thumb|Podział imperium rzymskiego po śmierci Teodozjusza I w roku 395, w tle widoczne współczesne granice państw. Cesarstwo wschodniorzymskie, Cesarstwo Bizantyńskie, Cesarstwo Bizantyjskie (, ), pot. i skrótowo Bizancjum – termin historiograficzny, używany od XIX wieku na określenie greckojęzycznego średniowiecznego cesarstwa rzymskiego ze stolicą w Konstantynopolu.
Ze względu na dominację greckiej kultury, języka oraz ludności, Bizancjum było w wielu ówczesnych krajach Europy Zachodniej nazywane „Cesarstwem Greków”, podczas gdy formalnie (w tym dla ludności państwa), było to nadal Cesarstwo Rzymskie, a jego cesarze kontynuowali nieprzerwaną sukcesję cesarzy rzymskich. Świat islamu znał Bizancjum pod nazwą Rûm (, „ziemia Rzymian”). Greckie słowo – rzymskość, dla Greków do dziś oznacza greckość, dlatego nazywanie mieszkańców Cesarstwa przez krzyżowców „Grekami” mogło być dla nich obraźliwe. Pod koniec istnienia Bizancjum określenie „Hellen” przestało oznaczać poganina, a Bizantyńczycy używali go podkreślając dumę ze swej starożytnej greckiej przeszłościPaleologowie, seria: „Dynastie świata”, Warszawa 2011, s. 8..
Historycy nie są zgodni co do dokładnej daty rozpoczęcia bizantyńskiego okresu historii Rzymu: za rządów Dioklecjana (284–305) miasto Rzym przestało być stolicą; za pierwszego cesarza bizantyńskiego wielu uważa Konstantyna I, który panował w latach 306–337, a w 330 roku przeniósł stolicę cesarstwa z Nikomedii do Bizancjum, w 342 roku przekształconego w Konstantynopol; niektórzy upatrują początków Bizancjum w okresie panowania Teodozjusza I (379–395), gdy chrześcijaństwo ostatecznie zajęło miejsce politeistycznej religii starożytnego Rzymu, lub w latach tuż po jego śmierci w 395, kiedy to utrwalił się polityczny podział na Wschód i Zachód; jeszcze inni umiejscawiają początek cesarstwa później, w 476, i łączą go z ustąpieniem ostatniego cesarza zachodniego cesarstwa, Romulusa Augustulusa, i pozostawieniem władzy cesarskiej jedynie w rękach władcy greckiego Wschodu; pod uwagę brany jest również czas reorganizacji cesarstwa za panowania Herakliusza (ok. 620), kiedy łacińskie tytuły i zwroty zostały oficjalnie zastąpione przez ich greckie odpowiedniki.
W rzeczywistości przemiany te zachodziły stopniowo i w 330, gdy Konstantyn ustanawiał nową stolicę, procesy hellenizacji i postępującej chrystianizacji trwały już od dłuższego czasu. Koniec cesarstwa utożsamiany jest generalnie z upadkiem Konstantynopola i początkiem Imperium Osmańskiego w 1453, chociaż niektórzy uczeni uważają zań: datę zdobycia Konstantynopola podczas IV krucjaty w 1204; moment upadku greckich królestw sukcesyjnych: Mistry w 1460, Trapezuntu w 1461 i Monemwasji w 1471.
Historia nazwy „Bizancjum” Kalendarium 667 p.n.e. Założenie antycznego miasta Bizancjum (przyszły Konstantynopol). 27 p.n.e. Powstanie cesarstwa rzymskiego. ok. 235–284 Kryzys wieku III. 292 Reformy Dioklecjana (tetrarchia). 330 Konstantyn Wielki przenosi swoją siedzibę do Nova Roma i zmienia jej nazwę na Konstantynopol. Zaraz po tym umiera (337). Miasto staje się stolicą Bizancjum na długie wieki. 395 Teodozjusz Wielki trwale dzieli cesarstwo pomiędzy synów na dwie części – wschodnią i zachodnią. 527 Justynian Wielki zostaje cesarzem. 7 kwietnia 529 Ogłoszenie kodeksu Justyniana. 532 Powstanie Nika. 532–537 Justynian buduje kościół Hagia Sofia. 533–554 Belizariusz zbrojnie odzyskuje Afrykę Północną i Italię od Wandalów i Ostrogotów. W nagrodę zostaje konsulem. 568 Longobardowie zajmują większość posiadłości w Italii. 634–641 Arabowie zdobywają Wschód i Egipt. W następnych dekadach zajmują resztę Afryki Północnej i Sycylię. ok. 680 Przybycie Bułgarów na Bałkany. 697 Zdobycie Kartaginy w Afryce północnej przez Arabów. 730–787 Spory dotyczące kwestii Ikonoklazmu. 813–843 Utrata większości terytoriów w Italii z wyjątkiem fragmentu Mezzogiorno. 