Teatr ormiański – teatr, który rozwijał się zarówno na terenie Armenii, jak i w diasporach ormiańskich poza jej granicami. Teatr istniał na terenie współczesnej Armenii już w I wieku p.n.e. Mocne wpływy na niego wywierała kultura grecka. Najstarsze informacje o istnieniu tradycyjnego teatru ormiańskiego pochodzą z III wieku, ale już zapewne w II wieku kultura ormiańska oddziaływała na teatr klasyczny. Po przyjęciu chrześcijaństwa ormiańska tradycja teatralna była ograniczana przez Kościół. Widowiska publiczne miały być zgodne z jego naukami, niemniej jednak klasyczne tradycje teatru przetrwały aż do końca XVII wieku. W średniowieczu przedstawienia odwoływały się głównie do wątków religijnych i tradycji ludowych. W czasach nowożytnych prężnie działały teatry szkolne, zakładane przez mechitarzystów poza granicami kraju. Początkowo wystawiano w nich sztuki moralizatorskie, a od początku XIX wieku – także patriotyczno-historyczne. Dzięki teatralnej działalności mechitarzystów w drugiej połowie XIX wieku w Stambule i Tyflisie narodził się nowoczesny teatr ormiański, który przyczynił się do rozwoju literatury zachodnio- i wschodnioormiańskiej. Ośrodek w Stambule upadł w 1915 roku, zaś tyfliski został przeniesiony po 1917 roku do Erywania i stał się częścią teatru radzieckiego. Ormiańscy uciekinierzy z Turcji w dwudziestoleciu międzywojennym kontynuowali stambulskie tradycje teatralne, zakładając amatorskie grupy w Europie, Azji i Ameryce. Współcześnie zawodowy teatr ormiański funkcjonuje w Armenii, a poza jej granicami działają w diasporach teatralne zespoły amatorskie.
Teatr starożytny thumb|Wardzak w masce ptaka W starożytnej Armenii silne były wpływy cywilizacji greckiej. Pierwsze widowiska publiczne urządzano na stokach góry Nypat. Oparte były na wątkach prometejskich. Odbywały się raz do roku – w pierwszym dniu wiosny, zwanym nawasard. Najstarsze przedstawienia, polegające na śpiewaniu i tańcach, były prawdopodobnie pierwszymi elementami widowisk publicznych. Wzmianki o nich zawiera pięciowieczne dzieło Mojżesza Choreńskiego Historia Ormian.
Najstarsza relacja o istnieniu teatru w Armenii pochodzi I–II wieku i należy do Plutarcha. Według niej w 69 roku p.n.e. Tigran II Wielki, król ormiański, wybudował w Tigranakercie teatr, w którym grali aktorzy greccy, wzięci przez niego do niewoli. W tymże roku stolica Tigrana II została zdobyta przez Lukullusa, wodza rzymskiego. W teatrze zaś z rozkazu zdobywcy dalej odgrywano greckie sztuki.
Artawazd II, następca Tigrana II, był autorem niezachowanych do dzisiaj sztuk teatralnych oraz miłośnikiem kultury greckiej. W swojej stolicy, Artaszacie, podobnie jak jego poprzednik, urządzał przedstawienia publiczne. Według Plutarcha w 53 roku p.n.e., gdy w Artaszacie odgrywano Bachantki Eurypidesa, na salę wniesiono głowę wodza rzymskiego Krassusa, zabitego po przegranej bitwie z Partami. W 65 roku według źródeł antycznych król Tiridates I, przebywający w Rzymie, otrzymał z rąk cesarza Nerona koronę, a wraz z nią aktora-mima. Rzymscy mimowie przebywali na dworze królów ormiańskich także w późniejszych stuleciach.
Prawdopodobnie w drugiej połowie II wieku na tradycję klasycznego teatru greckiego w Armenii zaczęły wpływać tradycje ormiańskie. Teorie te wynikały z faktu odnalezienia podczas badań archeologicznych, przeprowadzonych w latach 1935–1936, srebrnego pucharu z dedykacją od króla Pakora II. Na pucharze obok masek bachantek i satyra wyryto dwa psy, które są utożsamiane z aralezami, dobrymi duchami z wierzeń ormiańskich. Aralezowie w postaci psów lizali zmarłego po twarzy, w ten sposób przywracali go do życia. Całość kompozycji mogła symbolizować misterium odradzania się Dionizosa. Przemawia za tym umieszczenie na pucharze obok aralezów tańczących bachantek i satyra – postaci z wierzeń greckich. Wpływ rodzimej kultury na teatr grecki w Armenii potwierdzają również inne znaleziska archeologiczne, jak na przykład figurki aktorów w maskach, przedstawiających psie głowy. Zostały odkryte podczas wykopalisk w ruinach twierdzy w pobliżu Arcwanik w Zangezurze w południowo-wschodniej Armenii.
