju ma wiedza i informacjaZawodowenie tylko stwarza możliwości, ale też wymusza specjalizację pracy i produkcjiPrzestrzennespołeczeństwem informacyjnym jest każde państwo narodowe zdolne do określenia zasobów alokacyjnych i władczych oraz do rozpoznania potrzeb swych obywateliKulturowekultura współczesna staje się rzeczywistością wirtualną, a świat jest kreowany przez media
Społeczeństwo sieci Rozwój technologii oraz przystosowanie się społeczeństwa do szybko rozwijającego się cyfrowego świata spowodowało, że ludzie zaczęli wykorzystywać sieć nie tylko jako źródło informacji, ale także „miejsce” nawiązywania kontaktów międzyludzkich. W wyniku tego ukształtował się termin „społeczeństwo sieci”. Internet daje możliwość komunikacji, która nie jest zależna od miejsca oraz czasu. Pozwala to na kontakt ludzi w dwóch dowolnych miejscach na świecie, odległość geograficzna oraz czas nie stanowi przeszkody w rozmowie na czacie bądź za pomocą kamery wbudowanej w komputerze. Technologia ta wspiera nie tylko kontakty prywatne, ale pozwala także na szerszą współpracę przedsiębiorstw z różnych zakątków świata. McLuhan twierdził, że „bliskość relacji online spowodowała skurczenie się świata do rozmiarów globalnej wioski”
Weryfikacja informacji w sieci Ilość danych oraz informacji, z którymi spotkamy się w sieci, powoduje ryzyko, że użytkownik otrzyma niewiarygodne informacje. W latach 90. XX wieku Steve Tesich sformował wniosek, że „media nie posługują się prawdą, ale post-prawdą – stronniczą wersją wydarzeń, która nagina rzeczywistość i oddziałuje na emocje w taki sposób, aby wywołać w odbiorcach konkretną reakcję”.
W obecnych czasach każdy użytkownik, który ma dostęp do sieci może stać się autorem treści. Każdy może publikować informacje, które są według niego precyzyjne, a skutkiem ubocznym tego zjawiska jest szerzenie informacji niezgodnych z prawdą.
Ludzie nabywają tendencję do dzielenia się z szerszym gronem odbiorców własnym życiem, które jest dostosowane pod obecnie panujące standardy bądź trendy. Zjawisko to zostało nazwane „oversharingiem” i polega na „chęci eksponowania się online i publikowania w sieci informacji dotyczących życia prywatnego”.
Użytkownik sieci powinien być świadom tego, że każda osoba w sieci może być anonimowa. Można się posługiwać nieprawdziwym np. zdjęciem, imieniem i nazwiskiem bądź przedstawioną rzeczywistością.
Przykładem nieprawdziwych informacji w sieci może być sprawa Jaysona Blaira, który publikował zmyślone artykuły podczas trwania swojej kariery jako reporter w czasopiśmie The New York Times.
Gatekeepers