867–1025 Na tronie cesarskim zasiadają przedstawiciele dynastii macedońskiej i imperium przeżywa wojskowe i terytorialne odrodzenie. Bizantyńscy uczeni przepisują i zachowują wiele z zachowanych greckich i łacińskich tekstów. 960–1042 Cesarstwo Bizantyńskie odnosi szereg zwycięstw nad siłami kalifatu Abbasydów i Fatymidów, odbijając część uprzednio utraconych terytoriów w Mezopotamii, Syrii i Palestynie. 1002–1018 Cesarz Bazyli II przeprowadza szereg kampanii przeciwko Bułgarom, mając na celu podbój ich państwa. 1014 Bazyli II Bułgarobójca rozbija Bułgarów pod Klidion. 1018 Przyłączenie Bułgarii do cesarstwa bizantyńskiego. 1025 Ze śmiercią Bazylego II rozpoczyna się długotrwały upadek znaczenia państwa. 1054 Początek Wielkiej Schizmy Wschodniej. 1071 Cesarz Roman IV Diogenes zostaje pokonany przez Turków seldżuckich w bitwie pod Manzikertem. Utrata Azji Mniejszej. W tym samym roku utrata ostatnich posiadłości włoskich na rzecz Normanów. 1081 Na tron wstępuje pierwszy przedstawiciel dynastii Komnenów, Aleksy I. Bizancjum zostaje wplątane w krucjaty. Rozkwit ekonomiczny, rozwój literatury i sztuk pięknych. W Anatolii osiedlają się Turcy. 1091 Aleksy I Komnen pokonał Pieczyngów w bitwie u podnóża góry Lebunion. 1097 Bizantyńczycy i wojska I krucjaty odbili z rąk Turków Niceę. 1097–1176 Armia Bizancjum odbiła wybrzeże Azji Mniejszej i zepchnęła Turków do centralnej Anatolii. Łacińskie Księstwo Antiochii stało się bizantyńskim protektoratem. 1122 Bizantyńczycy pokonali Pieczyngów pod Beroją. 1167 Armia bizantyńska odniosła druzgoczące zwycięstwo pod Sirmium nad Węgrami, którzy stali się bizantyńskimi wasalami. 1176 Bizantyńczycy dowodzeni przez Manuela I pokonani przez armię Sułtanatu Rum w bitwie pod Myriokefalon, co oznacza kres wszelkich prób odzyskania centralnej Anatolii. 1180 Ze śmiercią cesarza Manuela I Komnena początek zmierzchu Bizancjum. 1185 Utrata Bułgarii i innych terenów na Bałkanach na skutek powstania. 1204 Konstantynopol zdobyty i złupiony przez krzyżowców, którzy wywieźli z niego ogromną ilość relikwii i skarbów gromadzonych od niemal 900 lat. Na gruzach cesarstwa powstały: Cesarstwo Łacińskie, Cesarstwo Nicejskie, a także kilka mniej znaczących sukcesorów. 1261 Odzyskanie Konstantynopola przez cesarza nicejskiego, Michała Paleologa. 1326 Miasto Prusa w Azji mniejszej uległo Turkom Osmańskim. 1331 Nicea, stolica państwa tylko 100 lat wcześniej, została zdobyta przez Turków Osmańskich. 1333 Andronik III Paleolog przyłączył Tesalię do cesarstwa. 1337 Cesarz Andronik III zajął Epir i przyłączył go do Bizancjum. 1341–1347 Wojna domowa osłabiła cesarstwo; krótko potem król Serbii Stefan Duszan zajął Epir, Tesalię i okolice Tesaloniki. 1369 Turcy zajęli Adrianopol, który stał się ich stolicą. 1373 Cesarz Jan V uzależnił się od sułtana Murada, władcy Osmanów. 1394–1402 Oblężenie Konstantynopola przez wojska tureckie. 1422 Ostatnie nieudane tureckie oblężenie. 1439 Cesarz Jan VIII Paleolog zlikwidował schizmę i uznał władzę papieża w zamian za pomoc Zachodu przeciwko Turkom. 1453 Turcy osmańscy zdobywają Konstantynopol, umiera ostatni cesarz, Konstantyn XI.
Termin cesarstwo bizantyńskie został stworzony przez nowożytnych historyków i nigdy nie był używany podczas istnienia tego cesarstwa. W języku greckim nazwa cesarstwa brzmiała Basileia tōn Rōmaiōn (Βασιλεία των Ρωμαίων) – „Cesarstwo Rzymian” (co było przekładem łacińskiej nazwy Cesarstwa Rzymskiego – „Imperium Romanōrum”) albo po prostu Rōmania (). Sami Bizantyńczycy nazywali się Rzymianami (hoi Romaioi) lub zwykle chrześcijanamiPaleologowie, seria: „Dynastie świata”, Warszawa 2011, s. 6..
Określanie Cesarstwa jako „bizantyńskiego” rozpoczęło się w Europie Zachodniej w 1557, kiedy niemiecki historyk Hieronymus Wolf opublikował swoją pracę Corpus Historiæ Byzantinæ, która była zbiorem bizantyńskich źródeł. Publikacje w 1648 Byzantine du Louvre (Corpus Scriptorum Historiæ Byzantinæ) i w roku 1680 Historia Byzantina Du Cangego spopularyzowały użycie określenia „bizantyński” pośród autorów francuskich, takich jak Monteskiusz.