Tradycje Wschodu wywierały wpływ również na repertuar klasycznych sztuk teatralnych. Dużą popularnością w teatrze starożytnej Armenii cieszyły się farsy o walorach obscenicznych. Wpływ ten był widoczny także w nazewnictwie teatralnym. Choć na określenie teatru używano greckiego słowa thatron, inne terminy teatralne miały swoje odpowiedniki w języku ormiańskim lub zostały zaczerpnięte z języków irańskich. Aktorów określano słowem pochodzenia irańskiego – gusan. Termin ten miał szersze znaczenie, mógł oznaczać także artystę, dlatego w ormiańskim nazewnictwie teatralnym stosowano też greckie określenie mimos. Aktorki nazywano wardzak, terminem, mającym wspólny rdzeń z czasownikiem wardzel – wynajmować. Słowo wardzak oznaczało także prostytucję, co nawiązywało do tradycji utożsamiania tańca na scenie z prostytucją sakralną Wschodu. Aktorów komicznych nazywano katak lub katak-ergu. Ormiańskie słowo katak początkowo oznaczało rozmowę, z czasem zaczęto go używać także na określenie żartu. Aktorzy tragiczni określani byli wyrazem dzajn-arku, który w dosłownym tłumaczeniu oznaczał rzucającego głos, zaś w kontekście teatralnym – opłakującego. Tragedia nazywana była ołberguthiwn.
Teatr średniowieczny W IV wieku, po przyjęciu przez Armenię chrześcijaństwa, nastąpił rozkwit literatury, a wraz z nią tradycyjnego teatru ormiańskiego. Niewiele wiadomo o teatrze średniowiecznej Armenii, ponieważ tereny te były narażane w tym okresie na niszczenia, spowodowane najpierw najazdami Arabów w VII–VIII wieku, następnie podbojami Mongołów w XI–XIII wieku.
Kościół, wzmacniający swój autorytet, zwalczał starożytną tradycję wystawiania fars obscenicznych oraz dążył do ograniczenia repertuaru teatrów do klasycznych sztuk greckich, niegodzących w moralność wiernych i posiadających charakter wychowawczy. Mimo to farsy z elementami erotycznymi nadal były obecne na scenach. Odmianą widowisk były publiczne deklamacje dialogów, opartych na wczesnochrześcijańskich apokryfach, na przykład O Joachimie i Annie. Inną formą przedstawień były misteria i miracle, wzorowane na widowiskach europejskich. Najstarszymi zachowanymi sztukami teatralnymi okresu średniowiecza były pochodzący z XIII wieku poemat dramatyczny Howannesa z Jerzyngi zwanego Pluzem oraz XIV-wieczna Księga Adama autorstwa Arrakela ze Sjuniku.
Prawdopodobnie przedstawienia odwoływały się także do tradycji ludowych, mitów i legend ormiańskich. Na przykład w dziele Hajsmawurk, zredagowanym przez Grzegorza z Chlatu na przełomie XIV–XV wieku, zawarte zostało podanie o szalonym królewiczu Szidarze, który usiłował wyrwać się spod władzy ojca.
Teatr nowożytny W epoce nowożytnej teatr na terenie Armenii przeżywał kryzys. Tradycja starożytna przetrwała jeszcze w obscenicznych farsach, o czym świadczy relacja podróżnika Jeana Chardina o sztuce, wystawionej w Erywaniu w 1673 roku. Ostatnie ślady wpływu tradycji ormiańskiej na przedstawienia widoczne są w sztukach Abeghatogh, Pasza, Szah-szah czy Ghadi.
Z powodu XVII-wiecznych wojen, jakie toczyły na terenie Armenii Turcja z Persją, nowożytny teatr ormiański rozwijał się poza granicami kraju. Teatry ormiańskie działały w koloniach, zakładanych przez Ormian w Polsce, Wenecji, Rosji, Turcji, Egipcie i Indiach. Wiadomo, że w diasporze lwowskiej w drugiej połowie XVII wieku powstało kilka sztuk o charakterze religijno-moralizatorskim Śmierć Cezara, Bajki Salomona, Św. cesarzowa Pulcheria, Męczeństwo św. Hripsime. Do czasów współczesnych zachował się tekst jednego tylko dramatu – Męczeństwo św. Hripsime.