Przedtem cesarstwo było nazywane przez zachodnich Europejczyków Imperium Graecorum (cesarstwo Greków). Bizantyńskie pretensje do rzymskiego dziedzictwa były w sposób świadomy odrzucane co najmniej od koronacji Karola Wielkiego na cesarza (Imperator Augustus) przez papieża Leona III w roku 800. Zawsze kiedy papieże lub zachodni władcy chcieli użyć terminu rzymski w odniesieniu do cesarzy bizantyńskich preferowali termin Imperator Romaniæ zamiast Imperator Romanorum, tytułu zarezerwowanego tylko dla Karola i jego następców.
Bizantyńczycy w odpowiedzi zaczęli używać tytułu basileus ton Romaion (cesarz Rzymian), dla podkreślenia wyłącznych – w ich rozumieniu – praw do spuścizny po cesarzach starożytnego Rzymu. W czasach Paleologów stosowano formułę wierny w Chrystusie Bogu cesarz i autokrator Rzymian. Dla cesarza rezerwowano też tytuły „Augusta” oraz „Wielkiego Basileusa” (), dla wyróżnienia go wśród współrządzących cesarstwem członków rodzinyPaleologowie, seria: „Dynastie świata”, Warszawa 2011, s. 9..
Sam termin „bizantyński” pochodzi od „Bizancjum”, nazwy Konstantynopola zanim stał się on stolicą Konstantyna.
Pochodzenie Tetrarchia
thumb|left|Mapa Imperium Rzymskiego ok. roku 395, pokazująca rozmieszczenie diecezji i prefektur pretoriańskich: Galii, Italii, Illyricum i Wschodu (Oriens), z grubsza odpowiadających sferom rządów czterech tetrarchów po reformie Dioklecjana Na przestrzeni trzeciego stulecia pojawiły się trzy oznaki kryzysu, jaki dotknął cesarstwo rzymskie: najazdy ludów barbarzyńskich, wojny domowe oraz upadek gospodarki targanej różnorodnymi problemami. Rzym stopniowo tracił status centrum administracyjnego imperium. Kryzys wieku III ukazał mankamenty heterogenicznego systemu rządów ustalonego przez Oktawiana Augusta w celu ułatwienia zarządzania ogromnym dominium. Wprawdzie jego następcy wprowadzili w owym systemie liczne modyfikacje, praktyka pokazała jednak, że cesarstwo potrzebuje nowego, bardziej jednolitego i scentralizowanego schematu władzy.
Dioklecjan był odpowiedzialny za stworzenie nowego systemu administracyjnego – tetrarchii. Ustanowił on obok siebie współcesarza o tytule Augusta. Każdy z Augustów dokooptował sobie następnie młodszego współwładcę z tytułem Cezara, który miał zarówno dzielić z Augustem trudy rządów, jak i ewentualnie być następcą starszego partnera. Jednak po abdykacji Dioklecjana i Maksymiana w roku 306 tetrarchia upadła, a Konstantyn I Wielki zastąpił ją systemem opierającym się na dynastycznej zasadzie dziedzicznej sukcesji.
Konstantyn I i jego następcy
Konstantyn przeniósł siedzibę imperium i wprowadził wiele ważnych zmian w jego cywilnej organizacji religijnej. W roku 330 ufundował on Konstantynopol jako drugi Rzym na miejscu Bizancjum, które miało korzystne położenie na przecięciu szlaków handlowych pomiędzy Wschodem a Zachodem. Ponadto było ono dobrą bazą do strzeżenia linii Dunaju i było dostatecznie blisko wschodnich granic cesarstwa. Konstantyn rozpoczął także budowę fortyfikacji Konstantynopola, które były rozbudowywane i przebudowywane w kolejnych wiekach. J.B. Bury stwierdził, że „założenie Konstantynopola [...] zainaugurowało trwały podział pomiędzy wschodnią i zachodnią, grecką i łacińską połową Imperium – podział, który został wyostrzony przez aktualne wydarzenia, i który wpłynął w sposób decydujący na całą późniejszą historię Europy”.
Konstantyn budował na fundamentach reform administracyjnych Dioklecjana. Ustabilizował on system monetarny (złoty solid, który wprowadził, stał się cenionym i stabilnym środkiem płatniczym) i wprowadził zmiany w strukturze armii. Żeby podzielić odpowiedzialność administracyjną, Konstantyn zastąpił jednego prefekta pretorianów, który tradycyjnie sprawował funkcje zarówno wojskowe, jak i cywilne, prefektami regionalnymi posiadającymi wyłącznie władzę cywilną. W ciągu IV wieku z tej reformy Konstantyna wyłoniły się cztery wielkie prefektury, a praktyka separacji władzy cywilnej i wojskowej przetrwała aż do wieku VII.