Na przełomie lat 70. i 80. XVIII wieku rozpoczął działalność pod opieką ormiańskich mechitarzystów teatr szkolny w Wenecji. W ciągu dwóch stuleci wystawiono w nim około trzystu sztuk. W początkowym okresie działalności powstawały one na wzór średniowiecznych misteriów. Za podstawę służyły żywoty świętych. Z czasem tematyka sztuk poszerzyła się o wątki patriotyczne. Niektóre widowiska teatralne przełomu XVIII–XIX wieku wyrażały tęsknotę narodu do odzyskania ojczyzny. Należały do nich na przykład dramaty historyczne mechytarzysty Arsena Pakraduniego Jerwanf i Artaszes, wystawione w latach 1815–1816. Tragedie historyczne pisał także Bedros Minasjan. W 1845 roku opublikował dramaty Chosroes Wielki i Symbat I.
Teatr ormiański w XIX wieku thumb|250px|Digin Siranyjsz (1907) W XIX wieku teatr ormiański rozwijał się głównie poza granicami kraju. Proces ten zapoczątkowali jeszcze w epoce nowożytnej mechitarzyści. Z jednej strony zakładane przez ten zakon teatry kontynuowały rodzime tradycje, z drugiej zaś ich działalność przyczyniła się w dużej mierze do powstania narodowych teatrów państw Wschodu. W 1810 roku działalność teatralną w Stambule prowadził mechitarzysta Minas Pyżiszkian. W latach 1815–1817 działał prywatny teatr braci Düzjan, który prawdopodobnie czerpał z doświadczeń teatru Pyżiszkiana. W 1836 roku w Smyrnie utworzono teatr przy szkole im. Mesropa Masztoca. W połowie XIX wieku w Stambule znane były trzy teatry ormiańskie: Aramjan Thatron, założony przez Howannesa Gaspariana w 1846 roku i działający przez dwadzieścia lat, oraz prowadzone przez literatów Srapnona Hekimiana i Mkrticza Pesziktaszliana teatry dzielnicowe. Wystawiano w nich zarówno obce sztuki, jak i odwołujące się do historii Armenii. Założony przez Gedika-Paszę w Stambule w 1869 roku Teatr Osmański wystawiał sztuki ormiańskie i tureckie autorstwa Hagopa Wartowiana. Na terenie Turcji powstały w XIX wieku dramaty, należące do klasyki literatury zachodnioormiańskiej, jak na przykład Upadek dynastii Arsacydów autorstwa Bedrosa Turiana czy komedie Wujaszek Baltazar i Orientalny dentysta autorstwa Hagopa Baroniana. Wystawiano także klasyczne sztuki zachodnioeuropejskie. Wśród aktorów ormiańskich popularność zdobył Bedros Adamian, zaś wśród aktorek znane były imiona Digin Siranyjsz, Astchik, Mari Nywart i Azniw Hraczia.
Placówki teatralne powstawały także w innych krajach Wschodu oraz w Rosji. W Kalkucie w Indiach już w 1821 roku wystawiono komedię Fizjonomista rozpoznający kłamstwo (Chytradima dyżroghutjan). W Tebrizie w Persji w 1879 roku – na dziesięć lat przed powstaniem perskiego teatru narodowego – Mesrop Papazjan założył teatr ormiański. W granicach Rosji sztuki ormiańskie wystawiano na Krymie w założonym tam w 1824 roku w Karas-bazarze teatrze amatorskim, który funkcjonował do połowy lat 70. XIX wieku. Inny teatr ormiański na Krymie działał w Teodozji. W latach 30. XIX wieku ormiańskie przedstawienia odbywały się w Liceum Lazarianów w Moskwie oraz w Nowym Nachiczewaniu. Wśród sztuk, wystawionych w Moskwie, znalazły się tragedia Aristakes Sarkisa Mirzy Wanandecego i wodewil Gdzie się podziało moich 50 złotych? Nikolajosa Aladatiana.
W 1828 roku Zakaukazie, które było punktem spornym w wojnach rosyjsko-perskich, zostało włączone w granice Rosji, jednak pierwszy teatr ormiański na tym obszarze powstał nie w Erywaniu, lecz w Tyflisie w 1836 roku. Było to uwarunkowane tym, że ludność ormiańska w tym okresie stanowiła większość mieszkańców miasta. Od 1860 roku, również w Tyflisie, przedstawienia teatralne o tematyce życia codziennego Ormian wystawiał Mikael Patkanian oraz sztuki o tematyce historycznej lansował Hagop Karenian.
Nowoczesny teatr ormiański thumb|250px|Teatr młodego widza w Erywaniu W drugiej połowie XIX wieku w życiu teatru ormiańskiego nastąpiło rozróżnienie na dwa główne ośrodki kulturalne: stambulski – zachodnioormiański i tyfliski – wschodnioormiański. Oba ośrodki, mimo różnic językowych i tradycji teatralnych, utrzymywały ze sobą kontakty.